CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan về vấn đề bồi dưỡng học sinh giỏi trên thế giới và Việt Nam 1. Vấn đề bồi dưỡng dân trí ở các nước phát triển 57, tr.10 15 Vai trò của các nhân tài với sự phát triển của quốc gia đã được xác định ở nhiều nước trên thế giới. Ở Việt Nam, năm 1484, Thân Nhân Trung đã khắc vào bia đá đặt tại Văn Miếu Quốc Tử Giám dòng chữ “Hiền tài là nguyên khí quốc gia, nguyên khí thịnh thì nước mạnh, rồi lên cao; nguyên khí suy thì nước yếu, rồi xuống thấp”.
Chân lí này đã được nhiều nước khẳng định và chú trọng phát triển trong chiến lược phát triển của đất nước mình. Ngày nay, khi thế giới bước sang giai đoạn toàn cầu hóa thì vai trò của cá nhân, những nhân tài của đất nước càng trở lên quan trọng hơn bao giờ hết. Vì vậy không có đất nước nào lại không chăm lo đến việc 5 z phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài, tuy nhiên mỗi đất nước, mỗi giai đoạn lại có những quan niệm và cách phát hiện bồi dưỡng nhân tài khác nhau. Chúng ta cùng xem xét quan niệm của thế giới về vấn đề bồi dưỡng học sinh giỏi.
Quan niệm của thế giới về bồi dưỡng học sinh giỏi Việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi đã được chú ý từ rất lâu. Ở Trung quốc, từ thời nhà Đường( năm 618 trước công nguyên) những trẻ em có tài được mời về Hoàng cung để học tập và giáo dục bằng những hình thức đặc biệt. Ở Châu âu trong suốt thời kì Phục Hưng, những người có tài năng về nghệ thuật, kiến trúc hay và văn học … đều được nhà nước, các tổ chức, cá nhân tài trợ và giúp đỡ. - Nước Mỹ mãi đến thế kỉ XIX mới chú ý đến vấn đề giáo dục học sinh giỏi và tài năng.
Đầu tiên là hình thức giáo dục linh hoạt tài trường St. Pulic Schools Louis 1868. Sau đó lần lượt các trường Woburn, MA năm 1884,Elizabeth, NJ năm 1886 và ở Cambridge, MA năm 1891. Trường St, Louis từ đó đã cho phép học sinh giỏi học chương trình sáu năm trong vòng 4 năm.
Đến năm 1920 có tới hai phần ba các thành phố lớn tại Hoa Kỳ đã thực hiện chương trình giáo dục học sinh giỏi. Trong suốt thế kỉ XX, học sinh giỏi đã trở thành vấn đề của nước Mỹ. Hàng loạt các tổ chức và trung tâm nghiên cứu, bồi dưỡng học sinh giỏi ra đời như Mensa( năm 1946), The American Association for the Gifted( năm 1953), The Departman of Education published National Excelent: A Case for devoloping American’s Talent( năm 1993). Năm 2002 có 38 bang của Hoa Kỳ có đạo luật về giáo dục học sinh giỏi, trong đó có 28 bang có thể đáp ứng đầy đủ cho việc giáo dục học sinh giỏi.
Ở Châu Âu, viện quốc tế Aurio với nhiệm vụ nhận diện, khảo sát HSG và HS tài năng trên khắp thế giới (websitehttp://worldclassarena. Singapore có hẳn chương trình giáo dục HSG (Gifted Education Programe), nước Anh thành lập cả một viện hàn lâm quốc gia dành cho HSG và tài năng trẻ (The national Academy for Gifted and Talented Youth, website http://www.uk) và hiệp hội quốc gia dành cho HSG(The National Association for Gifted Children, website http://naycbritain.uk) và website hướng dẫn GV dạy cho HSG và tài năng( Guidance for Teachers in Teaching Gifted and Talented Students, website http://www.net/gt/) 6 z Từ năm 2001 chính quyền NewZealand đã phê chuẩn kế hoạch phát triển chiến lược HSG(website http://www.nz/e/gifted/) Cộng hòa liên bang Đức có hiệp hội dành cho HSG và tài năng Đức ( German Society for The Gifted and Talented Child, website http://dghk. Giáo dục phổ thông Hàn Quốc có một chương trình đặc biệt dành cho HSG nhằm giúp chính quyền phát hiện HS tài năng từ rất sớm Năm 1994 đã có khoảng 57/174 cơ sở giáo dục ở Hàn Quốc tổ chức chương trình đặc biệt dành cho HSG(www.uk) Từ năm 1985, Trung Quốc thừa nhận phải có một chương trình giáo dục đặc biệt dành cho hai loại đối tượng HS yếu kém và HSG, trong đó cho phép các HSG có thể học vượt lớp. Một trong mười lăm mục tiêu ưu tiên của Viện Quốc Gia nghiên cứu giáo dục và Đào tạo Ấn Độ là phát hiện và bồi dưỡng HS tài năng.
Như vậy hầu hết các nước đều coi trọng vấn đề đào tạo và bồi dưỡng HSG trong chiến lược phát triển chương trình giáo dục phổ thông. Khái niệm về học sinh giỏi Nhìn chung các nước đều dùng hai thuật ngữ chính là Gift( Giỏi, có năng khiếu) và Talent(tài năng) để chỉ HSG. Luật Bang Georgia(Hoa kỳ) định nghĩa HSG “HSG là HS chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao, có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt, đạt xuất sắc trong lĩnh vực lí thuyết, khoa học, người cần có sự giáo dục đặc biệt để đạt được trình độ tương ứng và năng lực của người đó”( Geougia law) -Theo Clack 2002, ở Mỹ người ta định nghĩa “HSG là những HS, những người trẻ tuổi, có dấu hiệu về khả năng hoàn thành xuất sắc công việc trong các lĩnh vực như trí tuệ, sự sáng tạo, nghệ thuật, khả năng lãnh đạo hoặc trong lĩnh vực lí thuyết chuyên biệt. Những người này đòi hỏi sự phục vụ vì các hoạt động không theo trường lớp thông thường nhằm phát triển hết năng lực của họ”.
- Bách khoa toàn thư Encata Encycloperia cũng khẳng định “ Giáo dục HSG là một lĩnh vực đặc biệt liên quan đến việc giảng dạy cho những học sinh có khả năng khác thường ”. 7 z - Cơ quan giáo dục Hoa Kỳ miêu tả khái niệm HSG như sau: “ Đó là những HS có khả năng thể hiện xuất sắc hoặc năng lực nổi trội trong các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, khả năng lãnh đạo, nghệ thuật hoặc các lĩnh vực lí thuyết chuyên biệt. Những HS này thể hiện tài năng đặc biệt của mình ở tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế”( Education of Gifted Student Encata Encycloperia. Nhiều nước quan niệm: HSG là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lí thuyết.
Như vậy HSG cần có sự phục vụ và hoạt động học tập trong những điều kiện đặc biệt để phát triển các năng lục sáng tạo của họ. Mục tiêu dạy học học sinh giỏi - Mục tiêu chính của chương trình dành cho HSG và HS tài năng ở các nước đều hướng đến một số điểm chính sau: + Phát triển phương pháp suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của trẻ + Bồi dưỡng sự lao động, làm việc sáng tạo + Phát triển các kĩ năng, phương pháp và thái độ tự học suốt đời + Nâng cao ý thức và khát vọng của trẻ về sự tự chịu trách nhiệm + Khuyến khích sự phát triển về lương tâm và ý thức trách nhiệm trong lao động góp cho xã hội + Phát triển phẩm chất lãnh đạo(Giáo dục Singapore, website http://www.sg/gifted) - Chương trình dành cho HSG của Hàn Quốc thì nêu mục tiêu: + Khuyến khích học sinh suy nghĩ sáng tạo + Thúc đẩy động cơ học tập + Bảo đảm cho khả năng của HS được phát triển trong tương lai thành những người đứng đầu trong các lĩnh vực khoa học chuyên ngành (http://www.uk) với mục tiêu này các nước đều tập trung phát hiện và bồi dưỡng HSG trên các lĩnh vực trí tuệ ( intellectual), sự sáng tạo (creative), nghệ thuật( arts), khả năng lãnh đạo( Leadership), lĩnh vực lí thuyết(ecademic). Cũng có nước chú ý khảo sát phát hiện và bồi dưỡng HSG ở các lĩnh vực năng lực trí tuệ chung, nhận thức, lí thuyết, sáng tạo, lãnh đạo, nghệ thuật, nghe nhìn, trình diễn 8 z 1. Phương pháp và các hình thức giáo dục học sinh giỏi Nhiều tài liệu khẳng định: HSG có thể học bằng nhiều hình thức khác nhau và tốc độ nhanh hơn so với các bạn cùng lớp vì thế cần có những chương trình HSG để phát triển và đáp ứng được tài năng của họ.
Theo Freeman có hai phương pháp mà nhà trường có thể vận dụng trong việc dạy học cho HSG đó là: + Thúc đẩy tốc độ học tập của HS bằng cách chuyển chúng lên học cùng với nhóm HS lớn tuổi hoặc “ chất đầy” thêm tư liệu mà chúng có thể học + Làm giàu, mở rộng và đào sâu thêm các tư liệu học tập cho người học (Freeman etal 1999) - Nhiều nước thường vận dụng một chương trình đặc biệt với cách dạy đặc biệt cho phép HS học dồn, học tắt, học tích hợp nội dung các môn học hoặc ghép chương trình môn học của hai hoặc ba năm để HS có thể đẩy nhanh, tốt nghiệp phổ thông sớm hơn các HS bình thường - Từ điển bách khoa Wikiperia trong mục giáo dục HSG (Gifted education) nêu lên các hình thức giáo dục HSG như sau: + Tổ chức lớp học chuyên biệt: HSG đi rèn luyện trong một lớp hoặc một trường học riêng thường gọi là lớp chuyên, lớp năng khiếu. Các lớp trường hoặc trường chuyên(độc lập) có nhiệm vụ hàng đầu là đáp ứng các đòi hỏi cho những HSG về lí thuyết. Hình thức này đòi hỏi nhà trường điều kiện như bảo vệ HS, giúp đỡ và đào tạo chuyên môn cho GV, biên soạn chương trình, bài học, phương tiện dạy học… + Phương pháp Mông-te-xơ-ri( Montessori-method): Trong một lớp HS có 3 nhóm tuổi, nhà trường tạo điều kiện cho HS có cơ hội học tập để vượt lên so với các nhóm bạn cùng tuổi. Phương pháp này đòi hỏi phải xây dựng được các mức độ khá tự do và hết sức có lợi cho những HSG trong hình thức học tập và tốc độ cao.
+ Tăng gia tốc(Accaleration): Những HS xuất sắc xếp vào một lớp có trình độ cao với nhiều tài liệu tương ứng với khả năng của mỗi HS. Một số trường đề nghị hoàn thành chương trình nhanh hơn để học sinh có thể học bậc trên sớm hơn. Nhưng hướng tiếp cận cho HSG làm việc với những tài liệu lí thuyết tương ứng với khả năng của chúng cũng dễ làm cho HS xa rời xã hội. + Học tách dời( Pull out): Một phần thời gian theo lớp HSG, phần còn lại học theo lớp thường.
9 z + Làm cách giàu trí nhớ( Enrichment): Toàn bộ thời gian HS học theo lớp bình thường nhưng nhận tài liệu mở rộng để thử sức tự học ở nhà. + Dạy ở nhà( Homeshooling): Một nửa thời gian học ở nhà, học lớp, học nhóm, học có cố vấn( mentor), hoặc một thầy một trò( Tutor) và không cần dạy. + Sở thích riêng( Hobby) một số môn thể thao như cờ vua được tổ chức dành cho HSG thử sức trí tuệ sau giờ học.