Biểu Thức Quy Chiếu Trong Các Văn Bản Khoa Học Xã Hội

Nghiên cứu biểu thức quy chiếu trong văn bản khoa học xã hội. Phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng, làm rõ vai trò của chúng trong diễn ngôn chuyên ngành.

• Tác giả: Nguyễn Đức Long
• Người hướng dẫn: PGS.TS Ngô Hữu Hoàng
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Biểu Thức Quy Chiếu Trong Các Văn Bản Khoa Học Xã Hội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
• 1.5. Đóng góp của luận án
• 1.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• 1.7. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Dẫn nhập
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu biểu thức quy chiếu
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2.2. Các nghiên cứu theo hướng lý thuyết
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA BIỂU THỨC QUY CHIẾU TRONG MỘT SỐ VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA NGỮ DỤNG CỦA BIỂU THỨC QUY CHIẾU TRONG MỘT SỐ VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI
• NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐƯỢC TRÍCH DẪN
• PHỤ LỤC 2: CÁC BIỂU THỨC QUY CHIẾU TRONG VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Biểu Thức Quy Chiếu Ngữ Nghĩa Dụng

Nghiên cứu về biểu thức quy chiếu đã thu hút sự quan tâm rộng rãi trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Các học giả trên thế giới, đặc biệt là trong các lĩnh vực cú pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng học, đã tập trung vào việc khám phá tính mạch lạc của biểu thức này trong diễn ngôn. Các công trình của Halliday đã nghiên cứu biểu thức quy chiếu từ phương diện ký hiệu học và ngữ pháp chức năng. Etsuko Yosida nhấn mạnh xu hướng chú ý đến quy chiếu và các yếu tố diễn ngôn ảnh hưởng đến việc lựa chọn tham chiếu, bao gồm sự gắn kết cục bộ, toàn thể của diễn ngôn, cấu trúc thông tin và xử lý diễn ngôn. Tuy nhiên, ở Việt Nam, nghiên cứu về biểu thức quy chiếu trong văn bản khoa học xã hội vẫn còn hạn chế. Sự thiếu vắng này là động lực thúc đẩy việc thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu hơn về lĩnh vực này. Theo Fontain, L, biểu thức quy chiếu (referring expression) được L. Hjelmslev [86] lần đầu tiên đưa ra trong cuốn Omkring sprogteoriens grundlæggelse (Cơ sở lí thuyết ngôn ngữ).

1.1. Nghiên Cứu Lý Thuyết Về Biểu Thức Quy Chiếu Toàn Cầu

Nhiều nhà ngôn ngữ học nổi tiếng trên thế giới đã có những đóng góp quan trọng trong nghiên cứu về biểu thức quy chiếu. Các công trình tiêu biểu bao gồm Giáo trình Ngôn ngữ học đại cương của De Saussure, The philosophy of grammar của Otto Jespersen, How to do things with words của Austin, Pragmatics của Yule, và Semantics - A coursebook của Hurford, Heasley and Smith. Những nghiên cứu này đã làm sáng tỏ các khía cạnh khác nhau của quy chiếu, từ phương thức người ta quy chiếu sự vật đến vai trò của ngữ cảnh trong việc giải mã ý nghĩa của các biểu thức quy chiếu. Các tác giả cho rằng các biểu thức ngôn ngữ có thể trỏ cho độc giả biết mình đang muốn nói đến đối tượng nào, đòi hỏi người nói phải dùng các phương tiện ngôn ngữ hiện có để giúp cho người nghe hiểu được mình đang đề cập tới đối tượng nào.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Biểu Thức Quy Chiếu Tại Việt Nam

Mặc dù có sự quan tâm quốc tế, số lượng nghiên cứu về biểu thức quy chiếu trong văn bản khoa học xã hội ở Việt Nam còn khá khiêm tốn. Điều này tạo ra một khoảng trống cần được lấp đầy, đòi hỏi các nhà nghiên cứu Việt Nam cần tập trung hơn vào việc khám phá và phân tích các cơ chế quy chiếu trong diễn ngôn khoa học. Các nghiên cứu hiện tại thường tập trung vào các khía cạnh khác của ngôn ngữ học, ít chú trọng đến vai trò của biểu thức quy chiếu trong việc tạo ra tính liên kết văn bản và truyền tải thông tin hiệu quả. Việc thiếu vắng mảng nghiên cứu quan trọng này là lí do cơ bản đưa chúng tôi thực hiện luận án tiến sỹ “Biểu thức quy chiếu trong các văn bản khoa học xã hội”, giúp cung cấp cho giới nghiên cứu những kết quả bước đầu về biểu thức quy chiếu trong các văn bản khoa học xã hội.

II. Cách Xác Định Biểu Thức Quy Chiếu trong Văn Bản Học Thuật

Để xác định biểu thức quy chiếu trong văn bản khoa học xã hội, cần chú ý đến vai trò của ngữ cảnh, tri thức nền và khả năng suy diễn của người đọc. Biểu thức quy chiếu là những đơn vị ngôn ngữ mà người nói, người viết sử dụng để "trỏ" về một đối tượng nào đó, giúp người nghe, người đọc hiểu được đối tượng nào đang được nhắc tới. Chúng có thể là tên riêng, đại từ, cụm danh từ hoặc các cấu trúc phức tạp hơn. Việc giải mã thành công biểu thức quy chiếu đòi hỏi người đọc phải có khả năng kết nối thông tin trong văn bản với tri thức nền của mình, đồng thời suy luận ra ý định của người viết. Theo tác giả Nguyễn Thiện Giáp [23], “quy chiếu rõ ràng gắn với ý định và niềm tin của người nói khi sử dụng ngôn ngữ.

2.1. Vai Trò của Ngữ Cảnh và Tri Thức Nền trong Giải Mã

Ngữ cảnh đóng vai trò then chốt trong việc xác định ý nghĩa của biểu thức quy chiếu. Một từ hoặc cụm từ có thể có nhiều nghĩa khác nhau, nhưng chỉ khi được đặt trong một ngữ cảnh cụ thể, ý nghĩa của nó mới trở nên rõ ràng. Tri thức nền cũng rất quan trọng, vì nó cung cấp cho người đọc những thông tin cần thiết để hiểu được đối tượng mà biểu thức quy chiếu đang đề cập đến. Điều này giúp người đọc có thể suy luận và trỏ về đúng đối tượng mà bên phát ngôn muốn chỉ ra. Tức là, bản thân các từ không tự trỏ tới các thực thể bên ngoài thế giới, mà người nói, người viết sử dụng biểu thức ngôn ngữ để trỏ tới đối tượng bên ngoài, và người nghe, người đọc có thể hiểu được, suy luận được đối tượng nào đang được đề cập tới.

2.2. Suy Diễn và Hàm Ý Chìa Khóa Giải Mã Quy Chiếu

Khả năng suy diễn là yếu tố không thể thiếu để giải mã thành công biểu thức quy chiếu. Người đọc cần phải suy luận từ những thông tin được cung cấp trong văn bản, kết hợp với tri thức nền của mình, để đưa ra những kết luận hợp lý về đối tượng mà biểu thức quy chiếu đang đề cập đến. Đôi khi, người viết sử dụng hàm ý để truyền tải thông tin, và người đọc cần phải giải mã những hàm ý này để hiểu được ý nghĩa thực sự của biểu thức quy chiếu. Yule [69] cho rằng, quy chiếu hoặc sở chỉ không chỉ là một khía cạnh tự nhiên của ngôn ngữ, mà thực tế đó là một hoạt động của con người.

III. Phương Pháp Phân Tích Ngữ Nghĩa Biểu Thức Quy Chiếu Hiệu Quả

Phân tích ngữ nghĩa của biểu thức quy chiếu bao gồm việc xác định sở chỉ (reference) và ý nghĩa (sense) của chúng. Sở chỉ là đối tượng thực tế mà biểu thức quy chiếu trỏ đến, trong khi ý nghĩa là khái niệm hoặc đặc điểm mà biểu thức quy chiếu biểu thị. Việc phân tích ngữ nghĩa giúp chúng ta hiểu được cách biểu thức quy chiếu liên kết với thế giới thực và cách chúng được sử dụng để truyền tải thông tin. Đặc biệt, cần phân biệt giữa biểu thức quy chiếu xác định và biểu thức quy chiếu không xác định để hiểu rõ hơn về chức năng của chúng trong văn bản.

3.1. Xác Định Sở Chỉ và Ý Nghĩa của Biểu Thức Quy Chiếu

Để xác định sở chỉ và ý nghĩa của biểu thức quy chiếu, cần xem xét ngữ cảnh sử dụng của chúng. Sở chỉ có thể được xác định bằng cách tìm kiếm các thông tin liên quan trong văn bản hoặc dựa vào tri thức nền của người đọc. Ý nghĩa có thể được phân tích bằng cách xem xét các đặc điểm ngữ nghĩa của từ hoặc cụm từ đó, cũng như mối quan hệ của nó với các từ và cụm từ khác trong văn bản. Ví dụ, từ "ông" có thể trỏ đến một người đàn ông cụ thể (sở chỉ), đồng thời mang ý nghĩa về giới tính và có thể là tuổi tác (ý nghĩa).

3.2. Phân Biệt Biểu Thức Quy Chiếu Xác Định và Không Xác Định

Biểu thức quy chiếu xác định là những biểu thức mà người nói, người viết tin rằng người nghe, người đọc có thể xác định được đối tượng mà chúng trỏ đến. Ví dụ, "Tổng thống Mỹ" là một biểu thức quy chiếu xác định, vì người nghe, người đọc thường biết ai đang là Tổng thống Mỹ. Ngược lại, biểu thức quy chiếu không xác định là những biểu thức mà người nói, người viết không chắc chắn liệu người nghe, người đọc có thể xác định được đối tượng mà chúng trỏ đến hay không. Ví dụ, "một người đàn ông" là một biểu thức quy chiếu không xác định, vì có rất nhiều người đàn ông trên thế giới. Theo tác giả Nguyễn Thiện Giáp [23], “Trong ngữ cảnh mà mọi người đều nhìn thấy dùng các đại từ làm biểu thức quy chiếu có thể đủ để quy chiếu thành công, nhưng ở những chỗ việc nhận diện khó khăn hơn thì có thể dùng những danh ngữ phức tạp”.

IV. Ứng Dụng Phân Tích Ngữ Dụng Biểu Thức Quy Chiếu Văn Bản

Phân tích ngữ dụng của biểu thức quy chiếu tập trung vào việc tìm hiểu cách chúng được sử dụng trong giao tiếp thực tế. Điều này bao gồm việc xem xét các yếu tố như mục đích của người nói, người viết, ngữ cảnh giao tiếp và tác động của biểu thức quy chiếu đối với người nghe, người đọc. Phân tích ngữ dụng giúp chúng ta hiểu được cách biểu thức quy chiếu được sử dụng để thực hiện các hành động ngôn ngữ, như yêu cầu thông tin, đưa ra lời khuyên hoặc thuyết phục người khác. Yule [69] cho rằng, quy chiếu hoặc sở chỉ không chỉ là một khía cạnh tự nhiên của ngôn ngữ, mà thực tế đó là một hoạt động của con người.

4.1. Mục Đích của Người Nói và Ngữ Cảnh Giao Tiếp

Mục đích của người nói, người viết có ảnh hưởng lớn đến việc lựa chọn biểu thức quy chiếu. Ví dụ, nếu người nói muốn nhấn mạnh một đối tượng cụ thể, họ có thể sử dụng một biểu thức quy chiếu có tính chất mô tả cao. Ngữ cảnh giao tiếp cũng quan trọng, vì nó cung cấp thông tin về mối quan hệ giữa người nói, người viết và người nghe, người đọc, cũng như các quy tắc và kỳ vọng xã hội. Vì vậy, trong giao tiếp nói chung, trong văn bản khoa học xã hội nói riêng, quy chiếu đóng vai trò quan trọng như một cơ sở giúp nhận diện và phân loại các đối tượng mà người nói hoặc người viết muốn chỉ đến.

4.2. Tác Động của Biểu Thức Quy Chiếu Đến Người Nghe

Việc sử dụng biểu thức quy chiếu có thể ảnh hưởng đến cách người nghe, người đọc tiếp nhận thông tin. Một biểu thức quy chiếu được lựa chọn cẩn thận có thể giúp người nghe, người đọc hiểu rõ hơn về đối tượng được đề cập đến, đồng thời tạo ra một ấn tượng tích cực về người nói, người viết. Ngược lại, một biểu thức quy chiếu không phù hợp có thể gây nhầm lẫn hoặc thậm chí xúc phạm người nghe, người đọc. Các bài viết nghiên cứu thường có cấu trúc mở đầu, tổng quan tình hình nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, kết quả nghiên cứu, thảo luận, kết luận.

V. Phân Loại Cấu Trúc Biểu Thức Quy Chiếu Trong Văn Bản KHXH

Cấu trúc của biểu thức quy chiếu trong văn bản khoa học xã hội có thể rất đa dạng, từ đơn giản như tên riêng và đại từ đến phức tạp như cụm danh từ có bổ nghĩa và mệnh đề quan hệ. Việc phân loại cấu trúc giúp ta hiểu rõ hơn về cách các nhà khoa học sử dụng ngôn ngữ để chỉ đến các đối tượng khác nhau trong nghiên cứu của mình.

5.1. Tên Riêng và Đại Từ Biểu Thức Quy Chiếu Cơ Bản

Tên riêng và đại từ là những biểu thức quy chiếu cơ bản, được sử dụng rộng rãi trong văn bản khoa học xã hội. Tên riêng thường được sử dụng để chỉ đến các cá nhân, địa điểm hoặc tổ chức cụ thể, trong khi đại từ được sử dụng để thay thế cho các danh từ đã được nhắc đến trước đó, giúp tránh lặp lại và tạo sự mạch lạc cho văn bản.

5.2. Cụm Danh Từ và Mệnh Đề Quan Hệ Biểu Thức Quy Chiếu Phức Tạp

Cụm danh từ có bổ nghĩa và mệnh đề quan hệ cho phép các nhà khoa học mô tả các đối tượng một cách chi tiết và chính xác hơn. Chúng thường được sử dụng để chỉ đến các khái niệm trừu tượng, các hiện tượng phức tạp hoặc các đối tượng có nhiều đặc điểm khác nhau.

VI. Xu Hướng Nghiên Cứu Biểu Thức Quy Chiếu Tương Lai NLP và AI

Trong tương lai, nghiên cứu về biểu thức quy chiếu có thể được hưởng lợi từ sự phát triển của Trí tuệ nhân tạo (AI) và Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP). Các công nghệ này có thể được sử dụng để tự động phân tích và giải mã biểu thức quy chiếu trong văn bản, giúp các nhà nghiên cứu tiết kiệm thời gian và công sức. Thêm vào đó, việc nghiên cứu các biểu thức ngôn ngữ, những “danh ngữ phức tạp” để quy chiếu đúng đối tượng trong văn bản khoa học xã hội nói riêng, văn bản khoa học nói chung là điều rất cần thiết.

6.1. AI và NLP Công Cụ Hỗ Trợ Phân Tích Quy Chiếu Tự Động

AI và NLP có thể được sử dụng để xây dựng các hệ thống tự động có khả năng nhận diện và phân tích biểu thức quy chiếu trong văn bản. Các hệ thống này có thể sử dụng các thuật toán học máy để học cách giải mã biểu thức quy chiếu dựa trên ngữ cảnh và tri thức nền.

6.2. Ứng Dụng NLP và AI trong Trích Xuất Thông Tin và Tổng Hợp Văn Bản

Khả năng tự động phân tích và giải mã biểu thức quy chiếu có thể được ứng dụng trong các lĩnh vực như trích xuất thông tin, tổng hợp văn bản và hiểu ngôn ngữ tự nhiên. Điều này có thể giúp cải thiện hiệu quả của các hệ thống AI và mở ra những khả năng mới trong việc xử lý và phân tích văn bản.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Biểu thức quy chiếu trong các văn bản khoa học xã hội" được nghiên cứu sinh Nguyễn Đức Long thực hiện thuộc ngành Ngôn ngữ học (mã số: 9 22 90 20) tại Học viện Khoa học xã hội trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Ngô Hữu Hoàng (năm bảo vệ: 2024).

Trong xu hướng phát triển của ngôn ngữ học hiện đại, các nghiên cứu ngày càng chú trọng chức năng phục vụ giao tiếp, trao đổi thông tin và tương tác thực tế giữa con người. Xuất phát từ nền tảng dụng học, quy chiếu và biểu thức quy chiếu đóng vai trò then chốt giúp xác định sự tình và giá trị chân lý của phát ngôn. Trong văn bản khoa học xã hội, tác giả và độc giả thiết lập một cuộc đối thoại gián tiếp mang tính đặc thù. Đối tượng độc giả thường có sự biến đổi liên tục về kinh nghiệm, độ tuổi và mức độ tiếp nhận, do đó tác giả cần sử dụng các biểu thức quy chiếu thích hợp nhằm duy trì phong cách hàn lâm, bảo đảm tính mạch lạc và tránh sự lặp lại đơn điệu. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: dù biểu thức quy chiếu đã được nghiên cứu nhiều trên thế giới ở các góc độ cú pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng và cấu trúc thông tin, song tại Việt Nam vẫn còn thiếu vắng các công trình đi sâu khảo sát chuyên biệt mảng biểu thức quy chiếu trong loại hình văn bản khoa học xã hội.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được văn bản xác định cụ thể như sau:

• Mục đích nghiên cứu: Luận án hướng tới hai mục đích chính:
  1. Nghiên cứu các biểu thức quy chiếu xét từ các phương diện cấu trúc, ngữ nghĩa nhằm tìm hiểu phương thức quy chiếu.
  2. Tìm hiểu các giá trị của biểu thức quy chiếu trong văn bản khoa học xã hội, đồng thời ứng dụng kết quả vào thực tế biên tập bài viết tại Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam.
• Nhiệm vụ nghiên cứu: Luận án thực hiện ba nhiệm vụ cụ thể:
  1. Tổng quan những vấn đề lý thuyết có liên quan đến biểu thức quy chiếu.
  2. Phân loại và miêu tả các biểu thức quy chiếu xét từ phương diện cấu tạo.
  3. Tìm hiểu các đặc điểm ngữ nghĩa học và dụng học của biểu thức quy chiếu trong một số văn bản khoa học xã hội.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án gồm:

• Đối tượng nghiên cứu: Các biểu thức quy chiếu chỉ người trong văn bản khoa học xã hội. Việc giới hạn vào biểu thức quy chiếu chỉ người nhằm khu biệt phạm vi khảo sát phù hợp với điều kiện nghiên cứu thực tế.
• Phạm vi không gian và nguồn ngữ liệu: Các bài viết nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Do đặc thù là tạp chí đa ngành, liên ngành có hàm lượng khoa học cao và độ bao quát lớn, tác giả chọn tất cả các bài viết đáp ứng tiêu chí bài báo khoa học. Luận án đính kèm phụ lục thống kê 57 bài viết chứa biểu thức quy chiếu được khảo sát và trích xuất làm ví dụ minh họa.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2022, trải dài qua 72 số xuất bản của Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia rành mạch thành hai bình diện: nghiên cứu trên thế giới và nghiên cứu tại Việt Nam, bao gồm cả hướng nghiên cứu lý thuyết lẫn nghiên cứu ứng dụng.

Về tình hình nghiên cứu lý thuyết trên thế giới, thuật ngữ biểu thức quy chiếu (referring expression) được L. Hjelmslev đưa ra lần đầu tiên vào năm 1943 trong tác phẩm tiếng Đan Mạch Omkring sprogteoriens grundlæggelse, sau đó được dịch sang tiếng Anh với tiêu đề Prolegomena to a theory of language (1953). Các nghiên cứu nền tảng tiếp theo gắn liền với F. de Saussure (1916) trong Giáo trình Ngôn ngữ học đại cương với mô tả về cách thức quy chiếu sự vật và mối quan hệ giữa cái biểu đạt (signifier) và cái được biểu đạt (signified); Otto Jespersen (1924) trong The philosophy of grammar với quan niệm về quy trình tìm về đối tượng và khái niệm định ngữ hạn chế/phụ trợ sơ loại (restrictive/qualifying adjunct); J.L. Austin (1962) với How to do things with words đặt nền móng cho lý thuyết hành động ngôn từ; John R. Searle (1969) hoàn thiện hệ thống 7 điều kiện quy chiếu thành công; S.C. Levinson (1983) trong Pragmatics phân tích sâu các loại chỉ xuất (deixis) gồm chỉ xuất ngôi/người, thời gian, không gian và xã hội; Stephen Ullmann với mô hình tam giác ngữ nghĩa; Dirk Geeraerts (2010) với Theories of Lexical Semantics; Olga Moskalskaja nghiên cứu ngữ pháp văn bản; David Lee nghiên cứu sự mờ quy chiếu và quan hệ không gian (temporal space); John Lyons (1977) phân định tên riêng, danh ngữ miêu tả xác định (definite descriptions) và phạm trù phân loại (sortal categories), hiện tượng mờ quy chiếu (reference opacity); M.A.K. Halliday (1985, 1994) nghiên cứu quy chiếu chức năng, ngoại chỉ (exophoric), hồi chỉ (anaphoric), khứ chỉ (cataphoric) và chức năng liên nhân.

Về hướng nghiên cứu ứng dụng trên thế giới, tác giả điểm lại các công trình tiêu biểu: Miriam Eckert khảo sát chỉ xuất diễn ngôn và hồi chỉ trong tiếng Đức; Naomi Truan khảo sát biểu thức ngôi thứ ba trong tiếng Anh, tiếng Đức và tiếng Pháp; Etsuko Yoshida so sánh biểu thức quy chiếu hội thoại tiếng Anh và tiếng Nhật; J. Posio khảo sát đại từ nhân xưng trên ngữ liệu phỏng vấn Habla Culta de Salamanca (74.000 từ); Hye-Kyung Lee so sánh biểu thức quy chiếu trên bản tin chính trị tiếng Anh và tiếng Hàn; Hazim al Dilaimy nghiên cứu biểu thức quy chiếu xác định và không xác định trong tiếng Anh và tiếng Ả Rập; Catherine Davies nghiên cứu vai trò của ngữ cảnh; Keith Allan phân tích quy chiếu như một hành động ngữ dụng; Anna Bonifazi khảo sát tên riêng trong truyện ngắn tội phạm (chỉ ra tên riêng chiếm 16,26% tổng các quy chiếu hồi chỉ, đứng sau đại từ ngôi thứ ba số ít với 31,25%); M.B. Tshikwatamba vận dụng tam giác ngữ nghĩa để giải thích hệ quy chiếu.

Tại Việt Nam, hướng nghiên cứu lý thuyết được triển khai qua các công trình của Đỗ Hữu Châu (phân định 3 phương thức chiếu vật cơ bản: tên riêng, miêu tả, chỉ xuất; xác lập 3 nhóm nhân tố giao tiếp gồm ngữ cảnh, ngôn ngữ, diễn ngôn; phân tích hiện thực ngoài diễn ngôn); Nguyễn Đức Dân (phân tích chỉ xuất trong ngữ dụng học); Nguyễn Thiện Giáp (nghiên cứu bản chất hành động quy chiếu của con người và danh ngữ phức tạp); Diệp Quang Ban (định nghĩa vật chiếu, đồng quy chiếu trong từ điển và ngữ pháp); Nguyễn Văn Khang (ngôn ngữ học xã hội và sự lựa chọn mã giao tiếp); Nguyễn Văn Hiệp (cú pháp và tình thái); Đỗ Việt Hùng (ngữ dụng học thực hành); cùng các từ điển chuyên ngành của Nguyễn Như Ý, Hà Quang Năng, Đỗ Việt Hùng, Đặng Ngọc Lệ (1996 - giải thích biểu niệm, biểu vật); Cao Xuân Hạo và Hoàng Dũng (2004); Hoàng Phê (2003).

Về hướng nghiên cứu ứng dụng tại Việt Nam, các công trình được điểm luận bao gồm: Phạm Văn Tình nghiên cứu tỉnh lược đồng sở chỉ; Bùi Minh Toán nghiên cứu biểu thức miêu tả chiếu vật qua câu đố Việt Nam; Ngô Hữu Hoàng khảo sát việc sử dụng đại từ nhân xưng tôi, chúng tôi, chúng ta của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong Tuyên ngôn Độc lập; Trần Thị Thủy khảo sát phép quy chiếu trong sách giáo khoa tiếng Anh THPT; Nguyễn Thị Ngọc Hân phân tích liên kết hồi chỉ trong bài viết của sinh viên Hàn Quốc; Lê Thời Tân phân tích trường hợp con "tra" trong truyện Cố hương của Lỗ Tấn; Triệu Thu Hằng nghiên cứu dịch thuật biểu thức quy chiếu trong tiểu thuyết Harry Potter; Nguyễn Thị Hoài Phương khảo sát biểu thức "người phụ nữ" trong 14 truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư; Đặng Thị Bảo Dung phân tích 15 bài phát biểu của 5 đời tổng thống Mỹ; Ngô Thị Kim Khánh khảo sát 74 truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan; Nguyễn Quang nghiên cứu hệ quy chiếu văn hóa 3 tầng; Nguyễn Thị Bích Hà nghiên cứu chiếu vật "trăng" trong thơ thiếu nhi của Trần Đăng Khoa và Xuân Quỳnh; Phạm Hùng Việt nghiên cứu cách viết tên riêng; và luận án của Nguyễn Tú Quyên về biểu thức sở chỉ trong văn học Việt Nam thế kỷ 20.

Tác giả công trình	Ngữ liệu khảo sát thực tế	Số liệu định lượng trích xuất từ văn bản
Anna Bonifazi	Truyện ngắn về tội phạm	Tên riêng chiếm 16,26% tổng quy chiếu hồi chỉ; đại từ nhân xưng ngôi thứ ba số ít chiếm 31,25%.
Trần Thị Thủy	SGK tiếng Anh THPT Việt Nam (2015) và New Interchange	Biểu thức hồi chỉ chiếm 95,32%; tỉnh lược chiếm 3,33%; ngoại chiếu chiếm 0,98%; khứ chiếu chiếm 0,37%.
Đặng Thị Bảo Dung	15 bài phát biểu của 5 đời tổng thống Mỹ	Quy chiếu chỉ ngôi chiếm 43,3%; quy chiếu chỉ định chiếm 52,4%; quy chiếu so sánh chiếm 4,3%.
Ngô Thị Kim Khánh	74 truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Công Hoan	52/74 tác phẩm có sử dụng tên riêng để chiếu vật; tổng số 142 tên riêng với 1.258 lượt dùng.
Nguyễn Thị Bích Hà	Tập thơ của Trần Đăng Khoa và Xuân Quỳnh	Khảo sát 68 lần từ "trăng", 25 lần từ "ông": cấu tạo từ đơn chiếm 72,2%, từ ghép chiếm 27,8%.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Hầu hết các công trình tại Việt Nam tập trung khảo sát biểu thức quy chiếu trong tác phẩm văn học, diễn văn chính trị, ngôn ngữ báo chí thường nhật hoặc sách giáo khoa ngoại ngữ. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và chuyên sâu về đặc điểm cấu tạo, ngữ nghĩa và ngữ dụng của các biểu thức quy chiếu chỉ người trong các văn bản nghiên cứu khoa học xã hội. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này nhằm cung cấp bức tranh hoàn chỉnh về cách thức vận hành của biểu thức quy chiếu trong diễn ngôn khoa học xã hội tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng các lý thuyết, khái niệm và khung phân tích cơ bản sau:

• Khái niệm quy chiếu và biểu thức quy chiếu: Quy chiếu (reference) là việc người nói/người viết chỉ cho người nghe/người đọc biết mình đang đề cập tới đối tượng nào. Luận án tiếp thu định nghĩa của Asher (quy chiếu là thực thể trong thế giới hiện thực được chỉ ra bằng sự diễn đạt ngôn từ), Gottlob Frege (biểu thức quy chiếu trỏ tới một vật thể duy nhất, là sự mô tả xác định), Hurford - Heasley - Smith (biểu thức ngôn ngữ dùng để ám chỉ ai đó/điều gì đó với một đối tượng cụ thể xuất hiện trong tâm trí), Nguyễn Thiện Giáp (quy chiếu chỉ mối quan hệ giữa yếu tố ngôn ngữ với sự vật, biến cố, hành động mà chúng thay thế; biểu thức quy chiếu là hình thức ngôn ngữ cho phép nhận diện đối tượng). Phân biệt giữa biểu thức ngôn ngữ thuần túy và biểu thức quy chiếu: biểu thức quy chiếu bắt buộc phải gắn với chức năng trỏ tới đối tượng cụ thể trong thế giới khả hữu.
• Khung phân tích giao tiếp và dụng học: Vận dụng lý thuyết hành động ngôn từ (speech acts) của Austin và Searle. Trong đó, luận án nhấn mạnh 7 điều kiện quy chiếu thành công của Searle (điều kiện đầu vào - đầu ra; phát ngôn nằm trong chuỗi phát ngôn; phát ngôn là hành vi tại lời; có đối tượng muốn người nhận diện; dự kiến người nghe nhận diện được; dự tính người nghe dựa vào quy tắc phát ngôn và ngữ cảnh; thỏa mãn quy tắc ngữ nghĩa). Tiếp thu quan điểm của Đỗ Hữu Châu về 3 nhóm nhân tố giao tiếp (ngữ cảnh, ngôn ngữ, diễn ngôn) và hiện thực ngoài diễn ngôn (hoàn cảnh giao tiếp, thoại trường/hiện trường, hiện thực đề tài, hệ quy chiếu và thế giới khả hữu, ngữ huống). Vận dụng khung phân tích SPEAKING của Dell Hymes.
• Khung ngữ pháp chức năng và ngữ nghĩa học: Tiếp thu mô hình tam giác ngữ nghĩa của John Lyons (đỉnh A: tín hiệu/từ ngữ, đỉnh B: khái niệm, đỉnh C: vật quy chiếu), mô hình chức năng ngôn ngữ của Roman Jakobson (tập trung vào chức năng quy chiếu - referential và chức năng cảm xúc/liên nhân). Tiếp thu lý thuyết của M.A.K. Halliday về quy chiếu ngoại chỉ, liên kết hồi chỉ, khứ chỉ và chức năng liên nhân của biểu thức quy chiếu nhân xưng. Kế thừa quan điểm của Otto Jespersen về phụ trợ sơ loại (restrictive/qualifying adjunct).

Phương pháp nghiên cứu thực tế của luận án kết hợp các phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp thu thập ngữ liệu: Xây dựng bảng tổng hợp các biểu thức quy chiếu tiềm năng, tìm kiếm, trích xuất các cụm từ, mệnh đề, câu chứa biểu thức quy chiếu; đọc, sàng lọc và phân loại riêng các biểu thức quy chiếu chỉ người.
• Phương pháp miêu tả ngôn ngữ học: Miêu tả cấu trúc ngữ pháp, thành phần cấu tạo (trung tâm, phụ trước, phụ sau/định tố) của các biểu thức quy chiếu; làm rõ các đặc trưng ngữ nghĩa và ngữ dụng trong văn cảnh bài báo khoa học.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Nhận diện biểu thức quy chiếu trong ngữ cảnh văn bản, phân tích chức năng liên kết diễn ngôn, chuỗi hồi chỉ, khứ chỉ và sự tương tác giữa tác giả và độc giả.
• Thủ pháp thống kê: Thu thập, thống kê tần số, phân loại các biểu thức quy chiếu thu thập được theo từng tiểu mục cấu tạo và đặc điểm ngữ nghĩa (xác định / không xác định), làm cơ sở định lượng cho các nhận định miêu tả.
• Nguồn tư liệu: Toàn bộ các bài báo khoa học được công bố trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam từ năm 2017 đến năm 2022 (tổng cộng 72 số tạp chí), trong đó trích xuất 57 bài viết làm ngữ liệu khảo sát và dẫn chứng minh họa trực tiếp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận cho toàn bộ luận án qua 5 nội dung cốt lõi:

1. Dẫn nhập và lịch sử khái niệm: Lần theo nguồn gốc thuật ngữ biểu thức quy chiếu từ L. Hjelmslev (1943, 1953) đến các phát triển trong ngữ nghĩa học và dụng học hiện đại.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu: Khái quát toàn diện các khuynh hướng nghiên cứu lý thuyết và ứng dụng ở nước ngoài và trong nước, chỉ rõ những kết quả đã đạt được và định vị khoảng trống nghiên cứu về văn bản khoa học xã hội.
3. Vấn đề giao tiếp: Phân tích bản chất giao tiếp như quá trình tương tác, mã hóa và giải mã thông điệp hai chiều giữa tác giả và độc giả; phân tích chức năng quy chiếu kết hợp chức năng liên nhân theo mô hình Roman Jakobson, Dell Hymes và Đỗ Hữu Châu; xem xét quan hệ vị thế xã hội, vị thế giao tiếp và áp lực văn phong học thuật chuẩn mực trong bài báo khoa học.
4. Biểu thức quy chiếu: Phân tích bản chất nghĩa quy chiếu thông qua mô hình tam giác ngữ nghĩa của John Lyons và F. de Saussure; làm rõ quan điểm ngữ pháp chức năng của M.A.K. Halliday về chức năng chỉ xuất, cơ chế hồi chỉ tạo tính mạch lạc cho diễn ngôn; làm rõ 7 điều kiện quy chiếu thành công theo John R. Searle.
5. Văn bản và văn bản khoa học xã hội: Xác lập các đặc trưng ngôn ngữ và cấu trúc của thể loại văn bản nghiên cứu khoa học xã hội (tính khách quan, tính chính xác, cấu trúc logic chặt chẽ), từ đó luận giải tính tất yếu của việc lựa chọn biểu thức quy chiếu chỉ người phù hợp.

Chương 2: Đặc điểm cấu tạo của biểu thức quy chiếu trong một số văn bản khoa học xã hội

Chương 2 tập trung khảo sát, phân loại và miêu tả cấu trúc hình thức của các biểu thức quy chiếu chỉ người thu thập từ ngữ liệu Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam. Nội dung chương được chia thành các nhóm cấu tạo chính:

• Biểu thức tên riêng: Khảo sát các danh từ riêng chỉ cá nhân nhà khoa học, tác giả công trình hoặc nhân vật lịch sử, xã hội được trích dẫn hoặc phân tích.
• Biểu thức miêu tả: Khảo sát các cấu trúc danh ngữ có danh từ trung tâm kết hợp với các định ngữ miêu tả nghề nghiệp, chức danh, học vị, thuộc tính xã hội hoặc hành vi nghiên cứu (ví dụ: các nhà nghiên cứu, tác giả bài viết, người tham gia khảo sát).
• Biểu thức chỉ xuất: Phân tích các đại từ nhân xưng, đại từ chỉ thị được dùng để trỏ người phát ngôn hoặc đối tượng giao tiếp trong văn bản (ví dụ: tôi, chúng tôi, chúng ta, ông, bà, họ).
• Các dạng kết hợp: Miêu tả chi tiết 4 mô hình kết hợp phức hợp nhằm xác định đối tượng:
  1. Biểu thức tên riêng kết hợp với miêu tả (kết hợp danh xưng, chức danh với họ tên cụ thể).
  2. Biểu thức tên riêng kết hợp với chỉ xuất.
  3. Biểu thức miêu tả kết hợp với chỉ xuất (ví dụ: nhóm tác giả này, nhà nghiên cứu ấy).
  4. Biểu thức tên riêng kết hợp với miêu tả và chỉ xuất.
• Cơ sở thành lập biểu thức quy chiếu: Phân tích quy tắc ngữ pháp tổ chức danh ngữ tiếng Việt, vai trò của thành phần trung tâm (Trt), phụ trước (Pht) và phụ sau/định tố (Phs, ĐT) theo quan niệm phụ trợ sơ loại của Jespersen nhằm hạn chế ngoại diên và xác định chính xác sở chỉ của đối tượng trong bài báo khoa học.

Chương 3: Đặc điểm ngữ nghĩa ngữ dụng của biểu thức quy chiếu trong một số văn bản khoa học xã hội

Chương 3 đi sâu làm rõ bình diện chức năng ngữ nghĩa và giá trị hành chức ngữ dụng của biểu thức quy chiếu:

• Đặc điểm ngữ nghĩa: Phân tích mối quan hệ giữa nghĩa biểu niệm và nghĩa biểu vật của biểu thức quy chiếu chỉ người; làm rõ sự tương tác ngữ nghĩa giữa danh từ trung tâm và các thành tố định ngữ hạn chế trong việc xác lập điều kiện chân lý của câu văn khoa học.
• Tỷ lệ biểu thức quy chiếu xác định và không xác định: Thống kê và so sánh mức độ phân bổ giữa biểu thức quy chiếu xác định (BTQCXĐ - trỏ tới đối tượng cụ thể, đơn nhất, người đọc có thể nhận biết rõ ràng) và biểu thức quy chiếu không xác định (BTQCKXĐ - trỏ tới đối tượng mang tính loại thể, tập hợp không hạn định, ví dụ: "một số tác giả", "các nhà nghiên cứu") trong ngữ liệu bài báo khoa học.
• Đặc điểm ngữ dụng của biểu thức quy chiếu: Phân tích các chức năng dụng học trong diễn ngôn khoa học xã hội:
  1. Chức năng duy trì tính liên kết văn bản thông qua chuỗi hồi chỉ (anaphora) và khứ chỉ (cataphora).
  2. Phương thức thực hiện chức năng liên nhân (interpersonal function): thể hiện sự khiêm tốn, thái độ khách quan hoặc xác lập khoảng cách học thuật giữa tác giả với độc giả và với các đồng nghiệp được trích dẫn (thông qua lựa chọn đại từ nhân xưng bao gộp chúng ta hoặc không bao gộp chúng tôi, tác giả).
• Nhận diện đối tượng biểu thức quy chiếu trỏ tới: Khảo sát cơ chế giải mã của độc giả dựa trên ngữ cảnh diễn ngôn và tiền giả định chung của cộng đồng học thuật để nhận diện chính xác các nhân vật được quy chiếu trong các bài viết khoa học xã hội.

Kết quả và những đóng góp mới

Các kết quả nghiên cứu và đóng góp mới của luận án được chính tác giả tổng kết bao gồm:

• Về mặt lý luận:
  • Góp phần làm rõ hiện tượng quy chiếu trong một loại hình văn bản đặc thù là văn bản khoa học xã hội tiếng Việt.
  • Chỉ ra các phương thức quy chiếu một đối tượng mà các nhà nghiên cứu người Việt sử dụng thông qua hệ thống biểu thức quy chiếu thực tế trong bài báo khoa học.
  • Bước đầu xác lập ý nghĩa của biểu thức quy chiếu trong phân tích diễn ngôn và phương thức thực hiện chức năng liên nhân giữa người viết và người đọc.
  • Làm sáng tỏ vai trò liên kết cấu trúc và bảo đảm tính chuẩn mực học thuật của biểu thức quy chiếu trong văn bản khoa học xã hội.
• Về mặt thực tiễn:
  • Cung cấp dữ liệu và luận cứ giúp nâng cao hiệu quả đọc hiểu, phân tích và xử lý văn bản khoa học xã hội trong mạch diễn ngôn.
  • Cung cấp cơ sở khoa học để các tác giả nâng cao nhận thức, lựa chọn và sử dụng biểu thức quy chiếu một cách hiệu quả, mạch lạc khi viết công trình nghiên cứu khoa học xã hội.
  • Ứng dụng trực tiếp vào công tác biên tập, chuẩn hóa cách diễn đạt và kiểm soát văn phong học thuật tại Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam.
• Kiến nghị và giải pháp đề xuất: Luận án khuyến nghị các tác giả viết bài báo khoa học xã hội cần tăng cường sử dụng đa dạng các biểu thức miêu tả trong quy chiếu chỉ người. Việc này giúp linh hoạt hóa cách diễn đạt, tạo sự sinh động, mới mẻ cho văn bản, đồng thời ngăn chặn sự lặp lại đơn điệu và củng cố tính chuyên nghiệp, chặt chẽ của lập luận khoa học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Căn cứ theo phạm vi được công bố, luận án chủ động khu biệt đối tượng nghiên cứu ở các biểu thức quy chiếu chỉ người, do đó chưa khảo sát các biểu thức quy chiếu chỉ vật, chỉ sự kiện hay khái niệm trừu tượng. Ngữ liệu khảo sát mới tập trung vào các bài viết nghiên cứu trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam trong giai đoạn 2017 - 2022 (72 số, với 57 bài khảo sát dẫn chứng), chưa mở rộng sang các tạp chí chuyên ngành hẹp khác hoặc các dạng thức văn bản khoa học khác như luận văn, sách chuyên khảo, giáo trình.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các biểu thức quy chiếu phi nhân xưng (quy chiếu sự vật, hiện tượng, khái niệm khoa học); mở rộng nguồn ngữ liệu khảo sát sang nhiều tạp chí thuộc các phân ngành khoa học khác nhau và các thể loại ấn phẩm học thuật đa dạng để so sánh đối chiếu đặc trưng thể loại.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo thiết thực cho các đối tượng và hoạt động chuyên môn sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Ngôn ngữ học: Tài liệu hữu ích cho việc học tập, nghiên cứu chuyên sâu về Ngữ dụng học, Ngữ nghĩa học và Phân tích diễn ngôn; đặc biệt là phần tổng quan lý thuyết hệ thống ở Chương 1 và phương pháp tiếp cận cấu tạo danh ngữ ở Chương 2.
• Giảng viên ngôn ngữ học và các nhà nghiên cứu khoa học xã hội: Cung cấp khung phân tích về chức năng liên nhân và phương thức quy chiếu thực tế trong văn bản tiếng Việt; hỗ trợ giảng dạy các học phần về phương pháp viết bài báo khoa học.
• Biên tập viên tạp chí khoa học và nhà xuất bản: Cung cấp tiêu chuẩn tham chiếu thực tế để biên tập, hiệu đính văn phong học thuật, hỗ trợ xử lý lỗi dùng từ, lặp ngữ đoạn hồi chỉ hoặc sử dụng đại từ xưng hô thiếu chuẩn mực trong các bản thảo nghiên cứu khoa học xã hội.

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ "biểu thức quy chiếu" (referring expression) lần đầu tiên xuất hiện trong công trình nào?
Thuật ngữ này được nhà ngôn ngữ học L. Hjelmslev đưa ra lần đầu tiên vào năm 1943 trong tác phẩm tiếng Đan Mạch Omkring sprogteoriens grundlæggelse, sau đó được Nhà xuất bản Baltimore thuộc Đại học Indiana (Hoa Kỳ) dịch và xuất bản bằng tiếng Anh vào năm 1953 với tựa đề Prolegomena to a theory of language.

2. Đối tượng và ngữ liệu khảo sát của luận án được xác định cụ thể như thế nào?
Đối tượng nghiên cứu của luận án là các biểu thức quy chiếu chỉ người trong văn bản khoa học xã hội. Nguồn ngữ liệu được thu thập từ toàn bộ các bài viết nghiên cứu công bố trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2022 qua 72 số xuất bản, trong đó có 57 bài viết chứa biểu thức quy chiếu được đưa vào phụ lục làm dẫn chứng minh họa chi tiết.

3. Luận án phân loại cấu tạo của biểu thức quy chiếu chỉ người thành những dạng thức nào?
Luận án phân loại cấu tạo thành: biểu thức tên riêng, biểu thức miêu tả, biểu thức chỉ xuất, và 4 dạng kết hợp phức hợp gồm: (1) tên riêng kết hợp với miêu tả, (2) tên riêng kết hợp với chỉ xuất, (3) miêu tả kết hợp với chỉ xuất, (4) tên riêng kết hợp với miêu tả và chỉ xuất.

4. Theo John R. Searle được dẫn trong luận án, cần có những điều kiện nào để người nhận diện đúng đối tượng quy chiếu?
Searle đề xuất 7 điều kiện: (1) Đảm bảo điều kiện đầu vào và đầu ra; (2) Phát ngôn diễn ra như một phần của chuỗi phát ngôn/chuỗi câu; (3) Phát ngôn được xem xét như một hành vi tại lời; (4) Phải có đối tượng được người nói/viết muốn người nghe/đọc nhận diện; (5) Người nói/viết dự kiến người nghe/đọc sẽ nhận diện được; (6) Người nói/viết dự tính người nghe/đọc nhận diện được thông qua hiểu quy tắc phát ngôn và dựa trên ngữ cảnh; (7) Các quy tắc ngữ nghĩa phải được thỏa mãn đầy đủ.

5. Vì sao luận án khuyến nghị tác giả bài báo khoa học xã hội nên sử dụng đa dạng các biểu thức miêu tả?
Theo luận án, việc sử dụng đa dạng các biểu thức miêu tả giúp thay đổi và phong phú hóa cách diễn đạt, tạo sự mới mẻ và sinh động cho văn bản, ngăn chặn tình trạng lặp từ đơn điệu, đồng thời thiết lập mối liên kết mạch lạc và duy trì phong cách hàn lâm, chuyên nghiệp trong lập luận.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Biểu thức quy chiếu trong các văn bản khoa học xã hội" của tác giả Nguyễn Đức Long là công trình nghiên cứu chuyên sâu về ngữ dụng học và phân tích diễn ngôn đối với loại hình bài báo khoa học xã hội tiếng Việt. Bằng việc kết hợp các phương pháp miêu tả ngôn ngữ học, phân tích diễn ngôn và thủ pháp thống kê trên ngữ liệu 72 số Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam giai đoạn 2017 - 2022, tác giả đã làm rõ đặc điểm cấu tạo, ngữ nghĩa và cơ chế hành chức liên nhân của biểu thức quy chiếu chỉ người. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp làm sáng tỏ phương thức quy chiếu trong tiếng Việt mà còn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho công tác biên tập học thuật và kỹ năng tạo lập văn bản khoa học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT Dẫn nhập Theo Fontain, L. Thuật ngữ biểu thức quy chiếu (referring expression) được L. Hjelmslev [86] lần đầu tiên đưa ra trong cuốn Omkring sprogteoriens grundlæggelse (Cơ sở lí thuyết ngôn ngữ), xuất bản năm 1943 bằng tiếng Đan Mạch và sau đó được Nhà xuất bản Baltimore thuộc Đại học Indiana (Hoa Kỳ) cho dịch và xuất bản bằng tiếng Anh năm 1953, với tiêu đề Prolegomena to a theory of language. Biểu thức quy chiếu là đơn vị ngôn ngữ mà bên phát thông tin sử dụng để trỏ tới một đối tượng nào đó trong thế giới khả hữu.

Biểu thức quy chiếu là đối tượng nghiên cứu được nhiều chuyên ngành khoa học quan tâm. Tổng quan tình hình nghiên cứu biểu thức quy chiếu 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 1. Các nghiên cứu theo hướng lý thuyết Vấn đề biểu thức quy chiếu đã được nhiều nhà ngôn ngữ học trên thế giới quan tâm, trong đó có những công trình tiêu biểu của các tác giả sau: De Saussure [53] với cuốn Giáo trình Ngôn ngữ học đại cương; Otto Jespersen [91] có The philosophy of grammar; Austin [73] có cuốn How to do things with words; Yule [69] với cuốn Pragmatics (Dụng học, được dịch sang tiếng Việt và xuất bản năm 2003); Levinson [93] với Pragmatics; Ullmann, S.

[100] The Principles of Semantics; James R. Hurford, Bredan Heasley và Michael B Schmith [88] với công trình “Semantics - A coursebook”; Geeraerts, D. [82] có Theories of Lexical Semantics; Lee, D. [16] có Dẫn luận ngôn ngữ học tri nhận; Lyons [43] có Ngữ nghĩa học dẫn luận.

Những đóng 10 góp quan trọng của các công trình này liên quan tới biểu thức quy chiếu được trình bày ở phần dưới đây. De Saussure [53] là nhà nghiên cứu tiêu biểu trong ngôn ngữ học nói chung, có nhiều đóng góp làm cơ sở cho dụng học phát triển sau này. Với cuốn Giáo trình Ngôn ngữ học đại cương, ông đã miêu tả phương thức người ta quy chiếu sự vật, với hình ảnh cái cây được thể hiện trong các ngôn ngữ khác nhau. Dù được thể hiện ra bằng nhiều hình thức khác nhau, nhưng cuối cùng thì đối tượng mà các biểu thức này trỏ về cũng là những cái cây.

Ông chỉ ra việc cái cây, dù được thể hiện ra bằng nhiều hình thức ngôn ngữ khác nhau, nhưng người đọc, người nghe vẫn luôn có thể hình dung ra được một “cái cây”, có gốc, có thân, và có ngọn, thuộc loài thực vật, tồn tại trên trái đất. Việc quy chiếu “cái cây” này bằng nhiều hình thức ngôn ngữ khác nhau không cản trở độc giả trỏ về đúng đối tượng mà bên phát ngôn muốn chỉ ra. Theo ông, việc dùng các biểu thức ngôn ngữ để trỏ cho độc giả biết mình đang muốn nói đến một cái cây là một công đoạn phức tạp, đòi hỏi người nói phải dùng các phương tiện ngôn ngữ hiện có để giúp cho người nghe hiểu được mình đang muốn đề cập tới đối tượng nào. Người ta cần tránh đơn giản hóa vấn đề, bởi vì “nó đưa người ta đến chỗ giả định rằng mối quan hệ gắn bó một tên gọi với một sự vật là một thao tác hết sức đơn giản, mà điều đó hoàn toàn không đúng” [53, 138].

Otto Jespersen [91] là người có đóng góp rất lớn cho nghiên cứu về ngôn ngữ, ông đã dành nhiều thời gian nghiên cứu về dụng học và các biểu thức quy chiếu. Trong công trình The philosophy of grammar xuất bản lần đầu năm 1924, ông đã trình bày nhiều vấn đề cơ bản của quy chiếu.