Chuyên đề các nhân tố ảnh hưởng đến cấu trúc vốn của các NHTM niêm yết - ĐH Kinh tế Quốc dân

Chuyên đề thực tập phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến cấu trúc vốn của ngân hàng thương mại Việt Nam niêm yết trên thị trường chứng khoán.

• Tác giả: Hoàng Thị Mai
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Liên
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Toán tài chính
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến cấu trúc vốn của các ngân hàng thương mại Việt Nam đang niêm yết trên thị trường chứng khoán
• Loại tài liệu: chuyên đề thực tập chuyên ngành
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Cơ cấu vốn của ngân hàng thương mại
• 1.2. Các lý thuyết có liên quan
• 1.2.1. Các lý thuyết về cơ cấu vốn
• 1.2.2. Lý thuyết cấu trúc vốn của Modigliani và Miller (Mô hình MM)
• 1.3. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 1.3.1. Số liệu mảng và mô hình số liệu mảng
• 1.3.2. Mô hình số liệu gộp
• 1.3.3. Mô hình tác động cố định (Fixed Effects Model) và mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model)
• 1.3.4. Các kiểm định trong dữ liệu mảng
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CẤU TRÚC VỐN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI ĐANG NIÊM YẾT TRÊN SỞ GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN TPHCM
• 2.1. Tình hình về cấu trúc vốn của các ngân hàng thương mại
• 2.2. Thực trạng môi trường vĩ mô ảnh hưởng đến hoạt động của ngân hàng thương mại
• 2.3. Thực trạng hiệu quả kinh doanh ngân hàng thương mại
• 2.4. Đánh giá thực trạng về cấu trúc vốn của ngân hàng thương mại
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CẤU TRÚC VỐN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI ĐANG NIÊM YẾT TRÊN SỞ GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN TPHCM
• 3.1. Nguồn dữ liệu
• 3.2. Mô hình và ý tưởng nghiên cứu
• 3.3. Các biến đưa vào mô hình
• 3.4. Kết quả ước lượng trong mô hình
• 3.4.1. Thống kê mô tả các biến
• 3.4.2. Kết quả kiểm định và các mô hình
• 4. CHƯƠNG 4: KHUYẾN NGHỊ VÀ GIẢI PHÁP
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cấu trúc vốn và ngân hàng thương mại

Cấu trúc vốn là yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại. Nó phản ánh tỷ lệ giữa vốn chủ sở hữu và vốn vay trong tổng nguồn vốn của ngân hàng. Ngân hàng thương mại tại Việt Nam đóng vai trò trung gian tài chính, huy động vốn từ dân cư và doanh nghiệp để cung cấp tín dụng và các dịch vụ tài chính khác. Cấu trúc vốn tối ưu giúp ngân hàng tối thiểu hóa chi phí vốn và tối đa hóa giá trị doanh nghiệp. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, tỷ lệ đòn bẩy tài chính của ngân hàng thường cao hơn so với các doanh nghiệp khác do đặc thù ngành.

1.1. Đặc điểm cấu trúc vốn ngân hàng

Cấu trúc vốn của ngân hàng thương mại chủ yếu dựa vào vốn vay, chiếm hơn 90% tổng tài sản. Điều này tạo ra đòn bẩy tài chính mạnh nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro tài chính cao. Vốn chủ sở hữu tuy chiếm tỷ trọng nhỏ nhưng đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an toàn hoạt động. Các ngân hàng cần cân nhắc giữa lợi nhuận và rủi ro khi xây dựng cấu trúc vốn tối ưu. Nghiên cứu của Modigliani và Miller (1958) chỉ ra rằng, trong điều kiện thị trường hoàn hảo, cấu trúc vốn không ảnh hưởng đến giá trị doanh nghiệp. Tuy nhiên, trên thực tế, các yếu tố như thuế và chi phí giao dịch làm thay đổi kết quả này.

II. Nhân tố ảnh hưởng đến cấu trúc vốn

Các nhân tố ảnh hưởng đến cấu trúc vốn của ngân hàng thương mại bao gồm yếu tố nội tại và yếu tố bên ngoài. Yếu tố nội tại như hiệu quả kinh doanh, quản trị vốn, và rủi ro tài chính. Yếu tố bên ngoài như chính sách vốn, quy định ngân hàng, và biến động của thị trường chứng khoán. Hiệu quả kinh doanh cao giúp ngân hàng tăng vốn chủ sở hữu, từ đó giảm tỷ lệ vốn vay. Quản trị vốn hiệu quả giúp ngân hàng kiểm soát rủi ro tài chính và duy trì cấu trúc vốn tối ưu. Các quy định ngân hàng của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng tác động mạnh đến cấu trúc vốn thông qua các quy định về tỷ lệ an toàn vốn và nợ xấu.

2.1. Yếu tố nội tại

Hiệu quả kinh doanh là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến cấu trúc vốn. Ngân hàng có lợi nhuận cao có thể tái đầu tư vào vốn chủ sở hữu, giảm sự phụ thuộc vào vốn vay. Quản trị vốn hiệu quả giúp ngân hàng kiểm soát rủi ro tài chính và duy trì tỷ lệ đòn bẩy hợp lý. Ngoài ra, quản lý rủi ro tốt giúp ngân hàng tránh được các tình huống vỡ nợ và duy trì uy tín trên thị trường.

2.2. Yếu tố bên ngoài

Chính sách vốn và quy định ngân hàng của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc định hình cấu trúc vốn. Các quy định về tỷ lệ an toàn vốn, nợ xấu, và vốn chủ sở hữu tối thiểu buộc ngân hàng phải điều chỉnh cấu trúc vốn để tuân thủ. Biến động của thị trường chứng khoán cũng ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn thông qua phát hành cổ phiếu ngân hàng.

III. Thực trạng cấu trúc vốn tại Việt Nam

Thực trạng cấu trúc vốn của các ngân hàng thương mại niêm yết tại Việt Nam cho thấy sự phụ thuộc lớn vào vốn vay. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu thấp, đặc biệt trong bối cảnh thị trường chứng khoán biến động mạnh. Các ngân hàng đang đối mặt với rủi ro tài chính cao do nợ xấu tăng và hiệu quả kinh doanh giảm. Quy định ngân hàng ngày càng chặt chẽ buộc các ngân hàng phải tăng cường quản trị vốn và quản lý rủi ro. Nghiên cứu chỉ ra rằng, các ngân hàng có cấu trúc vốn tối ưu thường đạt lợi nhuận cao hơn và ổn định hơn.

3.1. Phân tích thực trạng

Phân tích thực trạng cấu trúc vốn của các ngân hàng thương mại niêm yết tại Việt Nam cho thấy, tỷ lệ vốn vay chiếm hơn 90% tổng nguồn vốn. Điều này tạo ra đòn bẩy tài chính mạnh nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro tài chính cao. Nợ xấu tăng trong bối cảnh kinh tế khó khăn đặt ra thách thức lớn cho các ngân hàng. Quy định ngân hàng ngày càng chặt chẽ buộc các ngân hàng phải tăng cường quản trị vốn và quản lý rủi ro.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hội nhập quốc tế và việc tham gia các hiệp định thương mại tự do mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra thách thức lớn đối với hệ thống doanh nghiệp và các tổ chức tài chính tại Việt Nam. Do quy mô vốn, năng lực tài chính, trình độ quản trị và công nghệ của phần lớn ngân hàng thương mại (NHTM) trong nước còn hạn chế so với các ngân hàng quốc tế, hệ thống ngân hàng phải đối mặt với nhiều rủi ro, điển hình là nợ xấu và thanh khoản. Ngân hàng thương mại đóng vai trò huyết mạch dẫn vốn trong nền kinh tế, song nguồn vốn hoạt động chủ yếu hình thành từ nợ (chiếm hơn 90% tổng tài sản), khiến việc thiết lập một cấu trúc vốn hợp lý trở thành nhiệm vụ cốt lõi nhằm cân bằng giữa tối đa hóa lợi nhuận và kiểm soát rủi ro phá sản.

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của chuyên đề được xác định gồm:

1. Xác định và đo lường các nhân tố tác động đến cấu trúc vốn của các ngân hàng thương mại Việt Nam niêm yết trên thị trường chứng khoán.
2. Phân tích thực trạng cấu trúc vốn, kiểm định các mô hình kinh tế lượng và đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng cấu trúc vốn tối ưu, nâng cao an toàn tài chính cho các ngân hàng.

Đối tượng nghiên cứu là tác động của các nhân tố đến cấu trúc vốn tại các NHTM Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 18 ngân hàng thương mại niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) với dữ liệu chuỗi thời gian thu thập trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2021 (tương ứng 126 quan sát), đồng thời phân tích diễn biến thực trạng cấu trúc vốn trong giai đoạn dài hạn 2007–2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và mô hình kế thừa

Đề tài dựa trên hệ thống lý thuyết tài chính doanh nghiệp và ngân hàng hiện đại:

• Quan điểm cấu trúc vốn truyền thống: Nhấn mạnh việc gia tăng nợ vay có thể giảm chi phí sử dụng vốn bình quân (WACC), nhưng nếu lạm dụng sẽ làm tăng rủi ro phá sản và chi phí vốn chủ sở hữu.
• Lý thuyết Modigliani – Miller (MM):
  • Mô hình MM (1958) trong điều kiện thị trường hoàn hảo chỉ ra giá trị doanh nghiệp độc lập với cấu trúc vốn ($V_U = V_L$).
  • Mô hình MM (1963) có thuế thu nhập doanh nghiệp chỉ ra việc sử dụng nợ mang lại lợi ích từ "lá chắn thuế" ($V_L = V_U + T \cdot D$).
• Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Trade-off Theory): Cấu trúc vốn tối ưu được xác định dựa trên sự cân bằng giữa lợi ích lá chắn thuế với chi phí kiệt quệ tài chính (Myers, 1977) và chi phí đại diện (Jensen & Meckling, 1976; Fama & Miller, 1972).
• Thuyết trật tự phân hạng (Pecking Order Theory): Do bất cân xứng thông tin (Myers & Majluf, 1984), các tổ chức ưu tiên tài trợ theo thứ tự: nguồn vốn nội bộ, nợ vay, và cuối cùng mới phát hành cổ phần mới.
• Thuyết hệ thống quản lý (Management Entrenchment Theory): Zwiebel (1996) phân tích hành vi điều chỉnh nợ của các nhà quản trị nhằm duy trì quyền kiểm soát và bảo vệ lợi ích quản lý.

Văn bản pháp lý nền tảng được trích dẫn gồm: Luật Các tổ chức tín dụng (2010) và Thông tư số 26/2012/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quy định về điều kiện niêm yết cổ phiếu của tổ chức tín dụng. Mô hình định lượng kế thừa và điều chỉnh từ mô hình của John Francis Diaz (2017), Octavia & Brown (2008), Gropp & Heider (2009), và Cebry Calayan (2010).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích định lượng trên dữ liệu mảng (Panel Data). Quy trình ước lượng và kiểm định bao gồm:

• Hồi quy số liệu gộp (Pooled OLS - POLS).
• Mô hình tác động cố định (Fixed Effects Model - FEM).
• Mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM).
• Kiểm định Breusch – Pagan Lagrange Multiplier (LM test) để lựa chọn giữa POLS và REM.
• Kiểm định Hausman để lựa chọn giữa FEM và REM.
• Kiểm định các khuyết tật mô hình: Kiểm định White (White's test) và Cameron & Trivedi IM-test để phát hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi; kiểm định tự tương quan (Wooldridge test); kiểm định hệ số phóng đại phương sai (VIF) để phát hiện đa cộng tuyến.
• Mô hình bình phương tối thiểu tổng quát (GLS) để khắc phục hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan.

Công cụ hỗ trợ tính toán và xử lý số liệu là phần mềm Stata 16 và Microsoft Excel. Dữ liệu tài chính được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán của 18 NHTM niêm yết trên HOSE, số liệu của Tổng cục Thống kê, thông tin công bố tại HOSE, Vietstock và CafeF.

Biến số	Ký hiệu	Vai trò	Công thức tính toán / Định nghĩa	Giả thuyết kỳ vọng
Đòn bẩy tài chính	LEV	Phụ thuộc	Tổng nợ phải trả / Tổng tài sản	N/A
Khả năng sinh lời	ROA	Độc lập	Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản (%)	$H_1$ (-)
Quy mô ngân hàng	SIZE	Độc lập	Logarit tự nhiên của Tổng tài sản: $\ln(\text{Tổng tài sản})$	$H_2$ (+)
Lạm phát	INF	Độc lập	Tỷ lệ lạm phát theo chỉ số giá tiêu dùng: $\text{CPI} - 1$ (%)	$H_3$ (+)
Tăng trưởng kinh tế	ECON	Độc lập	Tốc độ tăng trưởng GDP thực tế (%)	$H_4$ (+)
Tuổi niêm yết	N	Độc lập	Số năm niêm yết: $\text{Năm hiện tại} - \text{Năm lên sàn}$	$H_5$ (+)
Tăng trưởng tài sản	GASSET	Độc lập	$(\text{Tổng tài sản}t - \text{Tổng tài sản}{t-1}) / \text{Tổng tài sản}_t$	$H_6$ (+)
Rủi ro kinh doanh	RISK	Độc lập	$\ln(\text{Độ lệch chuẩn của Lợi nhuận trước thuế})$	$H_7$ (-)
Tăng trưởng doanh thu	GROW	Độc lập	$(\text{Doanh thu}t - \text{Doanh thu}{t-1}) / \text{Doanh thu}_{t-1}$	$H_8$ (+)
Sở hữu nhà nước	GOV	Biến giả	Nhận giá trị 1 nếu là NHTM Nhà nước; 0 nếu là NHTM cổ phần khác	$H_9$ (+)

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Chương 1 hệ thống hóa các định nghĩa về ngân hàng thương mại, đặc thù cơ cấu vốn ngân hàng so với doanh nghiệp phi tài chính, và tổng hợp các nhánh lý thuyết nền tảng (cổ điển, MM 1958, MM 1963, Trade-off, Pecking Order, Hệ thống quản lý). Tác giả tổng thuật các công trình nghiên cứu thực nghiệm tiêu biểu trong và ngoài nước (Octavia & Brown, 2008; Cebry Calayan, 2010; Gropp & Heider, 2009; Võ Lê Hoài Giang, 2013; Nguyễn Quốc Tuấn, 2016). Đồng thời, chương này thiết lập cơ sở toán học cho mô hình dữ liệu mảng, trình bày chi tiết các giả thiết và phương trình toán của POLS, FEM, REM, cùng các kiểm định thống kê Breusch-Pagan và Hausman.

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CẤU TRÚC VỐN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI ĐANG NIÊM YẾT TRÊN SỞ GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN TPHCM

Chương 2 phân tích diễn biến thực tế của ngành ngân hàng Việt Nam:

• Tình hình đòn bẩy tài chính: Giai đoạn 2007–2021, đòn bẩy bình quân của các NHTM là 91,496% (cao nhất đạt 92,85%, thấp nhất 89,66%). Đòn bẩy có xu hướng tăng mạnh giai đoạn 2008–2010 để phục hồi sau khủng hoảng, sau đó giảm dần từ mức 92,33% năm 2017 xuống 90,64% năm 2021. Nợ ngắn hạn chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng nợ huy động.
• Diễn biến lãi suất: Tháng 6–7/2022, lãi suất tiết kiệm dao động từ 3,5% đến 7,3%/năm; SCB áp dụng mức cao nhất 7,3%/năm (kỳ hạn 12–36 tháng), trong khi nhóm 4 NHTM Nhà nước (Agribank, BIDV, VietinBank, Vietcombank) duy trì mức 5,5% - 5,6%/năm.
• Quy mô năng lực tài chính năm 2018 tại TPHCM: SCB dẫn đầu về tổng tài sản (508.954 tỷ đồng), Sacombank (406 nghìn tỷ đồng) và ACB (329.333 tỷ đồng); trong khi SGB có quy mô nhỏ nhất (20.374 tỷ đồng). Về vốn chủ sở hữu, Sacombank dẫn đầu với 24.632 tỷ đồng, ACB đạt 21.018 tỷ đồng, OCB có tốc độ tăng vốn ấn tượng đạt 43,29% nhờ phát hành cổ phiếu đạt quy mô gần 9.000 tỷ đồng.
• Hiệu quả kinh doanh giai đoạn 2018–2021: Chỉ số ROAA trung bình biến động từ 1,125% (2018) lên 1,304% (2019), đạt 1,534% (2021). Chỉ số ROEA trung bình tăng từ 14,0% (2018) lên 15,32% (2019) và 16,37% (2021). Năm 2021, TCB đạt ROAA cao nhất (3,58%) và VIB đạt ROEA cao nhất (30,33%).
• Hạn chế thực trạng: Sự chênh lệch quy mô quá lớn giữa các nhóm ngân hàng; áp lực cạnh tranh từ ngân hàng nước ngoài; sự phụ thuộc quá mức vào tăng trưởng tín dụng truyền thống; tỷ lệ nợ xấu tiềm ẩn và chi phí trích lập dự phòng rủi ro gia tăng.

Chỉ tiêu tài chính / Năm	2018	2019	2020	2021
Đòn bẩy tài chính bình quân (LEV)	91,49% (TB kỳ 07-21)	91,20%	91,15%	90,64%
Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROAA trung bình)	1,125%	1,304%	Giảm nhẹ	1,534%
Tỷ suất sinh lời trên VCSH (ROEA trung bình)	14,00%	15,32%	Giảm nhẹ	16,37%
Tăng trưởng GDP thực tế (ECON)	7,08%	~7,02%	Chững lại	Chững lại

CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CƠ CẤU VỐN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI ĐANG NIÊM YẾT TRÊN SỞ GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN HCM

Chương 3 triển khai quy trình phân tích thực nghiệm trên mẫu 126 quan sát (18 NHTM, 2015–2021):

• Thống kê mô tả:
  • LEV có trung bình giai đoạn 2018–2021 quanh mức 0,9064 – 0,91, độ lệch chuẩn nhỏ (~0,031).
  • ROA trung bình đạt 0,0157 (năm 2021 tăng 13,76% so với 2020).
  • SIZE tăng dần từ mức trung bình 5,408; tăng mạnh nhất giai đoạn 2020–2021.
  • INF giảm mạnh xuống mức 0,15 trong giai đoạn 2020–2021.
  • GASSET biến động lớn, năm 2021 sụt giảm tới 44% so với giai đoạn trước.
  • RISK trung bình đạt 3,212 (thấp nhất 2018, cao nhất 2020 đạt 3,306).
  • GROW trung bình năm 2021 đạt 0,3883 (vượt trội so với các năm trước).
  • N (tuổi sàn): VCB và EIB có thời gian niêm yết lâu nhất (12 năm), năm 2021 có thêm 4 ngân hàng mới niêm yết (EVF, OCB, SHB, SSB).
• Phân tích ma trận tương quan và lựa chọn biến: Kết quả ma trận tương quan cho thấy biến rủi ro (RISK) có tương quan tuyến tính rất cao với 3 biến ROA, SIZE và GOV. Do đó, tác giả loại bỏ biến RISK để tránh hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng. Mô hình ước lượng chính thức giữ lại 8 biến giải thích: ROA, SIZE, GROW, GASSET, GOV, INF, ECON, N.
• Ước lượng OLS và kiểm định khuyết tật:
  • Hồi quy POLS cho hệ số xác định $R^2 = 0,5511$, nghĩa là 8 biến giải thích được 55,11% sự thay đổi của đòn bẩy tài chính LEV ($F(8, 117) = 17,99$).
  • Kiểm định White ($p\text{-value} = 0,0028 < 0,05$) bác bỏ giả thuyết phương sai đồng nhất, xác nhận mô hình có hiện tượng phương sai sai số thay đổi.
  • Sau khi kiểm định FEM, REM, kiểm định LM Breusch-Pagan và Hausman, tác giả áp dụng mô hình GLS (Generalized Least Squares) để xử lý hoàn toàn khuyết tật phương sai sai số thay đổi và tự tương quan.

CHƯƠNG 4: KHUYẾN NGHỊ VÀ GIẢI PHÁP

Dựa trên kết quả hồi quy và thực trạng cấu trúc vốn, chương 4 đề xuất các nhóm giải pháp:

• Quản trị cấu trúc vốn theo hướng an toàn, kiểm soát tỷ lệ đòn bẩy tài chính trong ngưỡng an toàn theo chuẩn mực Basel.
• Tăng cường năng lực tài chính thông qua việc tăng vốn điều lệ và vốn chủ sở hữu (phát hành cổ phiếu, giữ lại lợi nhuận).
• Đa dạng hóa nguồn thu, giảm sự phụ thuộc quá mức vào thu nhập lãi thuần từ tín dụng truyền thống, đẩy mạnh thu nhập ngoài lãi từ dịch vụ.
• Nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng và giải quyết nợ xấu thực chất.

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính

• Tỷ lệ đòn bẩy tài chính bình quân của các NHTM Việt Nam duy trì ở mức rất cao, trên 90% tổng tài sản, cho thấy nguồn vốn chủ yếu dựa vào nợ vay và tiền gửi khách hàng.
• Mô hình hồi quy OLS ban đầu đạt mức độ giải thích $R^2 = 55,11%$.
• Qua phân tích tương quan đơn tuyến tính, nghiên cứu phát hiện biến RISK có mức độ tương quan cao với các biến ROA, SIZE, GOV và đã tiến hành loại bỏ biến này để làm sạch mô hình.
• Kiểm định White xác nhận sự hiện diện của khuyết tật phương sai sai số thay đổi ($p = 0,0028$), từ đó việc áp dụng ước lượng GLS giúp đảm bảo tính vững và hiệu quả của các ước lượng tham số.

Đóng góp thực tiễn

• Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tác động đồng thời của các yếu tố nội tại ngân hàng (ROA, SIZE, GROW, GASSET, N, GOV) và các yếu tố vĩ mô (INF, ECON) đến cấu trúc vốn của hệ thống NHTM niêm yết tại Việt Nam.
• Đánh giá chi tiết bức tranh cấu trúc vốn và năng lực tài chính của các ngân hàng niêm yết trên HOSE trước và trong giai đoạn biến động kinh tế 2018–2021.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Về phạm vi mẫu: Nghiên cứu giới hạn trong phạm vi 18 ngân hàng thương mại niêm yết trên sàn HOSE giai đoạn 2015–2021 (126 quan sát), chưa bao gồm các NHTM chưa niêm yết hoặc niêm yết trên sàn HNX/UPCoM.
• Về biến số: Biến rủi ro kinh doanh (RISK) gặp hiện tượng đa cộng tuyến cao nên phải loại khỏi mô hình hồi quy chính thức. Các nghiên cứu tiếp theo có thể xem xét các thước đo rủi ro thay thế (như chỉ số Z-score hoặc tỷ lệ nợ xấu NPL) và mở rộng chuỗi thời gian sau năm 2021.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng: Sinh viên, học viên chuyên ngành Toán tài chính, Toán kinh tế, Tài chính – Ngân hàng và Kinh tế học ứng dụng.
• Nội dung giá trị: Cung cấp quy trình phân tích kinh tế lượng mảng hoàn chỉnh từ thống kê mô tả, ma trận tương quan, ước lượng OLS, kiểm định lựa chọn mô hình (LM, Hausman), kiểm định khuyết tật (White test, đa cộng tuyến) đến kỹ thuật xử lý mô hình bằng GLS trên phần mềm Stata 16.

Câu hỏi thường gặp

1. Đòn bẩy tài chính (LEV) của các NHTM Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu có giá trị bình quân là bao nhiêu?

Theo số liệu thống kê giai đoạn 2007–2021 trong chuyên đề, tỷ lệ đòn bẩy tài chính bình quân của các NHTM là 91,496%, dao động từ mức thấp nhất là 89,66% đến cao nhất là 92,85%. Năm 2021, chỉ số này ghi nhận ở mức 90,64%.

2. Dữ liệu thực nghiệm của mô hình được thu thập trên mẫu quan sát nào?

Mẫu nghiên cứu gồm 18 ngân hàng thương mại niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TPHCM (HOSE) trong giai đoạn 7 năm từ 2015 đến 2021, tạo thành bộ dữ liệu mảng cân đối gồm 126 quan sát.

3. Tại sao biến rủi ro kinh doanh (RISK) bị loại khỏi mô hình ước lượng hồi quy?

Khi kiểm tra ma trận tương quan đơn tuyến tính giữa các biến giải thích, biến RISK thể hiện hệ số tương quan rất cao với cả ba biến ROA, SIZE và GOV. Để tránh hiện tượng đa cộng tuyến làm sai lệch kết quả ước lượng, biến RISK đã được loại bỏ.

4. Kết quả kiểm định khuyết tật phương sai sai số thay đổi của mô hình OLS cho kết quả ra sao?

Kiểm định White (White's test) đối với mô hình OLS cho giá trị thống kê $\chi^2(43) = 73,00$ với giá trị $p\text{-value} = 0,0028 < 0,05$. Kết quả này chỉ ra mô hình xuất hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi ở mức ý nghĩa 5%, dẫn đến việc tác giả phải sử dụng phương pháp GLS để khắc phục.

5. Ngân hàng nào có chỉ số ROAA và ROEA cao nhất hệ thống trong năm 2021 theo số liệu chuyên đề?

Trong năm 2021, Ngân hàng TMCP Kỹ thương Việt Nam (TCB) đạt chỉ số ROAA cao nhất với 3,58%, và Ngân hàng TMCP Quốc tế Việt Nam (VIB) đạt chỉ số ROEA cao nhất với 30,33%.

Kết luận

Chuyên đề thực tập chuyên ngành Toán tài chính của tác giả Hoàng Thị Mai đã hoàn thiện việc phân tích các yếu tố quyết định cấu trúc vốn của 18 NHTM niêm yết trên sàn HOSE giai đoạn 2015–2021. Bằng việc kết hợp hệ thống lý thuyết tài chính hiện đại với phương pháp hồi quy dữ liệu mảng và xử lý khuyết tật bằng mô hình GLS, công trình đã làm rõ đặc trưng thâm dụng nợ cao (trên 90%) của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở thực nghiệm và các gợi ý chính sách quan trọng cho công tác quản trị vốn, kiểm soát an toàn tài chính và tái cơ cấu ngân hàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của bài nghiên cứu, các tác giả đã tiến hành hệ thống lại những kỳ vọng khác nhau về mối quan hệ giữa các biến độc lập và biến đòn bây tài chính trong ba lý thuyết: một là Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (The Trade- off Theory), hai là Lý thuyết trật tự phân hạng (The Pecking-order Theory), và ba là Lý thuyết về chi phi đại điện (The Agency Theory). Về thời gian nghiên cứu của mau dữ liệu, các tác giả đã xác định và phân chia ra hai giai đoạn thời gian khác nhau đề khảo cứu sự khác biệt các nhân tố tác động đến cấu trúc vốn của các ngân hàng tại đất nước Thổ Nhĩ Kỳ: một là thời gian sau cuộc khủng hoảng tài chính (1992 — 2000) và hai là thời gian thực hiện tái cu trúc nền kinh tế (2001 — 2007). 11193267 — Hoàng Thị Mai 11 Chuyên đề thực tập chuyên ngành Toán tài chính Kết quả cuối cùng, công trình nghiên cứu đã tìm thấy bằng chứng thuyết phục về các biến Quy mô (SIZE) và Tỷ số giá trị thị trường trên số sách (Market to book — MTB) có mối quan hệ đồng biến với biến Don bay tài chính (Book Leverage — BL). Và trái ngược lại, hai biến Tài sản cố định (Tangibility - TANG) và Loi nhuận (Profitability - PROF) có mối quan hệ nghịch biến với biến Don bay tài chính ở riêng mỗi giai đoạn khảo cứu (giai đoạn một là 1992-2000 và giai đoạn hai là 2001-2007).

Bên cạnh đó, kết qua cũng có bang chứng tương tự khi kiểm định chung cho cả hai giai đoạn (1992-2007).3 Lý thuyết về các nhân tố tác động đến cơ cấu vốn Don bay tai chinh (LEV): Vé mat thong kê, cấu trúc vốn được đặc trưng bang đòn bay tài chính của doanh nghiệp. Don bay tài chính được đo lường bằng tỷ lệ phần trăm nợ mà các công ty sử dụng để có thêm tài sản. Theo nghiên cứu của Rajan và Zingales (1995), họ đã gợi ý cho Tạp chí Tài chính & Kế toán Châu A bốn định nghĩa thay thé cho đòn bay tài chính, đó là: ty lệ tong nợ trên tổng tài san, tỷ lệ nợ trên tổng tài sản, tỷ lệ tổng nợ trên tài sản ròng, và tỷ lệ EBIT trên chi phí lãi vay. Trong số các định nghĩa này, tỷ lệ tổng nợ phải trả trên tổng tài sản được coi là định nghĩa rộng nhất, nó có thé được xem như một đại diện tốt hon cho những gi còn lại cho các cô đông trong trường hợp thanh lý.

Ngoài ra, định nghĩa này được hỗ trợ bởi nghiên cứu của Ali et al. Vì những lý do này, ta sẽ sử dụng tỷ lệ tông nợ phải trả trên tổng tài sản làm chỉ số cho đòn bẩy tài chính và là biến phụ thuộc chính của nghiên cứu. LEV=1— vốn chủ số hữu Tổng tài sản Khả năng sinh lời (ROA): được phản ánh qua tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản của doanh nghiệp (ROA). Các kết luận về mối quan hệ của khả năng sinh lời và đòn bay là trái ngược nhau.

Dựa trên lý thuyết chi phí đại diện, Jensen (1986) và Williamson (1988) đã phát biểu rằng các công ty có lợi nhuận thường có dòng tiền tự do cao hơn, điều này khuyến khích các nhà quản lý đầu tư tùy ý. Dé hạn chế vấn đề này, nợ được lựa chọn như một công cụ hữu hiệu dé các nhà quản lý có kỷ luật hơn trong việc tiếp tục sinh lời để phục vụ nợ. Do đó, chúng ta có thé nói rang các công ty có lợi nhuận cao đang hap thụ nhiều nợ hơn, khiến chúng có quan hệ thuận chiều nhau. Ngược lại, Aremu et al.

(2013) đã sử dung lý thuyết lệnh Pecking dé giai thich rang các công ty có lợi nhuận thích tai trợ nội bộ hơn. Do đó, các công ty có lợi nhuận có xu hướng giữ lại nhiều lợi nhuận hơn dé mở rộng thay vì trả các khoản nợ, điều này làm cho mối quan hệ có liên quan tiêu cực. Đối với bài báo này, chúng ta sẽ dựa trên quan điểm của lý thuyết lệnh Pecking và sẽ giả 11193267 — Hoàng Thị Mai 12 Chuyên đề thực tập chuyên ngành Toán tài chính định rằng lợi nhuận và nợ có mối quan hệ nghịch đảo. ROA= Loi nhuận trước thuế Tổng tài sản Gia thuyết H1: Khả năng sinh lời ROA có quan hệ nghịch chiều với cơ cấu vốn của NHTM Qui mô ngân hang (SIZE): Theo Calayan & Sack (2009) và M.Gropp & Heider (2009) quy mô của ngân hàng được đo lường bằng logarit của tổng tài sản như sau: Size = In (Tổng tài sản) Theo lý thuyết trật tự phân hạng (Myers & Majluf, 1984; Myers, 1984), các doanh nghiệp sẽ tài trợ theo thứ tự nguồn nội bộ, đi vay, phát hành cô phan.

Khi các ngân hàng tăng trưởng cao, việc tự tài trợ thường không đủ, do vay, xu hướng sử dụng nguồn bên ngoài sẽ tăng lên, dẫn đến vay nợ nhiều hơn và mối quan hệ giữa tốc độ tăng trưởng và cấu trúc vốn của ngân hàng là cùng chiều (Sibindi, 2018; Shah và cộng sự, 2019; Sakunasingha và cộng sự, 2018; Ngô Hoàng Vũ, 2020). Trên cơ sở đó, nhóm tác giả đưa ra giả thuyết tiếp theo: Giả thuyết H2: Qui mô ngân hàng và cấu trúc vốn của NHTM có mỗi quan hệ cùng chiêu. Lạm phát (INF): Trong kinh tế vĩ mô, lạm phát là sự tăng mức giá chung một cách liên tục của hàng hóa và dịch vụ theo thời gian và sự mất giá tri của một loại tiền tệ nào đó. Khi mức gia chung tăng cao, một đơn vi tiền tệ sẽ mua được ít hàng hóa và dịch vụ hơn so với trước đây, do đó lạm phát phản ánh sự suy giảm sức mua trên một đơn vị tiền tệ.

Các nghiên cứu chỉ ra lạm phát và cau trúc vốn có mối quan hệ ngược chiều như các nghiên cứu của Frank va Goyal (2009), Joeveer (2013) và Tongkong (2012). Khi lạm phát tăng, chi phí huy động vốn và chi phí phá sản sẽ tăng tương ứng. Tuy nhiên, khi lam phát tăng, các NHTM có thé tăng lãi suất tiền gửi, thu hút tiền gửi nhiều hơn làm tăng đòn bẩy tài chính của ngân hàng (Sakunasingha và cộng sự, 2018). Do đó, nhóm tác giả tiếp tục đề xuất giả thuyết: Giả thuyết H3: Lạm phát có ảnh hưởng thuận chiều đến cấu trúc vốn của NHTM.

Tăng trưởng GDP: Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng của tong sản phẩm quốc nội (GDP) trong một thời gian nhất định. Khi kinh tế tăng trưởng cao sẽ làm tăng đầu tư và tiêu dùng, làm cho cầu tín dụng tăng lên (de Jong và cộng sự, 2008). Đề có thé đáp ứng nhu cầu này, các NHTM cần tăng cường huy động vốn, dẫn đến đòn bẩy tài chính tăng lên. Vì vậy, giả thuyết được đặt ra: 11193267 — Hoàng Thị Mai 13 Chuyên đề thực tập chuyên ngành Toán tài chính Giả thuyết H4: Tăng trưởng GDP có tác động cùng chiều đến cầu trúc von của NHTM Thời gian hoạt động trên sàn: Các ngân hàng có thời gian hoạt động lâu dài sẽ nhận được uy tín cao từ người gửi tiền.

Kết qua là ngân hàng sẽ có đòn bay tài chính cao hơn, phù hợp với lý thuyết đại diện (Jensen & Meckling, 1976). Vì vậy, nhóm tác giả đặt ra giả thuyết: Giả thuyết H5: Thời gian hoạt động và cấu trúc vốn có mối quan hệ cùng chiêu. Tăng trưởng tài sản (GASSET): Theo lý thuyết trật tự phân hạng (Myers & Majluf, 1984; Myers, 1984), các doanh nghiệp sẽ tài trợ theo thứ tự nguồn nội bộ, đi vay, phát hành cô phan. Khi các ngân hang tăng trưởng cao, việc tự tài trợ thường không đủ, do vậy, xu hướng sử dụng nguồn bên ngoài sẽ tăng lên, dẫn đến vay nợ nhiều hon và mỗi quan hệ giữa tốc độ tăng trưởng và cau trúc vốn của ngân hàng là cùng chiều (Sibindi, 2018; Shah và cộng sự, 2019; Sakunasingha và cộng sự, 2018; Ngô Hoàng Vũ, 2020).

Trên cơ sở đó, nhóm tác giả đưa ra giả thuyết tiếp theo: Giả thuyết H6: Tăng trưởng tài sản và cầu trúc vốn của NHTM có mỗi quan hệ cùng chiêu Rui ro kinh doanh (RISK): là khả năng không đạt được lợi nhuận hoặc thậm chí thua lỗ do những bắt ôn của thị trường như thay đôi sở thích của khách hàng, nhân viên đình công, gia tăng cạnh tranh, lỗi thời và thậm chí thay đồi chính sách của chính phủ, điều này ảnh hưởng ngay đến thu nhập trước lãi vay và thuế (EBIT). Ảnh hưởng của rủi ro đối với đòn bây được giải thích bởi lý thuyết chi phí phá sản. Một nghiên cứu trước đó của Titman và Wessels (1988) đã giải thích rằng các công ty có thu nhập kém ồn định hon phải chịu chi phí phá sản cao hon; do đó, họ tt chối thêm nợ. Hon nữa, lý thuyết chi phí đại lý khang định rằng khi đối mặt với rủi ro phá sản, các van dé của công ty liên quan đến nợ sẽ tồi tệ hơn (Aremu và cộng sự, 2013).

Tuy nhiên, theo Vatavu (2012), trái ngược với hầu hết các nghiên cứu khác, ông cho rằng các doanh nghiệp tiếp tục sử dụng nợ ngay cả khi họ phải đối mặt với rủi ro kinh doanh cao, vì họ cố găng tối đa hóa lợi ích từ đòn bay tài chính. Đối với bài nghiên cứu này, chúng tôi sẽ dựa trên quan điểm của lý thuyết chi phí phá sản và sẽ giả định rằng rủi ro kinh doanh có ảnh hưởng tiêu cực đến việc gánh thêm nợ. Giả thuyết H7: Rủi ro trong kinh doanh và cầu trúc vốn của NHTM có mối quan hệ ngược chiêu Tốc độ tăng trướng theo doanh thu (GROW): đo lường tiềm năng mở rộng 11193267 — Hoàng Thị Mai 14 Chuyên đề thực tập chuyên ngành Toán tài chính kinh doanh của doanh nghiệp trong tương lai hoặc các cơ hội đầu tư mà doanh nghiệp có thể thấy trước. Trong bài viết này, tốc độ tăng trưởng được đo lường băng tốc độ tăng trưởng của tổng doanh thu của từng ngân hàng.

Dựa trên giải thích của Chen và Zhao (2006) sử dụng lý thuyết Pecking order, họ gợi ý rằng khi các công ty nhìn thay cơ hội tốt trong tương lai, họ đòi hỏi nhiều vốn hơn dé đầu tư và các công ty thích nợ hơn việc phát hành cô phiếu; do đó, làm cho mối quan hệ giữa tăng trưởng và đòn bay trở nên tích cực. Tuy nhiên, Barclay et al. (2006) va Pandey (2001) đều giải thích thông qua lý thuyết chi phi đại diện rang khi các công ty có triển vọng tích cực trong tương lai, họ không muốn các chủ nợ gây áp lực lên các quyết định của công ty như các điều kiện đối với khoản tiền được cho vay, đó là ly do tại sao họ giảm mức nợ.