Khái Quát Về Các Hình Thức Thực Hiện Chính Sách Pháp Luật

Chính sách pháp luật chỉ thực sự có hiệu lực khi được hiện thực hóa thông qua các hoạt động có ý thức của mọi người. 300 trang.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Các Hình Thức Thực Hiện Chính Sách Pháp Luật: Khái Niệm và Đặc Điểm
• Loại tài liệu: bài viết

Mục lục chi tiết

• 9. CHƯƠNG 9: HỌC THUYẾT PHÁP LUẬT
• 9.1. Khái quát về thực hiện chính sách pháp luật và các hình thức thực hiện chính sách pháp luật
• 9.2. Khái niệm, đặc điểm của học thuyết pháp luật
• 9.3. Mục tiêu và nhiệm vụ của học thuyết pháp luật

Tóm tắt

I. Tổng Quan Khái Niệm và Tầm Quan Trọng của Thực Hiện Chính Sách Pháp Luật

Chính sách pháp luật chỉ thực sự có hiệu lực khi được hiện thực hóa thông qua các hoạt động có ý thức của mọi người. Thực hiện chính sách pháp luật là quá trình đưa các quy định pháp luật vào cuộc sống, biến chúng thành hành vi và hoạt động thực tế. Hiện nay, việc nghiên cứu về thực hiện chính sách công và thực hiện chính sách pháp luật còn hạn chế, đặc biệt là ở nghĩa hẹp. Cần tiếp cận vấn đề này một cách toàn diện, xem xét nó vừa là một quá trình, vừa là kết quả cuối cùng. Quá trình này bao gồm việc hình thành chính sách, thực thi các quy định và thể hiện chúng trong hành vi của mọi người. Thực hiện chính sách pháp luật là sự thể hiện các đòi hỏi của pháp luật trong hành động của mọi người, đồng thời là sự điều chỉnh chính sách pháp luật một cách cụ thể.

1.1. Khái niệm thực hiện chính sách pháp luật dưới góc độ quá trình

Với tư cách là một quá trình, thực hiện chính sách pháp luật là một chuỗi các hoạt động được quy định chặt chẽ, bắt đầu từ khi xuất hiện nhu cầu điều chỉnh pháp luật. Nhu cầu này được các chủ thể nhận thức và chuyển hóa thành các quy định pháp luật. Quá trình này bao gồm việc thực thi các quyền và nghĩa vụ pháp lý của mọi người. Thực hiện chính sách pháp luật được xem xét như sự thể hiện trong hành động của mọi người các đòi hỏi được thể hiện dưới dạng chung nhất trong các quy phạm của chính sách pháp luật, lẫn với tư cách là sự thể hiện cụ thể của quá trình điều chỉnh chính sách pháp luật.

1.2. Khái niệm thực hiện chính sách pháp luật dưới góc độ kết quả

Với tư cách là kết quả cuối cùng, thực hiện chính sách pháp luật là việc đạt được sự phù hợp đầy đủ giữa các đòi hỏi của chính sách pháp luật và tổng thể các hoạt động chính sách đã được thực hiện trên thực tế. Điều này có nghĩa là các hành vi của mọi người phải tuân thủ theo các quy định của pháp luật. Thực hiện chính sách pháp luật được xem xét cả với tư cách là sự thể hiện trong hành động của mọi người các đòi hỏi được thể hiện dưới dạng chung nhất trong các quy phạm của chính sách pháp luật, lẫn với tư cách là sự thể hiện cụ thể của quá trình điều chỉnh chính sách pháp luật.

II. Các Hình Thức Thực Hiện Chính Sách Pháp Luật Phổ Biến Hiện Nay

Chính sách pháp luật đi vào đời sống xã hội thông qua nhiều hình thức khác nhau. Các hình thức thực hiện chính sách pháp luật là các phương thức hình thành và đưa chính sách pháp luật vào đời sống pháp luật. Mỗi hình thức là một loại hoạt động có kết quả nhất định trong cấu thành của chính sách pháp luật. Có nhiều cách phân loại các hình thức thực hiện chính sách pháp luật, nhưng cách phân loại phổ biến nhất dựa vào tính chất của các hoạt động chính sách của các chủ thể. Theo tiêu chuẩn này, chính sách pháp luật Việt Nam được thực hiện thông qua các hình thức cơ bản như học thuyết pháp luật, xây dựng pháp luật, áp dụng pháp luật, giải thích pháp luật, giáo dục và đào tạo pháp luật.

2.1. Phân loại hình thức thực hiện chính sách pháp luật theo chủ thể

Việc phân loại hình thức thực hiện chính sách pháp luật dựa trên chủ thể thực hiện giúp xác định rõ trách nhiệm và vai trò của từng chủ thể trong quá trình đưa chính sách vào cuộc sống. Các chủ thể có thể là cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, doanh nghiệp hoặc cá nhân. Mỗi chủ thể có những phương thức và công cụ riêng để thực hiện chính sách pháp luật một cách hiệu quả.

2.2. Phân loại hình thức thực hiện chính sách pháp luật theo giai đoạn

Việc phân loại hình thức thực hiện chính sách pháp luật theo giai đoạn giúp quản lý và kiểm soát quá trình thực hiện chính sách một cách có hệ thống. Các giai đoạn có thể bao gồm: xây dựng chính sách, ban hành chính sách, triển khai chính sách, đánh giá chính sách. Mỗi giai đoạn đòi hỏi những hình thức thực hiện khác nhau để đảm bảo chính sách được thực thi một cách hiệu quả.

2.3. Tầm quan trọng của việc phân loại hình thức thực hiện chính sách pháp luật

Việc phân loại hình thức thực hiện chính sách pháp luật có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Nó giúp các nhà hoạch định chính sách và các cơ quan chức năng có cái nhìn tổng quan về quá trình thực hiện chính sách, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp để khắc phục những hạn chế và nâng cao hiệu quả thực thi.

III. Học Thuyết Pháp Luật Hình Thức Thực Hiện Chính Sách Pháp Luật Tiên Phong

Học thuyết pháp luật được thể hiện trong các dự án văn bản quy phạm pháp luật, các quan niệm, quan điểm, tài liệu học thuyết, thẩm định khoa học và tầm nhìn về sự phát triển của các tình huống pháp lý. Học thuyết là sản phẩm của khoa học, do đó cần đánh giá đúng vai trò của khoa học trong xây dựng và thực hiện chính sách pháp luật. Xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách pháp luật đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về các quy luật phát triển xã hội, khả năng dự báo, và mối liên hệ giữa pháp luật với các quá trình, hiện tượng của đời sống xã hội.

3.1. Vai trò của khoa học pháp lý trong xây dựng chính sách pháp luật

Khoa học pháp lý đóng vai trò quan trọng trong việc xác định mức độ sử dụng các số liệu, dữ liệu của các ngành khoa học khác để giải quyết các vấn đề liên quan đến chính sách pháp luật. Nó nghiên cứu các quy luật chung của sự phát triển xã hội, tác động của pháp luật đối với sự phát triển các quan hệ xã hội, và sự tương quan của pháp luật với các quan hệ xã hội do pháp luật điều chỉnh. Những hiểu biết này có ý nghĩa nền tảng đối với việc xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách pháp luật.

3.2. Học thuyết pháp luật là hình thức đầu tiên của thực hiện chính sách pháp luật

Học thuyết pháp luật là hình thức đầu tiên của thực hiện chính sách pháp luật, bởi vì các tư tưởng xây dựng chính sách pháp luật thường bắt đầu từ trình độ học thuyết, sau đó được chuyển sang các trình độ xây dựng pháp luật, áp dụng pháp luật, giải thích pháp luật hoặc giáo dục và đào tạo pháp luật. Trong xã hội ngày càng phức tạp, cấu phần học thuyết cần phải đi trước các hình thức khác của thực hiện chính sách pháp luật.

3.3. Các chủ thể xây dựng luận điểm khoa học của chính sách pháp luật

Các luận điểm khoa học của chính sách pháp luật được xây dựng bởi các nhà khoa học, các tổ chức khoa học độc lập, và các cơ quan nghiên cứu khoa học trong hệ thống các cơ quan nhà nước. Thuật giải của việc xây dựng những luận điểm khoa học này bao gồm các tiêu chuẩn nhất định, theo đó, các yếu tố cần thiết của chính sách pháp luật có thể được hệ thống hóa.

IV. Mục Tiêu và Nhiệm Vụ Của Học Thuyết Pháp Luật Trong Giai Đoạn Mới

Chính sách pháp luật Việt Nam chưa được xây dựng và thực hiện dựa trên một học thuyết pháp luật phát triển đầy đủ. Học thuyết pháp luật ở nước ta đang được hình thành và phát triển mâu thuẫn. Những biến đổi xã hội, sự tiếp nhận tư duy pháp lý từ các nước đặt ra nhiều vấn đề cho khoa học pháp lý Việt Nam. Khoa học pháp lý Việt Nam có trách nhiệm to lớn đối với xã hội và phát triển xã hội. Tuy nhiên, khoa học pháp lý Việt Nam chưa được chuẩn bị đầy đủ cho những biến đổi đang diễn ra.

4.1. Thực trạng phát triển học thuyết pháp luật ở Việt Nam

Sự phát triển mạnh mẽ của pháp luật Việt Nam chưa gắn liền với sự phát triển mạnh mẽ của học thuyết pháp luật. Khoa học pháp lý dường như tụt hậu so với các nhu cầu của chính sách pháp luật và đời sống pháp luật. Các nhu cầu đó phần lớn được giải quyết bằng cách mò mẫm, bằng phương pháp thử nghiệm và sai lầm. Việc vay mượn các chế định pháp luật nước ngoài không xuất phát từ học thuyết pháp luật tốt và từ thực tiễn pháp luật Việt Nam.

4.2. Vai trò của nhà nước trong phát triển khoa học pháp lý

Nhà nước cần coi trọng khoa học trong hoạt động thực tiễn của mình và cung cấp tài chính đầy đủ cho khoa học. Nếu nhà nước không phát triển khoa học một cách đầy đủ giá trị, thì nhà nước buộc phải vay mượn những tư tưởng mới từ các nước khác, điều đó sẽ không bảo đảm được tính hiệu quả của điều chỉnh pháp luật và của quản lý nhà nước.

4.3. Nhiệm vụ của khoa học pháp lý Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Khoa học pháp lý Việt Nam cần phải phản ánh những đặc thù của xã hội Việt Nam, tâm thức, văn hóa, các đặc điểm tâm lý - xã hội, truyền thống, tập quán, đời sống pháp luật đa dạng ở nước ta. Các nhà khoa học pháp lý Việt Nam cần phải đẩy mạnh việc nghiên cứu và đưa ra các sản phẩm khoa học của mình dưới dạng các quan niệm khoa học.

V. Xây Dựng Pháp Luật Hình Thức Quan Trọng Của Thực Hiện Chính Sách

Xây dựng pháp luật là một trong những hình thức quan trọng nhất của thực hiện chính sách pháp luật. Quá trình này bao gồm việc soạn thảo, thẩm định, thông qua và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật. Mục tiêu của xây dựng pháp luật là tạo ra một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, đồng bộ, minh bạch và hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Xây dựng pháp luật đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể, bao gồm các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, các chuyên gia pháp lý và người dân.

5.1. Các giai đoạn chính trong quá trình xây dựng pháp luật

Quá trình xây dựng pháp luật thường bao gồm các giai đoạn chính sau: đề xuất xây dựng pháp luật, soạn thảo dự án luật, thẩm định dự án luật, trình dự án luật lên cơ quan có thẩm quyền, thảo luận và thông qua dự án luật, công bố luật. Mỗi giai đoạn có những yêu cầu và quy trình riêng để đảm bảo chất lượng của văn bản pháp luật.

5.2. Vai trò của các chủ thể trong quá trình xây dựng pháp luật

Các chủ thể tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật bao gồm: cơ quan nhà nước có thẩm quyền, các tổ chức xã hội, các chuyên gia pháp lý và người dân. Mỗi chủ thể có vai trò và trách nhiệm riêng trong việc đảm bảo chất lượng và tính khả thi của văn bản pháp luật.

5.3. Yêu cầu đối với văn bản quy phạm pháp luật

Văn bản quy phạm pháp luật cần đáp ứng các yêu cầu sau: tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất, tính khả thi, tính minh bạch, tính công khai và tính ổn định. Việc đảm bảo các yêu cầu này giúp văn bản pháp luật có hiệu lực và hiệu quả trong thực tế.

VI. Áp Dụng Pháp Luật Đảm Bảo Tính Nghiêm Minh Của Chính Sách Pháp Luật

Áp dụng pháp luật là hoạt động của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và cá nhân có thẩm quyền nhằm đưa các quy định của pháp luật vào đời sống thực tế. Mục tiêu của áp dụng pháp luật là giải quyết các vụ việc cụ thể, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể, đảm bảo trật tự và an toàn xã hội. Áp dụng pháp luật đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật, tính khách quan, công bằng và minh bạch.

6.1. Các hình thức áp dụng pháp luật phổ biến

Các hình thức áp dụng pháp luật phổ biến bao gồm: ban hành quyết định hành chính, ra bản án, quyết định của tòa án, thực hiện các biện pháp cưỡng chế hành chính, cưỡng chế thi hành án. Mỗi hình thức có những đặc điểm và quy trình riêng.

6.2. Nguyên tắc áp dụng pháp luật

Áp dụng pháp luật phải tuân thủ các nguyên tắc sau: tuân thủ pháp luật, tính khách quan, công bằng, minh bạch, đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục. Việc tuân thủ các nguyên tắc này giúp đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của hoạt động áp dụng pháp luật.

6.3. Vai trò của áp dụng pháp luật trong đời sống xã hội

Áp dụng pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể, giải quyết các tranh chấp và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật. Hoạt động áp dụng pháp luật hiệu quả góp phần xây dựng một xã hội văn minh, công bằng và dân chủ.

Nội dung chính

Các Hình Thức Thực Hiện Chính Sách Pháp Luật: Khái Niệm, Học Thuyết và Chính Sách Xây Dựng Pháp Luật

---

Tổng quan về giáo trình

Cuốn sách "Chính sách pháp luật – Những vấn đề lý luận" thuộc lĩnh vực khoa học chính sách pháp luật, phục vụ chương trình đào tạo cử nhân và thạc sĩ luật học, cũng như nghiên cứu sinh trong các ngành luật học, hành chính học và khoa học chính sách công. Phần thứ ba của cuốn sách – "Các hình thức thực hiện chính sách pháp luật" – tập trung xây dựng hệ thống lý luận về cách thức chính sách pháp luật được đưa vào đời sống thực tiễn.

Kết cấu của phần này bao gồm Chương IX (Học thuyết pháp luật) và Chương X (Chính sách xây dựng pháp luật), trải dài từ trang 333 đến trang 382. Đây là phần mang tính ứng dụng cao, bổ sung cho các phần lý luận nền tảng trước đó bằng cách chỉ ra năm hình thức thực hiện chính sách pháp luật được phân loại theo tính chất hoạt động của các chủ thể: hình thức học thuyết pháp luật, hình thức xây dựng pháp luật, hình thức áp dụng pháp luật, hình thức giải thích pháp luật, và hình thức giáo dục và đào tạo pháp luật.

Điểm đặc trưng của cách tiếp cận trong phần này là thực hiện chính sách pháp luật được phân tích theo hai bình diện: với tư cách là một quá trình và với tư cách là kết quả cuối cùng của quá trình đó – một cách tiếp cận mà tác giả xác định là còn thiếu vắng trong sách báo về chính sách pháp luật tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Chương IX – Học thuyết pháp luật (trang 335–351) trình bày ba cụm vấn đề lớn:

• Khái quát về thực hiện chính sách pháp luật: Xác định khái niệm "thực hiện chính sách pháp luật" theo nghĩa rộng, bao gồm cả quá trình hình thành, thực thi và kết quả đạt được sự phù hợp giữa đòi hỏi của chính sách với hành vi thực tế của mọi người.

• Khái niệm và đặc điểm của học thuyết pháp luật: Học thuyết pháp luật được xác định là hình thức đầu tiên và có tính tiên phong trong các hình thức thực hiện chính sách pháp luật. Tác giả dẫn quan điểm của Alekseev (Giáo trình những luận điểm cơ bản của chính sách pháp luật ở Nga, 1995) và các công trình của Võ Khánh Vinh về vai trò của khoa học pháp lý đối với xây dựng pháp luật.

• Mục tiêu và nhiệm vụ của học thuyết pháp luật: Đây là phần có giá trị phê phán thực tiễn cao nhất. Tác giả chỉ ra rằng chính sách pháp luật Việt Nam chưa được xây dựng trên một học thuyết pháp luật phát triển đầy đủ, dẫn chứng cụ thể qua các trường hợp xây dựng Bộ luật Hình sự năm 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Chương X – Chính sách xây dựng pháp luật (trang 352–382) triển khai bốn nội dung:

• Khái niệm và các dấu hiệu của chính sách xây dựng pháp luật
• Thực trạng hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật và xây dựng pháp luật ở Việt Nam
• Chính sách xây dựng pháp luật với tư cách là giải pháp khắc phục các sai lầm trong xây dựng pháp luật
• Cơ chế theo dõi và thẩm định khoa học các dự án luật

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Khung lý luận về thực hiện chính sách pháp luật là trục trung tâm. Cuốn sách phân biệt rõ: thực hiện chính sách pháp luật với tư cách là quá trình bắt đầu từ khi xuất hiện nhu cầu điều chỉnh pháp luật, và với tư cách là kết quả – tức là "việc đạt được sự phù hợp đầy đủ giữa các đòi hỏi của chính sách pháp luật về việc thực hiện những hành vi nhất định và tổng thể các hoạt động chính sách đã được thực hiện kế tiếp nhau trên thực tế."

Quan niệm về chính sách pháp luật được định nghĩa là "hệ thống các luận điểm lý luận phản ánh các quan điểm về bản chất, các nguyên tắc, các ưu tiên, các định hướng, các giải pháp, các cơ chế thực hiện và các phương thức nâng cao hiệu quả điều chỉnh pháp luật ở Việt Nam trong tương lai lâu dài."

Lý luận về sai lầm trong xây dựng pháp luật là một đóng góp có tính hệ thống. Sách phân loại sai lầm theo: cơ chế tâm lý (cố ý/không cố ý), giai đoạn xây dựng pháp luật, và bốn loại theo tính chất (sai lầm mang tính quan niệm, sai lầm pháp lý, sai lầm lôgic, sai lầm ngữ pháp). Đặc biệt, sách phân biệt sai lầm đơn giản và sai lầm hệ thống – loại sau được gọi là "sai lầm chính sách" do mang màu sắc chính sách và gây hậu quả tổng thể.

Kỹ năng phát triển

Người học sau khi nghiên cứu phần này có khả năng:

• Phân tích lý luận: Nhận diện và phân biệt các hình thức thực hiện chính sách pháp luật trong thực tiễn; phân tích tính chất của từng hình thức theo tiêu chí hoạt động của chủ thể.
• Tư duy hệ thống: Đánh giá mối liên hệ giữa học thuyết pháp luật, xây dựng pháp luật, và các hình thức thực hiện khác trong một cơ chế thống nhất.
• Năng lực phê phán thực tiễn: Vận dụng khung phân loại sai lầm để đánh giá chất lượng của các văn bản quy phạm pháp luật cụ thể; nhận diện xu hướng tích cực và tiêu cực trong chính sách xây dựng pháp luật qua phân tích hệ thống văn bản.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Nội dung trong phần thứ ba được trình bày theo phương pháp định nghĩa – phân tích – phân loại – liên hệ thực tiễn. Mỗi khái niệm cốt lõi (như "thực hiện chính sách pháp luật", "học thuyết pháp luật", "chính sách xây dựng pháp luật") đều được định nghĩa theo nhiều góc độ trước khi được phân tích thành phần cấu thành và liên hệ với thực trạng Việt Nam.

Liên hệ thực tiễn là đặc điểm nổi bật trong cách trình bày. Sách không dừng lại ở lý luận trừu tượng mà liên tục đối chiếu với các văn bản pháp luật cụ thể: Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014, Bộ luật Hình sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 được nêu dẫn như các trường hợp minh chứng cho hậu quả của việc thiếu nền tảng học thuyết.

Tham chiếu kinh nghiệm quốc tế là một hướng tiếp cận xuyên suốt. Chương X tham chiếu kinh nghiệm Liên bang Nga về xây dựng quan niệm chính sách pháp luật, dẫn một danh sách gồm hơn mười công trình quan niệm của các tác giả Nga (Okun'kov, Mal'ko, Tikhomirov, Mazurenko...) trong giai đoạn 1995–2012, từ đó đề xuất mô hình cho Việt Nam.

Hệ thống tài liệu tham khảo nội bộ có tính cộng hưởng cao: phần lớn các chú thích cuối trang dẫn lại chính các bài viết của Võ Khánh Vinh trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, Tạp chí Nhân lực khoa học xã hội từ năm 1994 đến 2017 – tạo ra một hệ thống tham chiếu nội bộ có thể dùng để truy nguyên sự phát triển tư duy của tác giả qua nhiều giai đoạn.

Người học tự nghiên cứu nên đọc theo thứ tự từ phần định nghĩa khái quát đến phần phân loại, sau đó đối chiếu với từng văn bản pháp luật cụ thể được nêu dẫn để kiểm chứng khung lý luận trong thực tế.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Phần thứ ba của cuốn sách đề xuất một số nội dung mà tác giả xác định là chưa được nghiên cứu đầy đủ trong khoa học pháp lý Việt Nam tại thời điểm viết:

Về mặt khái niệm: Sách chỉ ra rằng "sách báo về chính sách công và sách báo về chính sách pháp luật ở nước ta mới chỉ nêu vấn đề thực hiện chính sách công và thực hiện chính sách pháp luật mà chưa đưa ra quan niệm về nó." Từ đó, sách xây dựng định nghĩa kép về thực hiện chính sách pháp luật (theo quá trình và theo kết quả) như một đóng góp lý luận.

Về chương trình nghiên cứu: Tác giả đề xuất cụ thể một hệ các quan niệm khoa học mà khoa học pháp lý Việt Nam cần xây dựng, bao gồm: quan niệm tổng thể về phát triển pháp luật Việt Nam; chính sách xây dựng pháp luật; chính sách áp dụng pháp luật; chính sách giải thích pháp luật; chính sách giáo dục và đào tạo pháp luật; chính sách pháp luật hiến pháp; chính sách pháp luật hình sự; chính sách pháp luật trong lĩnh vực quyền con người – và nhiều lĩnh vực chuyên ngành khác.

Về chính sách xây dựng pháp luật cụ thể: Sách đề xuất bổ sung vào Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật một quy phạm riêng quy định sự luận chứng khoa học là bộ phận bắt buộc của quá trình chuẩn bị và thông qua dự án luật – tham chiếu mô hình Viện Nghiên cứu Pháp luật và Luật học so sánh trực thuộc Chính phủ Liên bang Nga.

Công cụ theo dõi pháp luật: Sách giới thiệu mô hình "Hồ sơ dự án luật" như một cơ chế theo dõi liên tục từ khi xuất hiện ý tưởng soạn thảo đến khi văn bản hết hiệu lực, bao gồm yếu tố thông tin, yếu tố phân tích và yếu tố nghiệp vụ.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Sinh viên và học viên: Nội dung phù hợp với người học từ năm thứ ba đại học luật trở lên, đặc biệt là học viên cao học chuyên ngành lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, luật hiến pháp – hành chính, và các chương trình đào tạo về chính sách công. Người học cần có nền tảng về lý luận nhà nước và pháp luật, đặc biệt là các khái niệm về quy phạm pháp luật, hệ thống pháp luật, quan hệ pháp luật, và các giai đoạn xây dựng pháp luật.

Nghiên cứu sinh và nhà nghiên cứu: Phần thứ ba cung cấp một khung phân loại và danh sách các vấn đề nghiên cứu còn bỏ ngỏ theo nhận định của tác giả – như lý luận về sai lầm trong xây dựng pháp luật, quan niệm tổng thể về chính sách từng lĩnh vực pháp luật. Hệ thống tài liệu tham khảo theo phong trào nghiên cứu của Nga và Việt Nam có thể phục vụ cho việc định vị luận án hoặc công trình nghiên cứu chuyên khảo.

Cán bộ thực tiễn: Những người làm công tác xây dựng pháp luật, thẩm định văn bản, và hoạch định chính sách có thể tham khảo danh mục phân loại các xu hướng tiêu cực trong xây dựng pháp luật được liệt kê chi tiết trong Chương X (từ tính không có hệ thống của văn bản, thiếu tính đồng bộ, đến việc ban hành văn bản phục vụ lợi ích nhóm).

Giảng viên: Kết cấu trình bày từ lý luận đến thực tiễn, kết hợp với hệ thống ví dụ cụ thể về văn bản pháp luật, tạo điều kiện để xây dựng bài giảng theo phương pháp tình huống (case-based learning).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai? Phần thứ ba phù hợp với người học đã có nền tảng lý luận nhà nước và pháp luật ở mức cơ bản. Sinh viên đại học năm thứ ba trở lên theo ngành luật và học viên cao học có thể sử dụng trực tiếp. Người học ngành hành chính học hoặc chính sách công có thể sử dụng như tài liệu bổ sung, cần đọc thêm phần nền về hệ thống pháp luật Việt Nam.

2. Cần kiến thức nền nào để học hiệu quả? Người học cần hiểu các khái niệm cơ bản: quy phạm pháp luật, văn bản quy phạm pháp luật, hệ thống pháp luật, các giai đoạn xây dựng pháp luật (sáng kiến lập pháp, soạn thảo, thảo luận, thông qua, ban hành). Nền tảng về khoa học chính sách công – đặc biệt chu trình chính sách từ xác định vấn đề đến đánh giá – cũng hỗ trợ việc tiếp thu nhanh hơn.

3. Điểm khác biệt với các tài liệu khác về xây dựng pháp luật? Khác với các giáo trình xây dựng pháp luật thông thường tập trung vào kỹ thuật soạn thảo và quy trình lập pháp, cuốn sách này đặt hoạt động xây dựng pháp luật trong khuôn khổ rộng hơn của chính sách pháp luật. Điều này có nghĩa là xây dựng pháp luật được phân tích không chỉ về thủ tục mà về chiến lược, định hướng ưu tiên, và liên hệ với học thuyết pháp luật. Lý luận về sai lầm hệ thống và đề xuất về quan niệm tổng thể là những nội dung ít gặp trong tài liệu tiếng Việt hiện có.

4. Làm sao để tự học hiệu quả? Người tự học nên đọc theo từng đơn vị khái niệm: đọc định nghĩa, ghi chép các tiêu chí phân loại, sau đó tự đối chiếu với một văn bản pháp luật cụ thể đang có hiệu lực. Với phần phân loại sai lầm trong xây dựng pháp luật (Chương X), có thể lấy một đạo luật cụ thể đã từng phải sửa đổi nhiều lần và thử xác định loại sai lầm tương ứng theo hệ thống phân loại của sách.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo? Hệ thống chú thích trong sách trỏ đến nhiều bài nghiên cứu của Võ Khánh Vinh trên các tạp chí chuyên ngành, có thể truy cập để đọc mở rộng. Đối với kinh nghiệm quốc tế, sách dẫn danh mục các công trình quan niệm phát triển pháp luật của Liên bang Nga từ 1995 đến 2012 (phần lớn bằng tiếng Nga). Người đọc quan tâm đến góc độ so sánh có thể tham khảo thêm tài liệu về chính sách lập pháp của các hệ thống pháp luật lục địa châu Âu.

---

Kết luận

Phần thứ ba của cuốn sách "Chính sách pháp luật – Những vấn đề lý luận" xây dựng một khuôn khổ lý luận có hệ thống về các hình thức thực hiện chính sách pháp luật, trong đó Chương IX và Chương X triển khai chi tiết hình thức học thuyết pháp luật và hình thức xây dựng pháp luật. Giá trị đặc trưng của hai chương này nằm ở chỗ lý luận và thực tiễn được trình bày đan xen: định nghĩa khái niệm được neo vào các văn bản pháp luật Việt Nam cụ thể, và các hạn chế thực tiễn được phân tích theo nguyên nhân lý luận.

Người học sử dụng phần này sẽ có điều kiện tiếp tục sang các hình thức còn lại của thực hiện chính sách pháp luật (áp dụng pháp luật, giải thích pháp luật, giáo dục và đào tạo pháp luật) với nền tảng khái niệm và phương pháp phân tích đã được xác lập. Bổ sung thêm các bài viết của tác giả trên Tạp chí Nhân lực khoa học xã hội số 6/2006, số 7/2006, và số 9/2017 sẽ giúp nắm bắt sự phát triển của các luận điểm qua từng giai đoạn nghiên cứu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

333 Phần thứ ba CÁC HÌNH THỨC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT 335 CHƯƠNG IX HỌC THUYẾT PHÁP LUẬT I. KHÁI QUÁT VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT VÀ CÁC HÌNH THỨC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT Chính sách pháp luật trở thành chính sách pháp luật “sống” chỉ khi chính sách đó được thể hiện trong hiện thực, được thực hiện, được hiện thực hóa trong các hoạt động có ý thức, có ý chí của mọi người. Thực hiện chính sách pháp luật là gì và nó được thể hiện thông qua những hình thức như thế nào? Sách báo về chính sách công và sách báo về chính sách pháp luật ở nước ta mới chỉ nêu vấn đề thực hiện chính sách công và thực hiện chính sách pháp luật mà chưa đưa ra quan niệm về nó. Hơn thế nữa, việc thực hiện chính sách công nói chung, thực hiện chính sách pháp luật nói riêng mới chỉ được nhận thức ở nghĩa hẹp.

Đây là vấn đề cần được khoa học chính sách công nói chung và khoa học chính sách pháp luật nói riêng quan tâm nghiên cứu. Vì vậy, cần phải tiếp cận thực hiện chính sách pháp luật cả với tư cách một quá trình, lẫn với tư cách là kết quả cuối cùng của quá trình đó. Với tư cách là một quá trình, thực hiện chính sách pháp luật có thể được hiểu là quá trình nhất định, được quy định chặt chẽ 336 CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN. của việc hình thành chính sách, thực thi các quy định của chính sách pháp luật, của việc thể hiện các quy định đó trong hành vi của mọi người.

Quá trình đó được bắt đầu, được khởi động từ khi xuất hiện nhu cầu điều chỉnh pháp luật, nhu cầu cần phải có chính sách pháp luật, tiếp đến nhu cầu đó được các chủ thể nhận thức. Theo quá trình đó, thực hiện chính sách pháp luật được thể hiện với tư cách là hoạt động, hành vi mà ở đó các quy định của chính sách pháp luật (hành vi hợp pháp), hoạt động thực tiễn của mọi người trong việc thực thi các quyền và nghĩa vụ pháp lý được thể hiện. Nói cách khác, thực hiện chính sách pháp luật được xem xét cả với tư cách là sự thể hiện trong hành động của mọi người các đòi hỏi được thể hiện dưới dạng chung nhất trong các quy phạm của chính sách pháp luật, lẫn với tư cách là sự thể hiện cụ thể của quá trình điều chỉnh chính sách pháp luật. Với tư cách là kết quả cuối cùng của một quá trình, thực hiện chính sách pháp luật được hiểu là việc đạt được sự phù hợp đầy đủ giữa các đòi hỏi của chính sách pháp luật về việc thực hiện những hành vi của mọi người.

Theo đó, thực hiện chính sách pháp luật được thể hiện với tư cách là hoạt động, hành vi mà ở đó các quy định của chính sách pháp luật (hành vi hợp pháp), hoạt động thực tiễn của mọi người trong việc thực thi các quyền và nghĩa vụ pháp lý được thể hiện. Nói cách khác, thực hiện chính sách pháp luật được xem xét cả với tư cách là sự thể hiện trong hành động của mọi người các đòi hỏi được thể hiện dưới dạng chung nhất trong các quy phạm của chính sách pháp luật, lẫn với tư cách là sự thể hiện cụ thể của quá trình điều chỉnh chính sách pháp luật. Phần thứ ba: CÁC HÌNH THỨC THỰC HIỆN. 337 Như vậy, với tư cách là kết quả cuối cùng của một quá trình, thực hiện chính sách pháp luật được hiểu là việc đạt được sự phù hợp đầy đủ giữa các đòi hỏi của chính sách pháp luật về việc thực hiện những hành vi nhất định và tổng thể các hoạt động chính sách đã được thực hiện kế tiếp nhau trên thực tế.

Chính sách pháp luật “đi ra” và “đi vào” đời sống xã hội, đời sống pháp luật với sự hỗ trợ của các hình thức khác nhau, và do vậy, có thể gọi đó là các hình thức thực hiện chính sách pháp luật. Các hình thức thực hiện chính sách pháp luật là các phương thức hình thành và đưa chính sách pháp luật vào đời sống pháp luật. Mỗi hình thức là một loại hoạt động có kết quả nhất định trong cấu thành của chính sách pháp luật. Có thể có nhiều cách phân loại khác nhau các hình thức thực hiện chính sách pháp luật.

Nhưng cách phân loại phổ biến và có ý nghĩa thực tiễn lớn nhất là cách phân loại dựa vào tính chất của các hoạt động chính sách của các chủ thể của chính sách pháp luật. Theo tiêu chuẩn này, chính sách pháp luật Việt Nam được thực hiện bằng hoặc thông qua các hình thức cơ bản sau đây: - Hình thức học thuyết pháp luật; - Hình thức xây dựng pháp luật; - Hình thức áp dụng pháp luật; - Hình thức giải thích pháp luật; - Hình thức giáo dục và đào tạo pháp luật. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA HỌC THUYẾT PHÁP LUẬT Học thuyết pháp luật chủ yếu được thể hiện trong các dự án văn bản quy phạm pháp luật, trong các quan niệm, quan điểm, trong các 338 CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN. tài liệu học thuyết, trong thẩm định khoa học, trong tầm nhìn thấy trước sự phát triển của các tình huống pháp lý.

Học thuyết là sản phẩm của khoa học, là sản phẩm trí tuệ, do vậy, cần phải đánh giá đúng vai trò của khoa học trong xây dựng và thực hiện chính sách pháp luật. Xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách pháp luật đòi hỏi phải có sự hiểu biết sâu sắc các quy luật của sự phát triển xã hội, về các khả năng và cách thức dự báo sự phát triển đó, về các mối liên hệ và sự tác động lẫn nhau của pháp luật với các quá trình, hiện tượng hiện thực của đời sống xã hội, với quá trình đổi mới, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, quá trình hợp tác và hội nhập quốc tế của nước ta và với các hệ thống điều chỉnh quy phạm khác. Việc nhận thức các quy luật, các mối liên hệ và sự tác động lẫn nhau đó đòi hỏi phải có sự hợp tác, liên kết rộng rãi, chặt chẽ của khoa học pháp lý với các khoa học xã hội khác và các khoa học tự nhiên và công nghệ. Ở đây, chính khi dựa vào việc phân tích khách quan, khoa học pháp lý mới có thể xác định được mức độ sử dụng các số liệu, dữ liệu của các ngành khoa học khác để giải quyết những vấn đề liên quan đến chính sách pháp luật, đến hoàn thiện hệ thống pháp luật, đến các hình thức khác của thực hiện chính sách pháp luật.

Khoa học pháp lý và các khoa học xã hội khác nghiên cứu các quy luật chung của sự phát triển xã hội, các quy luật tác động chung của pháp luật đối với sự phát triển các quan hệ xã hội, các quy luật về sự tương quan của pháp luật với các quan _____________ 1. Xem: Võ Khánh Vinh: Học thuyết pháp luật - hình thức thực hiện chính sách pháp luật, Tlđd, tr. Phần thứ ba: CÁC HÌNH THỨC THỰC HIỆN. 339 hệ xã hội do pháp luật điều chỉnh, các quy luật phát triển của chính pháp luật, nghiên cứu, tổng kết thực tiễn1.

Những hiểu biết đó có ý nghĩa mang tính nền tảng đối với việc xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách pháp luật. Khoa học pháp lý là định hướng tiên phong, quan trọng nhất, là hình thức đầu tiên của thực hiện chính sách pháp luật, bởi vì, chính khoa học pháp lý soạn thảo ra hệ tư tưởng pháp luật với tư cách một chế định xã hội, các mục tiêu, các chức năng, các nguyên tắc, tinh thần và tư tưởng của pháp luật, hình thành nên các ngành luật, các chế định pháp luật, các quy phạm pháp luật mới, các cấu trúc, các khái niệm, các công cụ pháp lý mới, dự báo sự tiến triển của các kỹ thuật pháp lý và của đời sống pháp luật. Các quan điểm và các quan niệm thế giới quan pháp lý có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc hình thành mô hình điều chỉnh pháp luật, đối với việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, đối với việc hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật, đối với việc làm tối ưu hóa phương pháp luận giải thích các quy phạm pháp luật, đối với quá trình tổ chức thực hiện pháp luật, đối với giáo dục và đào tạo pháp luật, đối với pháp luật nói chung. Hình thức học thuyết, theo bản chất, là hình thức đầu tiên của thực hiện chính sách pháp luật, bởi vì, các tư tưởng xây dựng chính sách pháp luật, thông thường, được bắt đầu từ trình độ học thuyết (từ các công trình của các nhà khoa học), tiếp đến các tư tưởng đó “rơi vào” các trình độ xây dựng pháp luật, áp dụng pháp luật, giải thích pháp luật hoặc trình độ _____________ 1.

Xem: Võ Khánh Vinh: Vai trò của khoa học pháp lý đối với xây dựng pháp luật, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 1/2003, tr. 340 CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN. giáo dục và đào tạo pháp luật. Trong điều kiện hiện nay, khi mà xã hội ngày càng trở nên phức tạp hơn, thì về nguyên tắc, điều đó cần phải diễn ra, cần phải có như vậy.

Do đó, trong chính sách pháp luật, khi dựa vào tầm nhìn đã đoán định được trước các sự kiện này hay các sự kiện khác, cấu phần học thuyết cần phải đi trước các hình thức khác của thực hiện chính sách pháp luật. Bởi vậy, cần khẳng định rằng, “trong thời đại ngày nay, nếu thiếu khoa học thì không thể bảo đảm được chất lượng của các quyết định của các cơ quan nhà nước - chất lượng bảo đảm cho dân cư các tiêu chuẩn của cuộc sống”1. “Học thuyết khoa học của chính sách pháp luật đòi hỏi phải có những hiểu biết sâu sắc về các khả năng và sức mạnh của pháp luật, về tiềm năng của nó, nói cách khác, cần phải có những hiểu biết sâu sắc rằng, có thể và có thể cho phép làm được điều gì với sự hỗ trợ của pháp luật, và không nên làm, không có thể hoặc không hợp lý làm cái gì với sự hỗ trợ của pháp luật”2. Những luận điểm (cơ sở) khoa học của chính sách pháp luật do các chủ thể nhất định (các cơ quan, tổ chức, cá nhân) xây dựng nên.

Đó là: (i) Các nhà khoa học (các nhà luật học, các nhà chính sách học, các nhà chính trị học, các nhà xã hội học, các nhà kinh tế học, các nhà quản lý, các nhà tâm lý học, v.