Bút Pháp Hiện Thực Trong Truyện Ngắn Của Nguyễn Công Hoan Và Nam Cao

Khám phá bút pháp hiện thực trong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao, phân tích những tương đồng và dị biệt giữa hai tác giả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Trọng Quyền
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Bút Pháp Hiện Thực Trong Truyện Ngắn Nguyễn Công Hoan Và Nam Cao - Những Tương Đồng Và Dị Biệt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Bút Pháp Hiện Thực Trong Văn Học Việt Nam 1930 1945

Văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945 chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của văn học hiện thực phê phán, với những tên tuổi lớn như Nguyễn Công Hoan và Nam Cao. Giai đoạn này đánh dấu bước ngoặt quan trọng, khi văn học không chỉ phản ánh mà còn phê phán sâu sắc thực trạng xã hội. Các nhà văn sử dụng bút pháp hiện thực để phơi bày những bất công, áp bức, và tha hóa trong xã hội thực dân nửa phong kiến. Văn học hiện thực trở thành tiếng nói của những người nghèo khổ, bị áp bức, đồng thời lên án mạnh mẽ những thế lực thống trị. Nguyễn Công Hoan và Nam Cao, với những đóng góp độc đáo, đã khẳng định vị thế của mình trong dòng chảy văn học hiện thực, để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng độc giả. Sự nghiệp văn chương của họ là lời mời gọi không ngừng sự quan tâm của các nhà nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại.

1.1. Sự Phát Triển Của Văn Học Hiện Thực Phê Phán

Văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930-1945 không chỉ là sự tiếp nối truyền thống văn học yêu nước, nhân đạo, mà còn là sự đổi mới về tư duy nghệ thuật. Các nhà văn không chỉ phản ánh hiện thực một cách khách quan, mà còn thể hiện thái độ phê phán mạnh mẽ đối với những bất công xã hội. Tính chiến đấu và tính cách mạng trở thành đặc trưng nổi bật của văn học giai đoạn này. Các tác phẩm văn học không chỉ là những bức tranh về cuộc sống, mà còn là những lời tố cáo đanh thép đối với chế độ áp bức, bóc lột. Sự phát triển của văn học hiện thực phê phán đã góp phần quan trọng vào cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.

1.2. Vai Trò Của Nguyễn Công Hoan Và Nam Cao

Nguyễn Công Hoan và Nam Cao là hai trong số những nhà văn tiêu biểu nhất của văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930-1945. Họ đã có những đóng góp quan trọng trong việc xây dựng và phát triển bút pháp hiện thực trong văn học Việt Nam. Nguyễn Công Hoan được xem là người mở đường, đặt nền móng cho dòng văn học hiện thực phê phán, trong khi Nam Cao được coi là người hoàn thiện, nâng cao nghệ thuật hiện thực. Sự nghiệp văn chương của họ là minh chứng cho sức mạnh của văn học trong việc phản ánh và thay đổi xã hội.

II. Vấn Đề Thách Thức Phân Tích Bút Pháp Hiện Thực Hai Tác Giả

Việc phân tích bút pháp hiện thực trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan và truyện ngắn Nam Cao đặt ra nhiều thách thức. Mỗi nhà văn có một phong cách riêng, một cách nhìn riêng về hiện thực. Việc xác định những điểm tương đồng và khác biệt trong nghệ thuật hiện thực của họ đòi hỏi sự nghiên cứu kỹ lưỡng, sâu sắc. Ngoài ra, việc đánh giá giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo trong các tác phẩm của họ cũng là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự khách quan và tinh tế. Việc so sánh, đối chiếu hai nhà văn ở phương diện bút pháp hiện thực dưới dạng những câu nhận xét khái quát chung là khá nhiều, nhưng chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu phân tích và lí giải nó một cách chi tiết, cụ thể.

2.1. Sự Đa Dạng Trong Phong Cách Nghệ Thuật

Nguyễn Công Hoan nổi tiếng với tính trào phúng và tính phê phán sắc sảo, trong khi Nam Cao lại đi sâu vào tâm lý nhân vật và bi kịch cá nhân. Sự khác biệt trong phong cách nghệ thuật của hai nhà văn đòi hỏi người nghiên cứu phải có cái nhìn toàn diện, sâu sắc về cả hai tác giả. Việc đánh giá đóng góp của Nguyễn Công Hoan và đóng góp của Nam Cao vào văn học hiện thực phê phán cần phải dựa trên sự hiểu biết sâu sắc về phong cách nghệ thuật riêng của mỗi người.

2.2. Thiếu Nghiên Cứu So Sánh Chi Tiết Về Bút Pháp

Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan và Nam Cao, nhưng lại thiếu những nghiên cứu so sánh chi tiết về bút pháp hiện thực của hai nhà văn. Các nghiên cứu hiện có thường chỉ tập trung vào phân tích phong cách của từng tác giả riêng lẻ, hoặc đưa ra những nhận xét chung chung về sự tương đồng và khác biệt giữa họ. Việc thiếu những nghiên cứu so sánh chi tiết đã gây khó khăn cho việc đánh giá một cách toàn diện về giá trị hiện thực trong văn học của hai nhà văn.

III. Cách Nguyễn Công Hoan Phản Ánh Hiện Thực Xã Hội Trào Phúng

Nguyễn Công Hoan sử dụng bút pháp hiện thực để phản ánh hiện thực xã hội một cách trào phúng, châm biếm. Ông tập trung vào việc phơi bày những thói hư tật xấu của giai cấp thống trị, những bất công trong xã hội thực dân nửa phong kiến. Tính trào phúng là một trong những đặc trưng nổi bật trong phong cách hiện thực của Nguyễn Công Hoan. Ông sử dụng tiếng cười để phê phán, đả kích những cái xấu, cái ác trong xã hội. Các tác phẩm Nguyễn Công Hoan thường mang tính thời sự cao, phản ánh những vấn đề nóng bỏng của xã hội đương thời.

3.1. Nghệ Thuật Xây Dựng Nhân Vật Điển Hình Trào Phúng

Nguyễn Công Hoan xây dựng những nhân vật điển hình mang tính trào phúng cao. Các nhân vật của ông thường là những quan lại tham nhũng, những địa chủ bóc lột, những trí thức rởm. Ông sử dụng nghệ thuật phóng đại và biếm họa để khắc họa những đặc điểm tiêu cực của các nhân vật này. Nhân vật của Nguyễn Công Hoan không chỉ là những cá nhân cụ thể, mà còn là biểu tượng cho những thói hư tật xấu của cả một giai cấp.

3.2. Ngôn Ngữ Trào Phúng Châm Biếm Sắc Sảo

Ngôn ngữ trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan mang tính trào phúng, châm biếm sắc sảo. Ông sử dụng những từ ngữ đanh thép, mỉa mai để phê phán những cái xấu, cái ác trong xã hội. Giọng điệu của ông vừa hài hước, vừa chua cay, thể hiện thái độ bất bình sâu sắc đối với hiện thực xã hội. Ngôn ngữ và giọng điệu của Nguyễn Công Hoan đã góp phần tạo nên sức mạnh phê phán của các tác phẩm của ông.

IV. Nam Cao Bút Pháp Hiện Thực Tâm Lý Bi Kịch Con Người

Nam Cao đi sâu vào bút pháp hiện thực tâm lý, tập trung vào việc khám phá thế giới nội tâm của con người. Ông phản ánh những bi kịch cá nhân, những nỗi đau tinh thần của những người nghèo khổ, bị áp bức trong xã hội. Giá trị nhân đạo là một trong những yếu tố quan trọng trong văn học Nam Cao. Ông thể hiện sự cảm thông sâu sắc đối với những số phận bất hạnh, đồng thời lên án mạnh mẽ những thế lực đã gây ra những đau khổ cho họ. Các tác phẩm Nam Cao thường mang tính triết lý sâu sắc, đặt ra những câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống, về giá trị của con người.

4.1. Nghệ Thuật Miêu Tả Tâm Lý Nhân Vật Sâu Sắc

Nam Cao là bậc thầy trong nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật. Ông đi sâu vào những ngóc ngách tâm hồn của nhân vật, khám phá những suy nghĩ, cảm xúc phức tạp của họ. Ông sử dụng nghệ thuật phân tích tâm lý để lý giải những hành động, quyết định của nhân vật. Nhân vật của Nam Cao không chỉ là những con người sống trong hoàn cảnh khó khăn, mà còn là những con người mang trong mình những mâu thuẫn, giằng xé nội tâm.

4.2. Giọng Điệu Thương Cảm Xót Xa Cho Số Phận Con Người

Giọng điệu trong truyện ngắn Nam Cao mang tính thương cảm, xót xa cho số phận con người. Ông thể hiện sự đồng cảm sâu sắc đối với những người nghèo khổ, bị áp bức, đồng thời lên án mạnh mẽ những thế lực đã gây ra những đau khổ cho họ. Giọng điệu của Nam Cao vừa chân thành, vừa sâu lắng, chạm đến trái tim của người đọc. Giọng điệu này đã góp phần tạo nên giá trị nhân đạo trong các tác phẩm của ông.

V. So Sánh Bút Pháp Hiện Thực Nguyễn Công Hoan Và Nam Cao

So sánh bút pháp của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao cho thấy những điểm tương đồng và khác biệt rõ rệt. Cả hai nhà văn đều sử dụng bút pháp hiện thực để phản ánh hiện thực xã hội, nhưng mỗi người có một cách tiếp cận riêng. Nguyễn Công Hoan tập trung vào việc phơi bày những thói hư tật xấu của xã hội một cách trào phúng, châm biếm, trong khi Nam Cao lại đi sâu vào tâm lý nhân vật và bi kịch cá nhân. Tuy nhiên, cả hai nhà văn đều có những đóng góp quan trọng vào việc xây dựng và phát triển văn học hiện thực phê phán ở Việt Nam.

5.1. Điểm Giống Nhau Phản Ánh Hiện Thực Xã Hội

Điểm giống nhau cơ bản giữa Nguyễn Công Hoan và Nam Cao là cả hai đều sử dụng bút pháp hiện thực để phản ánh hiện thực xã hội. Họ đều tập trung vào việc phơi bày những bất công, áp bức, và tha hóa trong xã hội thực dân nửa phong kiến. Cả hai nhà văn đều thể hiện sự cảm thông sâu sắc đối với những người nghèo khổ, bị áp bức. Giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo là những yếu tố quan trọng trong các tác phẩm của cả hai nhà văn.

5.2. Điểm Khác Nhau Phong Cách Nghệ Thuật

Điểm khác nhau lớn nhất giữa Nguyễn Công Hoan và Nam Cao là phong cách nghệ thuật. Nguyễn Công Hoan nổi tiếng với tính trào phúng và tính phê phán sắc sảo, trong khi Nam Cao lại đi sâu vào tâm lý nhân vật và bi kịch cá nhân. Nguyễn Công Hoan sử dụng ngôn ngữ trào phúng, châm biếm, trong khi Nam Cao sử dụng giọng điệu thương cảm, xót xa. Sự khác biệt trong phong cách nghệ thuật đã tạo nên sự đa dạng, phong phú cho văn học hiện thực phê phán ở Việt Nam.

VI. Kết Luận Giá Trị Và Ảnh Hưởng Của Bút Pháp Hiện Thực

Bút pháp hiện thực trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan và truyện ngắn Nam Cao có giá trị và ảnh hưởng to lớn đối với văn học Việt Nam. Hai nhà văn đã góp phần quan trọng vào việc xây dựng và phát triển văn học hiện thực phê phán, đồng thời để lại những tác phẩm có giá trị nghệ thuật và nhân văn sâu sắc. Các tác phẩm của họ không chỉ phản ánh hiện thực xã hội một cách chân thực, mà còn thể hiện sự cảm thông sâu sắc đối với những số phận bất hạnh, đồng thời lên án mạnh mẽ những thế lực đã gây ra những đau khổ cho họ. Văn học Nguyễn Công Hoan và văn học Nam Cao vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay, tiếp tục truyền cảm hứng cho các thế hệ nhà văn và độc giả.

6.1. Đóng Góp Vào Văn Học Hiện Thực Phê Phán

Nguyễn Công Hoan và Nam Cao đã có những đóng góp quan trọng vào việc xây dựng và phát triển văn học hiện thực phê phán ở Việt Nam. Họ đã mở rộng phạm vi phản ánh của văn học, đi sâu vào những vấn đề nhức nhối của xã hội, đồng thời thể hiện sự cảm thông sâu sắc đối với những người nghèo khổ, bị áp bức. Các tác phẩm của họ đã góp phần nâng cao nhận thức của người dân về những bất công xã hội, đồng thời thúc đẩy cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.

6.2. Ảnh Hưởng Đến Các Thế Hệ Nhà Văn Sau Này

Bút pháp hiện thực của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao đã có ảnh hưởng sâu sắc đến các thế hệ nhà văn sau này. Nhiều nhà văn đã học hỏi và tiếp thu những kinh nghiệm của họ trong việc phản ánh hiện thực xã hội, xây dựng nhân vật, và sử dụng ngôn ngữ. Văn học Nguyễn Công Hoan và văn học Nam Cao đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm văn học có giá trị, góp phần làm phong phú thêm nền văn học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: VỊ TRÍ NGUYỄN CÔNG HOAN VÀ NAM CAO TRONG DÒNG RUYỆN NGẮN 1930 - 1945 1.1 Thời đại Khi bàn về phong cách của một nhà văn, cũng như sự nghiệp sáng tác của họ thì có một yếu tố không thể không nhắc tới. Đó là yếu tố thời đại. Có thể nói, thời đại là yếu tố có ảnh hưởng, tác động mạnh mẽ tới con người. Con người ấy, nhà văn ấy lựa chọn phong cách như thế nào cũng do phần nhiều sự tác động của thời đại mà họ đang sống, cái hiện thực mà họ đang trải qua.

Trong tác phẩm của mình, nhà văn luôn có một hệ thống nhân vật, những chuỗi tình huống, những hình ảnh biểu tượng mà với đời sống xã hội hằng ngày, chúng chính là những tấm gương phản chiếu. Nói cách khác, yếu tố thời đại góp phần nhiều trong việc định hình phong cách nghệ thuật của nhà văn. Vấn đề này có mối liên quan chặt chẽ với chức năng nhận thức của văn học. Một nhà văn độc đáo là một nhà văn mà những tác phẩm của họ giúp người đọc biết thêm, có thêm tri thức và những tri thức ấy là những hiểu biết về hiện thực đời sống.

Văn học nghệ thuật là tấm gương phản chiếu đời sống hiện thực. Một nhà văn sẽ lập tức mờ nhạt khi tác phẩm của anh ấy không là hình dung của hiện thực đời sống. Có thể nói, một tác phẩm văn học có sức sống vững bền theo thời gian hay không là do cái nó phản ánh. Một nhà văn thành công là một nhà văn phải biết tái hiện, khắc họa lại thời đại mà mình đang sống trong những tác phẩm của họ.

Bởi lẽ, một nhà văn không phải là một anh thư ký chỉ biết cặm cụi ghi chép và mô tả lại đời sống mà nhà văn phải là nhà nghiên cứu, nghiền ngẫm về đời sống xã hội và con người. Tác phẩm văn học thể hiện kết quả của quá trình quan sát, trăn trở, lựa chọn và thể hiện về những vấn đề xã hội trong thời đại mà nhà văn đang sống. Tài năng càng lớn, độ suy nghĩ càng sâu thì vấn đề nhà văn phản ánh trong tác phẩm sẽ trở thành vấn đề cơ bản của thời đại, đúng với bản chất xã hội. Nhận thức đúng đắn vai trò của thời đại trong các sáng tác của nhà văn để có thể hiểu rõ, sâu sắc hơn tại sao nhà văn lại lựa chọn phong cách này mà không là phong cách kia, đồng thời nắm được những yếu tố góp phần định hình phong cách của nhà văn.

Trở lại với Nguyễn Công Hoan và Nam Cao, ta thấy rõ ràng thời đại có tác động mạnh và có sức ảnh hưởng lớn trong việc định hình phong cách của hai nhà văn. Khi xét về thời gian xuất hiện và phát triển sự nghiệp trên văn đàn, Nguyễn Công Hoan là lớp trước, Nam Cao là lớp sau vì vậy việc giới hạn mốc thời gian khảo sát trong giai đoạn 1930 - 1945 đã tạo những thuận lợi nhất định cho người viết khi tìm hiểu về thời đại mà hai nhà văn đã sống. Dân gian có câu: “Thời thế tạo anh hùng”. Vậy “thời thế” mà Nguyễn Công Hoan và Nam Cao đã sống ở giai đoạn 1930 - 1945 có những điểm nổi bật nào đáng lưu ý? Thời kỳ 1930 - 1945 là thời kỳ đấu tranh dân tộc và đấu tranh giai cấp hết sức sâu sắc.

Đến thời kỳ này, thực dân Pháp ngày càng phơi trần bộ mặt thâm hiểm và tàn bạo của tên thực dân đi cướp nước. Phát xít Nhật thì nuôi tham vọng làm bá chủ vùng Châu Á - Thái Bình Dương. Từ 1930, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương, phong trào công nhân và các phong trào yêu nước ngày càng dâng cao. Thực dân Pháp đã dùng vũ lực và chính sách chuyên chế về chính trị để dập tắt phong trào yêu nước.

Những cuộc bắt bớ, đàn áp, những vụ thảm sát đẫm máu của bọn thực dân ngày càng tăng cao. Có thể kể ra như cuộc đàn áp cực kỳ dã man đối với phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, cuộc khủng bố trắng có quy mô toàn quốc đầu những năm 30 với 1094 án chính trị, trong đó có 164 bản tử hình mà 88 bản đã thi hành, 114 khổ sai chung thân, 420 người bị đày biệt xứ. Tiếp đến là cuộc khủng bố trắng thứ hai đã diễn ra sau khi cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ thất bại vào tháng 11 năm 1940. Trong cuộc khủng bố này, Pháp đã huy động không quân, lục quân với 20 máy bay ném 263 quả bom phá, 42 bom lửa đốt cháy nhiều làng mạc.

Tuy bị dìm trong máu lửa nhưng tinh thần của đấu tranh vô cùng dũng cảm của nhân dân ta vẫn không hề bị dập tắt. Bên cạnh đó, thực dân Pháp cũng ra sức bóc lột về kinh tế một cách thô bạo. Thực dân Pháp thực hiện chính sách kinh tế độc quyền vơ vét biến Việt Nam trở thành một thuộc địa cung cấp nguồn nhân công rẻ mạt, đồng thời là nơi cung cấp nguồn nhiên liệu béo bở cho chính quốc. Trong Đại chiến thế giới lần thứ hai, thực dân Pháp và phát xít Nhật bắt tay nhau vơ vét đến tận cùng tài nguyên của Việt Nam để phục vụ cho chiến tranh.

Đây là thời đại có những sự kiện biến động quan trọng đáng lưu tâm. Thời kì 1930 - 1945 là khoảng thời gian mà mâu thuẫn dân tộc, mâu thuẫn giai cấp trong xã hội Việt Nam khá nặng nề và sâu sắc. Về mặt chính trị thì đây là giai đoạn thực dân Pháp ra sức tăng cường bóc lột nhằm bù đắp vào những thiệt hại ghê gớm sau thế chiến thứ nhất. Người dân lao động Việt Nam rơi vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng.

Một mặt họ phải nai lưng làm bán sống bán chết, vắt kiệt sức để có cái ăn, cái mặc; mặt khác, họ phải gồng mình để gánh đủ các thứ thuế có tên và không tên, rồi phải đối mặt với lũ lụt, hạn hán và nạn đói. Đối nghịch với cảnh bị bóc lột đến tận xương tủy, bị đẩy vào cảnh bần cùng hóa và lưu manh hóa của người dân lao động là sự giàu có một cách trâng tráo của quan lại Pháp và tư sản mại bản. Sự đối nghịch này ngày càng làm phân cực rõ nét hơn sự đối lập giàu và nghèo trong xã hội đương thời. Người dân lao động nghèo càng bị bóc lột tận xương tủy thì tư sản quan lại càng giàu có, càng ăn chơi hưởng lạc.

Xã hội thực dân phong kiến ở nông thôn, thành thị ngày càng bộc lộ những ung nhọt đang sưng tấy lên ngày càng trầm trọng và khó có thể che dấu được. Con người sống vì đồng tiền, sẵn sàng làm giàu trên mồ hôi, xương máu của đồng loại. Họ sẵn sàng chà đạp lên luân lí, đạo đức để làm giàu. Người bóc lột người.

Thuần phong mỹ tục, những nét đẹp văn hóa ngàn đời của cha ông đã bị giấy bạc làm mờ đi. Thanh niên bị ru ngủ bởi những phong trào Âu hóa, “vui vẻ trẻ trung”, sống xa hoa, thực dụng, trụy lạc, ăn chơi sa đọa, xa rời thuần phong mỹ tục của dân tộc và chẳng màng đến nỗi đau nô lệ, nỗi đau mất nước của dân tộc. Thực dân Pháp không chỉ thực hiện chính sách đàn áp về quân sự, chuyên chế về chính trị, bóc lột về kinh tế mà còn đầu độc về văn hóa. Đời sống người dân ở thành thị cũng như nông thôn đều rơi vào sự xáo trộn đến bế tắc.

Rõ ràng, thời đại mà Nguyễn Công Hoan và Nam Cao sống là thời đại của một xã hội rối ren, phức tạp, đầy biến động và con người sống trong xã hội ấy cũng ngột ngạt đến khó thở. Tình hình xã hội là vậy. Tình hình văn học cũng có những diễn biến mới. Hiển nhiên, một khuynh hướng văn học bao giờ cũng xuất hiện, hình thành và phát triển trên cơ sở những tiền đề xã hội nhất định.

Và những tiền đề xã hội nêu trên đã làm xuất hiện trên văn đàn văn học công khai một dòng văn học hiện thực phê phán. Giai đoạn 1930 - 1945 là giai đoạn phát triển rực rỡ nhất của văn học hiện thực phê phán. Hiểu rõ bản chất của dòng văn học này ta sẽ thấy được sự đóng góp quan trọng của nó trong cuộc đấu tranh giai cấp và đấu tranh dân tộc lúc bấy giờ. Chủ nghĩa hiện thực là khuynh hướng cảm hứng thẩm mỹ không tìm đến những thế giới xa lạ mà tìm ngay đến những đối tượng quen thuộc phổ biến trong đời sống hằng ngày, thậm chí là ngay cả ở những mảnh đời tầm thường nhàm chán.

Ở khuynh hướng sáng tác này, đối với người sáng tác, mục đích sáng tác của họ là để phát hiện cái bản chất và quy luật khách quan của đời sống, họ muốn làm khoa học trong văn chương và đặc biệt hứng thú với việc nắm bắt từng chi tiết chính xác của nó. Họ đã bỏ ra nhiều công phu cho tính chân thực này. Sự chân thực của chi tiết là một khía cạnh quan trọng trong chủ nghĩa hiện thực. Chủ nghĩa hiện thực phê phán phát triển trên nền của chủ nghĩa hiện thực.

Chủ nghĩa hiện thực phê phán không phụ thuộc ý thức hệ tư sản, mà thiên về phê phán và phủ định hiện thực xã hội tư sản thực dân phong kiến; ca ngợi, khẳng định những lực lượng tiến bộ trong xã hội, những phẩm chất tốt đẹp của người lao động nhưng nhìn họ như những nạn nhân, bất lực, bi quan về lối thoát của xã hội. Các nhà văn hiện thực phê phán quan niệm được “con người xã hội”. Có nghĩa là khi có được tư duy lịch sử - cụ thể họ sẽ đặt con người trong hoàn cảnh xã hội cụ thể rồi triển khai sự phát triển tính cách của nó theo sự diễn biến của hoàn cảnh đó. Nếu hình tượng nhân vật chủ nghĩa cổ điển nặng về cái chung mà nhẹ về cái riêng hay chủ nghĩa lãng mạn thì lại nhấn mạnh cái riêng đến độ phi thường ngoại lệ nhưng lại nhẹ về mặt tiêu biểu khái quát thì tính cách điển hình trong chủ nghĩa hiện thực là sự thống nhất hài hòa cao độ giữa tính riêng sắc nét và tính chung có ý nghĩa khái quát cao, là những nhân vật hoàn toàn xa lạ song qua họ ta lại thấy được “cái quen” rất giống mình và mọi người trong cuộc sống.

Với nguyên tắc lịch sử cụ thể, với quan niệm “con người xã hội”, chủ nghĩa hiện thực phê phán xây dựng được những hoàn cảnh điển hình.