mở đầu, có vai trò làm “tan băng “, xóa tan đi mọi sự e dè, ngại ngùng của người học và làm thu hẹp khoảng cách giữa thầy và trò, giữa bạn bè với nhau. Nó nhen nhóm bầu không khí lớp học ấm dần lên. Hoạt động này thường được sử dụng khi bắt đầu bài học làm thay đổi không khí giờ học giúp HS thư giãn để tiếp thu kiến thức mới. Trước hết hoạt động khởi động có vat trò khơi nguồn, tạo hứng thú học tập cho học sinh ngay từ khi bắt đầu bài học.
Hoạt động khởi động có hiệu quả sẽ tạo hứng thú cho người học. Hứng thú có vai trò quan trọng trong hoạt động của con người nói 8 skkn chung , trong học tập nói riêng. Nó là động lực thúc đẩy chủ thể sáng tạo, tạo ra các sản phẩm có ích cho xã hội. Trong học tập, hoạt động khởi động là động lực giúp người học tìm tòi, khám phá kiến thức mới và thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập ở các hoạt động tiếp theo.
Hoạt động khởi động nếu được giáo viên tổ chức, thiết kế khoa học, và hợp lí sẽ giúp phát triển và phát huy những năng lực của người học như năng lực tư duy, năng lực phát hiện vấn đề, năng lực ngôn ngữ, năng lực hợp tác… Đồng thời giúp người học bồi dưỡng , tiếp thêm đam mê tìm kiếm kiến thức , sáng tạo trong học tập. Thông qua hoạt động khởi động , học sinh được trải nghiệm qua tình huống có vấn đề, trong đó chứa đựng những nội dung kiến thức, những thao tác, kĩ năng để làm nảy sinh kiến thức mới. Giúp HS huy động vốn hiểu biết, kinh nghiệm có sẵn để chuẩn bị học bài mới. Mặt khác hoạt động khởi động giáo viên sẽ kiểm tra quá trình học sinh nắm bài cũ ôn tập kiến thức đã học, cũng như thiết lập mối quan hệ giữa kiến thức cũ và kiến thức bài mới để bắt đầu bài học.
Một số lưu ý khi tổ chức hoạt động khởi động. Chúng ta biết rằng việc tạo hứng thú cho học sinh với bài học ngay từ những phút đầu tiên là điều rất quan trọng. Tuy nhiên trong quá trình thực hiện cần lưu ý những vấn đề sau: - Xác định rõ mục tiêu của hoạt động khởi động : nhằm kiểm tra bài cũ , gợi mở tên bài học, tạo tình huống có vấn đề để tìm hiểu bài mới , tạo sự vui vẻ hứng thú cho người học… -Vấn đề định lượng thời gian: đây là khâu quan trọng để đảm bảo tiến trình giờ học. Tùy vào nội dung bài học địa lí để giáo viên định lượng thời gian.
Đối với các bài dạy học theo chủ đề từ 2 tiết trở lên, giáo viên có thể tổ chức hoạt động khởi động trong vòng 10- 15 phút. Đối với bài học theo từng tiết, giáo viên nên tổ chức hoạt động khởi động từ 5 - 7 phút. Tránh tình trạng khởi động quá nhiều thời gian, làm ảnh hưởng đến quá trình chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng. Hoặc khởi động rất công phu, bài bản nhưng lại không ăn nhập gì với bài học.
Mặt khác khởi động quá phấn kích cũng làm cho học sinh khó tập trung trở lại bài học. -Vấn đề kỹ thuật thiết kế hoạt động khởi động: Khi xây dựng kịch bản cho hoạt động khởi động giáo viên cần đảm bảo trong khởi động bao quát được nội dung bài học. Giáo viên có thể lựa chọn một số kịch bản phù hợp như kịch bản dựa trên vấn đề loại kịch bản này là lý tưởng cho các tình huống mà người học phải tích hợp kiến thức lý thuyết và thực hành của họ để giải quyết một vấn đề. Loại kịch bản giúp người học phân tích vấn đề, tìm kiếm dữ liệu, thông tin, lập luận logic và ra quyết định giải quyết 9 skkn vấn đề; kịch bản dựa trên tình huống: trong loại kịch bản này, người học được học cách khám phá các vấn đề để hiểu cách thức chúng ảnh hưởng đến việc ra quyết định; kịch bản suy đoán; kịch bản dựa trên các trò chơi: các kịch bản này liên quan đến việc sử dụng các trò chơi như các công cụ học tập.Từ đó giáo viên sẽ khai thác sâu vào những nội dung học sinh chưa biết một cách nhẹ nhàng, sinh động.
- Vấn đề về cách tiến hành hoạt động: để tổ chức hoạt động khởi động đạt mục đích trên, người dạy có thể thực hiện bằng nhiều cách khác nhau. Lựa chọn cách thức như thế nào phụ thuộc vào từng bài học, đối tượng học sinh và phụ thuộc vào sở trường và sự linh hoạt của mỗi giáo viên, một nội dung có thể triển khai các cách thức khác nhau miễn làm sao phù hợp và hiệu quả, nên tránh sự trùng lặp một kiểu vào bài gây sự nhàm chán. Tuy nhiên lưu ý trong quá trình thực hiện hoạt động giáo viên phải luôn giữ tâm thái vui vẻ,thoải mái , thân thiện , gần gữi với học sinh để tạo sự hấp dẫn và cuốn hút người học. - Vấn đề về cách đặt và sử dụng câu hỏi / tình huống khởi động: Mục đích của việc đặt câu hỏi và tình huống là thách thức các ý tưởng hiện tại, thăm dò kiến thức người học, khẳng định vấn đề đã được người học hiểu rõ và thu hút người học tạo ra không khí học tập sống động.
Câu hỏi phải liên quan bài học , những dự kiến về kế hoạch học tập theo những dự đoán về kết quả của việc học. Muốn vậy, câu hỏi cần có nhiều mức độ như nhận biết, thông hiểu, vận dụng. Các câu hỏi phải có câu dễ, câu hỏi khó liên quan đến nội dung bài học, đòi hỏi học sinh phải tư duy, phải chủ động khai thác kiến thức mới.Giáo viên phải biết cách sử dụng câu hỏi đóng, câu hỏi mở. Dù có bất kì hình thức nào thì GV phải dùng câu hỏi kết nối HS tham gia vào hoạt động học.
GV có thể dự kiến hoạt động của Hs, tức là HS sẽ làm gì, sẽ trả lời như thế nào, sẽ có những thắc mắc gì ? Đồng thời giáo viên phải biết cách xử lý các câu trả lời của học sinh như biết khen ngợi, ghi nhận góp ý, tránh phê bình thẳng thắn, phải luôn luôn khích lệ học sinh tham gia xây dựng. Do đó nếu trong hoạt động khởi động, nếu giáo viên đưa ra được tình huống khó thì vẫn có thể hấp dẫn, kích thích trí tò mò của học sinh để HS có nhu cầu tìm hiểu , tự giác , tích cực giải quyết khúc mắc đã được đặt ra trước đó. - Vấn đề đảm bảo sự liên kết với các hoạt động dạy học khác. Đồng thời đảm bảo tất cả HS đều tham gia khởi động bài học , chứ không phải chỉ một số HS khá giỏi tham gia.
CƠ SỞ THỰC TIỄN. Thực trạng tổ chức hoạt động khởi động trong dạy học Địa lí hiện nay. Về phía Giáo viên. Quá trình dạy học là một hoạt động phức tạp có sự tác động đa chiều, trong đó chất lượng và hiệu quả của hoạt động dạy học cơ bản phụ thuộc vào chủ thể nhận thức 10 skkn người học.Tuy nhiên các yếu tố khách quan cũng đóng vai trò rất quan trọng trong việc tác động để tạo tâm lý sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ và hứng thú học tập của học sinh.
Hiện nay đa số giáo viên đều có tinh thần tự đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh; tuy nhiên phần lớn các thầy cô giáo đều hướng đến việc đổi mới trong hoạt động hình thành kiến thức là chủ yếu, chưa quan tâm đúng mức tới hoạt động khởi động cũng như vai trò của khởi động trong việc định hướng tiết dạy, tạo tâm lý tích cực cho học sinh để các em chủ động và tích cực khai thác, khám phá kiến thức mới nhằm đạt được mục tiêu giáo dục đề ra về kiến thức, kỹ năng và những năng lực cần hình thành cho học sinh sau mỗi tiết học. Thực tế cho thấy hầu hết giáo viên khi thiết kế hoạt động khởi động thường chỉ làm theo hình thức giới thiệu bằng lời để vào bài một cách ngắn gọn đơn giản , như vậy sẽ tiết kiệm được nhiều thời gian dành cho hoạt động hình thành kiến thức mới, không lo lắng nhiều về vấn đề thiếu thời gian, cháy giáo án. do đó tiết học tương đối khô khan, thiên về thuyết giảng mà thiếu đi sự hợp tác tích cực của học sinh. Với cách khởi động bài học như vậy, ngay từ khi vào bài học sinh đã có tâm lý thụ động chờ giáo viên dẫn dắt nội dung và truyền thụ một chiều, từ đó sẽ khó tạo tâm lý để các em sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ một cách tích cực ở các hoạt động tiếp theo của bài học.2 Thực trạng về phía học sinh.
Trong những năm gần đây, xu hướng HS lớp 12 chọn bài thi tổ hợp Khoa học xã hội trong kì thi tốt nghiệp THPT ngày càng nhiều. Tuy nhiên tâm lý các em vẫn coi đây là môn phụ, ít dành sự quan tâm đến việc học Địa lý cả trên lớp cũng như ở nhà. Một phần vì tâm lý học sinh còn chủ quan do được mang Atlat vào phòng thi. Một phần do HS chưa có hứng thú nhiều với môn Địa lý bởi khi vào tiết học thì quá trình dẫn dắt và định hướng bài học của giáo viên còn khô khan, chưa tạo được sự hứng thu để thu hút các em vào bài học; việc truyền thụ kiến thức của giáo viên còn nặng về lý thuyết, nội dung thiếu sinh động, hấp dẫn nên càng làm cho các em ít có sự quan tâm đối với bộ môn này hơn.
Qua quá trình tìm hiểu và nghiên cứu,chúng tôi nhận thấy vai trò của việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực , phát huy tính sáng tạo của học sinh là rất quan trọng, và việc đổi mới cần quan tâm, chú trọng thực hiện ngay từ khâu vào bài để bài học sinh động, hấp dẫn và lôi cuốn hơn. Trên thực tế điều này chưa được quan tâm đúng mức; để có minh chứng cụ thể về những thực trạng trên, khi thực hiện đề tài này chúng tôi đã tiến hành một số khảo sát đối với giáo viên và học sinh về việc thực hiện hoạt động khởi động của năm học 2020- 2021 và năm học 2021- 2022.3 Kết quả khảo sát giáo viên.