Chương 1. TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Công tác giáo viên chủ nhiệm không là một vấn đề mới mẻ trong giáo dục đặc biệt là giáo dục phổ thông. Cho dù ở cấp học, bậc học nào đi chăng nữa là vai trò của giáo viên chủ nhiệm vô cùng quan trọng trong việc hình thành và phát triển toàn diện tri thức, nhân cách của học sinh.
Trước đây cũng có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này, tuy nhiên nội dung của các công trình nghiên cứu này cũng chỉ tập trung tìm hiểu thực trạng công tác chủ nhiệm lớp và các biện pháp quản lý của nhà trường về công tác này mà chưa tiến hành đánh giá chất lượng của hoạt động này của giáo viên. Các nghiên cứu ngoài nước - Tác giả Wang G.(2007) trong cuốn “Vai trò của giáo viên chủ nhiệm trong tư vấn tâm lý học đường” đã nêu lên những đặc điểm chung của công tác chủ nhiệm lớp. Ngoài việc phụ trách đảm nhiệm nội dung giảng dạy các môn học được phân công, giáo viên chủ nhiệm còn phải đảm nhiệm rất nhiều vai trò đa dạng và khác nhau như: người dạy dỗ, chăm sóc, người tham vấn, nhà trị liệu tâm lý, và là người bạn tin cậy của học sinh. [44] - Nhóm tác giả Qi Shi & Leuwerke W.C (2010) trong cuốn “Kiểm tra công tác tư vấn của giáo viên chủ nhiệm Trung Quốc trong trường học” đã nêu lên những nét tương đồng về chức năng, nhiệm vụ công tác chủ nhiệm lớp của GV trong hệ thống giáo dục Trung Quốc và Nhật Bản liên quan đến việc tổ chức, quản lý lớp học và chịu trách nhiệm về quá trình giáo dục toàn diện của học sinh trong nhà trường : đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ [41]…Đặc biệt quan trọng hơn cả là tác giả đã cụ thể hóa được các chức năng nhiệm vụ chính của công tác CNL: o Lãnh đạo, tổ chức, quản lý lớp học mình chủ nhiệm theo đúng các quy định của nhà trường và của nhà nước.
o Hướng dẫn, trợ giúp học sinh trong mọi mặt học tập và đời sống tinh thần, xã hội. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com o Giáo dục đạo đức, kỷ luật, tư tưởng cho học sinh o Cùng chia sẻ mọi trách nhiệm dạy dỗ với phụ huynh học sinh o Trợ giúp lãnh đạo nhà trường trong việc thực hiện kế hoạch giảng dạy và các chính sách, biện pháp giáo dục. o Thực hiện các chức năng tư vấn tâm lý, tình cảm, nghề nghiệp, cuộc sống cho HS. Ngoài ra, nghiên cứu này còn chỉ ra những đặc điểm riêng của công tác giáo viên chủ nhiệm ở Trung Quốc.
Đối với những trường học không có cán bộ tư vấn hoặc nhà tâm lý học đường thì giáo viên chủ nhiệm lớp thực hiện hầu hết tất cả các chức năng, nhiệm vụ của một cán bộ tư vấn cho học sinh trong trường.N (1994) trong cuốn “Giáo viên chủ nhiệm ở Nhật bản” đã chỉ rõ thêm GVCN ở nước này không chỉ chịu trách nhiệm về học sinh của mình học tập ở trên lớp mà ngay cả trong những khoảng thời gian học sinh sinh hoạt ngoài khuôn khổ nhà trường. Ví dụ: nếu một HS bị tai nạn hay bị cảnh sát tạm giữ vì một lý do nào đó, bệnh viện và cảnh sát sẽ liên lạc với cha mẹ và giáo viên chủ nhiệm của học sinh để tới nhận học sinh, bất kể đó là ngày hay đêm. [42] Nhìn một cách tổng thể, 3 công trình nghiên cứu này đã cho chúng ta thấy đặc điểm của công tác giáo viên chủ nhiệm lớp ở 2 quốc gia Đông Á khá rõ nét tuy nhiên cũng cần so sánh, phân tích đặc điểm của công tác này với các quốc gia khác trong khu vực và thế giới để nhấn mạnh được những mặt ưu điểm và nhược điểm để từ đó có các biện pháp nhằm nâng cao chất lượng. - Theo tác giả Vitale (2008) trong công trình “Giáo viên chủ nhiệm: cập nhật một cách cơ bản về nguyên tắc quản lý” cho thấy rằng chức năng không thể thiếu của giáo viên chủ nhiệm lớp là theo dõi sỉ số học sinh hằng ngày, giám sát và đôn đốc để hạn chế tình trạng học sinh nghỉ học, bỏ học và phối hợp với các giáo viên khác xử lý kịp thời các vấn đề cá nhân khiến học sinh phải nghỉ học, giáo viên chủ nhiệm cũng có nhiệm vụ xây dựng và duy trì bầu không khí cộng đồng tích cực trong các lớp học để mọi học sinh có cơ hội hiểu biết và gần gũi nhau hơn.
Ngoài ra, tác giả còn nhấn mạnh vai trò tạo một môi trường an toàn, chu đáo, cung cấp những điều kiện thuận lợi nhất để học sinh học tập của giáo viên chủ nhiệm tại Úc. Tác giả đã đề cao điểm 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chung của chức năng giáo viên chủ nhiệm ở hai quốc gia này việc phát hiện các vấn đề, khó khăn của học sinh và phối hợp hiệu quả với các cán bộ tư vấn, cán bộ xã hội, các đơn vị trợ giúp học sinh để cùng giải quyết. Chính vì thế, giáo viên không phải là người duy nhất có nhiệm vụ giúp đỡ học sinh trong lớp của mình. Điều này càng làm cho chúng ta thấy rõ chức năng, nhiệm vụ của giáo viên chủ nhiệm ở Úc và Mỹ là tập trung nhiều hơn và việc giám sát, quản lý lớp học, hỗ trợ chung cho các hoạt động học tập chính khóa và ngoại khóa của học sinh và có sự khác biệt lớn đối với công tác chủ nhiệm lớp ở các nước Đông Á mà đại diện là Trung Quốc và Nhật Bản.[43] Qua tìm hiểu đặc điểm của công tác chủ nhiệm lớp ở các nước phương Tây (đại diện là Úc và Mỹ), và các nước Châu Á (đại diện là Trung Quốc và Nhật Bản) ta thấy tất cả vai trò, nhiệm vụ này đều rất có ý nghĩa thiết thực trong việc áp dụng phát triển chất lượng chủ nhiệm lớp trong bối cảnh đổi mới giáo dục toàn diện hiện nay tại nước ta.
Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu này đều chỉ đi vào tìm hiểu, phân tích hoạt động chủ nhiệm lớp của giáo viên mà chưa xây dựng các tiêu chuẩn để đánh giá chất lượng của công tác này. Các nghiên cứu trong nước - Mạc Văn Trang (2010) trong bài báo "Sứ mệnh vai trò của giáo viên chủ nhiệm" đã khái quát sứ mệnh quan trọng của người giáo viên chủ nhiệm và đưa ra các vai trò chủ yếu mà người giáo viên làm công tác chủ nhiệm lớp cần phải có: o Giáo viên chủ nhiệm trước hết là nhà chuyên môn tin cậy trong môn học dạy cho học sinh. o Giáo viên chủ nhiệm là nhà điều phối các hoạt động của lớp. o Giáo viên chủ nhiệm là người cố vấn cho tập thể lớp.
o Giáo viên chủ nhiệm vừa là người đại diện cho học sinh, cha mẹ học sinh và nhà trường. Kết thúc bài viết, tác giả còn nêu lên một số kiến nghị để người giáo viên chủ nhiệm có nhiều điều kiện thuận lợi thực hiện được sứ mệnh và vai trò quan trọng của mình.[28] 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Theo Hà Nhật Thăng, Nguyễn Dục Quang, Nguyễn Thị Kỷ (2001) để thực hiện tốt công tác giáo viên chủ nhiệm lớp cần thực tốt các công việc sau: tìm hiểu, phân loại học sinh lớp chủ nhiệm; chỉ đạo thực hiện các nội dung giáo dục toàn diện; liên kết các lực lượng giáo dục ở trong và ngoài nhà trường; lập kế hoạch công tác chủ nhiệm lớp; đánh giá kết quả giáo dục học sinh. Trên cơ sở đó, tập thể tác giả đã hướng dẫn thực hiện một số nội dung công tác chủ nhiệm lớp như hướng dẫn cách tìm hiểu, phân loại học sinh; hướng dẫn cách xây dựng tập thể học sinh tự quản; hướng dẫn tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp; hướng dẫn đánh giá kết quả giáo dục học sinh.[25] - Theo Nguyễn Thị Huệ (2009), để thực hiện công tác chủ nhiệm lớp giáo viên cần phải có nhiều kỹ năng như: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng xử lý tình huống sư phạm, kỹ năng tìm hiểu và phân loại đối tượng, kỹ năng lập kế hoạch chủ nhiệm lớp, kỹ năng tổ chức hoạt động tập thể, kỹ năng đánh giá kết quả giáo dục học sinh, kỹ năng liên kết với các lực lượng giáo dục. Đồng thời tác giả còn phân tích mối quan hệ giữa chỉ số năng lực trí tuệ xúc cảm (EQ) của giáo viên chủ nhiệm và hiệu quả của công tác chủ nhiệm lớp.[10] - Tác giả Nguyễn Dục Quang (2010) trong bài báo “Bàn về năng lực giáo dục của đội ngũ giáo viên chủ nhiệm lớp ở trường phổ thông” đã khái quát vị trí, vai trò quan trọng của người giáo viên chủ nhiệm trong xu thế của xã hội hiện nay.
Tác giả nhấn mạnh vai trò xã hội của người giáo viên chủ nhiệm lớp lớn hơn nhiều so với chức năng của người giảng dạy bộ môn. Ngoài việc trực tiếp giảng dạy ở lớp chủ nhiệm, trước hết họ phải là nhà giáo dục, là người tổ chức các hoạt động giáo dục, quan tâm tới từng học sinh, chăm lo đến việc rèn luyện đạo đức, hành vi, những biến động về mặt tư tưởng, nhu cầu, nguyện vọng của các em. Họ còn là chiếc cầu nối giữa tập thể học sinh với các tổ chức xã hội trong và ngoài nhà trường. Bên cạnh đó, tác giả còn đưa ra được các tiêu chí, tiêu chuẩn về năng lực giáo dục cần phải có của người giáo viên chủ nhiệm như: xây dựng kế hoạch các hoạt động giáo dục; giáo dục qua môn học; giáo dục qua các hoạt động giáo dục; giáo dục qua các hoạt động trong 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cộng đồng; vận dụng các nguyên tắc, phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục và đánh giá kết quả rèn luyện đạo đức HS.
Đồng thời, tác giả cũng đưa ra những kỹ năng đặc thù của công tác chủ nhiệm trong môi trường đặc biệt này như: o Kỹ năng chủ nhiệm lớp nói chung bao gồm: Kỹ năng hiểu học sinh; Kỹ năng tổ chức các hoạt động giáo dục; Kỹ năng phát hiện và giải quyết vấn đề nảy sinh trong thực tiễn giáo dục; Kỹ năng giáo dục học sinh cá biệt; Kỹ năng đánh giá kết quả rèn luyện đạo đức của học sinh; Kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin vào việc quản lý học sinh; Kỹ năng phối hợp với các lực lượng trong công tác giáo dục HS; Kỹ năng tổ chức và huấn luyện tập thể học sinh tự quản; Kỹ năng giao tiếp sư phạm.