Biểu hiện lịch sự qua hành động chê trách trong các tác phẩm truyện ngắn Pháp hiện đại

Luận văn thạc sĩ phân tích la manifestation de la politesse verbale dans la formulation du reproche le cas des nouvelles, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Lê Hải Yến
• Người hướng dẫn: Dr. Đỗ Quang Việt
• Trường học: Université Nationale de Hanoi
• Chuyên ngành: Linguistique
• Đề tài: Biểu Hiện Lịch Sự Trong Hành Động Chê Trách: Nghiên Cứu Các Tác Phẩm Truyện Ngắn Pháp Hiện Đại
• Loại tài liệu: Mémoire de fin d'études de master
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hanoi

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Khái niệm về hành động ngôn ngữ
• 1.1.1. Khái niệm hành động ngôn ngữ của Austin và Searle
• 1.1.2. Khái niệm hành động ngôn ngữ của C. Kerbrat-Orecchioni
• 1.1.3. Cách thức thực hiện hành động ngôn ngữ
• 1.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến hành động ngôn ngữ
• 1.2.1. Khung không gian - thời gian
• 1.2.2. Quan hệ ngang
• 1.2.3. Quan hệ dọc
• 1.3. Goffman, thể diện, lãnh địa cá nhân và sự giữ thể diện
• 1.4. Mô hình lịch sự của Brown và Levinson
• 1.5. Kerbrat-Orecchioni và sự mở rộng lý thuyết lịch sự
• 1.6. Hành động chê trách
• 1.6.1. Định nghĩa hành động chê trách
• 1.6.2. Hành động chê trách trong ngữ dụng học
• 1.6.3. Hành động chê trách trong các phân loại của các nhà nghiên cứu
• 1.6.4. Phân tích hành động chê trách
• 2. CHƯƠNG 2: BIỂU HIỆN LỊCH SỰ QUA HÀNH ĐỘNG CHÊ TRÁCH TRONG CÁC TÁC PHẨM TRUYỆN NGẮN PHÁP HIỆN ĐẠI
• 2.1. Lựa chọn phương pháp thu thập dữ liệu
• 2.2. Xây dựng ngữ liệu
• 2.3. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 2.4. Các cấp độ phân tích diễn ngôn
• 2.5. Biểu hiện của lịch sự qua hành động chê trách trong các tác phẩm truyện ngắn Pháp hiện đại
• 2.5.1. Phản ứng của người đối thoại đối với lời chê trách
• 2.5.1.1. Ảnh hưởng của Quyền lực (P) đến phản ứng
• 2.5.1.2. Ảnh hưởng của Khoảng cách (D) đến phản ứng
• 2.5.1.3. Ảnh hưởng của Tính chính đáng (L) của lời chê trách đến các phản ứng
• 2.5.2. Sự biến đổi của các phương thức lịch sự
• 2.5.3. Giải thích các kết quả đạt được
• 2.5.4. Các phương thức lịch sự được sử dụng trong các phát ngôn chê trách
• 2.5.5. Bối cảnh sử dụng các phương thức lịch sự trong các phát ngôn chê trách
• 2.6. Một số lời khuyên cho người chê trách và người bị chê trách
• 2.6.1. Dành cho người chê trách
• 2.6.2. Dành cho người bị chê trách

Tóm tắt

I. Tổng Quan Biểu Hiện Lịch Sự Trong Truyện Ngắn Pháp

Trong một xã hội văn minh, dựa trên sự tôn trọng và các giá trị đạo đức, tính lịch sự đóng một vai trò rất quan trọng. Nó định nghĩa một hình thức giao tiếp và hành vi được chấp nhận. Các quy tắc ứng xử lịch sự đã được hình thành qua nhiều thế kỷ và không ngừng phát triển. Chúng khác nhau tùy theo thời đại và văn hóa. Cho đến nay, tính lịch sự đã được nghiên cứu theo hai hướng: tính lịch sự như một chuẩn mực xã hội và tính lịch sự ngôn ngữ, đặc biệt là tính lịch sự bằng lời nói. Lĩnh vực tính lịch sự bằng lời nói là khó khăn và rất khác với ngôn ngữ Việt Nam. Hơn nữa, trong việc học và dạy tiếng Pháp, nó chưa được đề cập đầy đủ và sinh viên vẫn chưa thể làm chủ được các phương tiện ngôn ngữ để thể hiện tính lịch sự. Ngoài ra, trong các tình huống có sự bất mãn hoặc xung đột, chúng ta cần sử dụng tính lịch sự bằng lời nói một cách tinh tế hơn. Vì vậy, chúng tôi dự định nghiên cứu các phương tiện ngôn ngữ được sử dụng để thể hiện tính lịch sự bằng lời nói trong việc hình thành lời chê trách, với một tập hợp các cuộc đối thoại được thu thập từ khoảng mười truyện ngắn tiếng Pháp từ thế kỷ XX để làm sáng tỏ sự thể hiện của tính lịch sự bằng lời nói trong tiếng Pháp.

1.1. Tính Xã Giao và Vai Trò của Ngữ Pháp Lịch Sự

Trong xã hội Pháp hiện đại, tính xã giao đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các mối quan hệ hài hòa. Ngữ pháp lịch sự là một công cụ thiết yếu để thể hiện sự tôn trọng và giảm thiểu xung đột. Việc sử dụng đúng các hình thức ngữ pháp lịch sự, như ngôi 'vous' thay vì 'tu', thể hiện sự tôn trọng đối với người lớn tuổi hoặc người có địa vị cao hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong các tình huống chê trách, nơi việc sử dụng ngôn ngữ cẩn thận có thể giảm thiểu sự tổn thương cho người bị chê trách. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào cách các tác giả truyện ngắn Pháp sử dụng ngữ pháp lịch sự để giảm nhẹ sự chê trách và duy trì các mối quan hệ xã hội.

1.2. Tầm Quan Trọng của Giao Tiếp Trong Văn Học về Chê Trách

Giao tiếp trong văn học phản ánh và định hình các chuẩn mực xã hội. Trong truyện ngắn, các cuộc đối thoại thường tái hiện các tình huống chê trách thực tế, cho phép người đọc suy ngẫm về cách chúng ta thể hiện sự không hài lòng và cách chúng ta phản ứng với sự chê trách. Việc phân tích cách các tác giả truyện ngắn Pháp sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt hành động chê trách có thể cung cấp những hiểu biết sâu sắc về văn hóa Pháp và các giá trị xã hội của nó. Nghiên cứu này sẽ khám phá cách các yếu tố như quyền lực, khoảng cách xã hội và tính hợp pháp của lời chê trách ảnh hưởng đến việc lựa chọn các chiến lược giảm nhẹ.

II. Hành Động Chê Trách Thách Thức trong Giao Tiếp và Văn Hóa

Hành động chê trách là một hành vi ngôn ngữ mang tính đe dọa đến thể diện (Face Threatening Act - FTA), có khả năng gây tổn thương cho người bị chê trách và thậm chí cả người chê trách. Trong văn hóa Pháp, nơi tính lịch sự được đánh giá cao, việc thể hiện sự không hài lòng một cách trực tiếp có thể bị coi là thô lỗ hoặc xúc phạm. Do đó, người nói thường sử dụng các chiến lược giảm nhẹ để giảm thiểu tác động tiêu cực của lời chê trách. Tuy nhiên, việc sử dụng quá nhiều chiến lược giảm nhẹ có thể làm suy yếu thông điệp và khiến người nghe cảm thấy bối rối. Do đó, việc tìm ra sự cân bằng giữa tính lịch sự và tính hiệu quả là một thách thức quan trọng trong giao tiếp.

2.1. Chiến Lược Giảm Nhẹ và Lời Nói Gián Tiếp trong Chê Trách

Chiến lược giảm nhẹ đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu sự đe dọa thể diện khi thực hiện hành động chê trách. Lời nói gián tiếp là một trong những chiến lược phổ biến nhất, cho phép người nói truyền đạt sự không hài lòng một cách tế nhị hơn. Ví dụ, thay vì nói trực tiếp "Bạn đã làm sai rồi", người nói có thể sử dụng một câu hỏi tu từ như "Liệu có cách nào khác để làm việc này tốt hơn không?". Các chiến lược giảm nhẹ khác bao gồm sử dụng ngôn ngữ mơ hồ, đưa ra lời xin lỗi hoặc thể hiện sự đồng cảm với người bị chê trách.

2.2. Văn Hóa Pháp Chuẩn Mực Lịch Sự và Biểu Đạt Cảm Xúc

Văn hóa Pháp đặc biệt coi trọng tính lịch sự và sự tinh tế trong giao tiếp. Việc biểu đạt cảm xúc một cách quá khích hoặc trực tiếp thường bị coi là không phù hợp. Trong các tình huống chê trách, việc tuân thủ các chuẩn mực lịch sự là điều cần thiết để duy trì các mối quan hệ xã hội. Điều này có nghĩa là sử dụng ngôn ngữ cẩn thận, tránh giọng điệu gay gắt và thể hiện sự tôn trọng đối với người nghe. Tuy nhiên, việc quá chú trọng đến tính lịch sự cũng có thể dẫn đến sự mơ hồ và khó hiểu, đặc biệt là đối với những người không quen thuộc với văn hóa Pháp.

III. Phân Tích Biểu Hiện Lịch Sự trong Truyện Ngắn Pháp Hiện Đại

Nghiên cứu này sẽ sử dụng phương pháp phân tích diễn ngôn để khám phá cách biểu hiện lịch sự được thể hiện trong các cuộc đối thoại trong truyện ngắn Pháp hiện đại. Tập trung vào cách các tác giả sử dụng các chiến lược giảm nhẹ, lời nói gián tiếp và các hình thức ngữ pháp lịch sự để giảm thiểu tác động tiêu cực của hành động chê trách. Nghiên cứu cũng sẽ xem xét vai trò của các yếu tố như quyền lực, khoảng cách xã hội và tính hợp pháp của lời chê trách trong việc định hình việc lựa chọn các chiến lược lịch sự.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Diễn Ngôn và Lựa Chọn Tư Liệu Nghiên Cứu

Phương pháp phân tích diễn ngôn sẽ được sử dụng để giải mã các biểu hiện lịch sự trong các tác phẩm văn học Pháp. Việc lựa chọn tư liệu tập trung vào các truyện ngắn Pháp hiện đại, đại diện cho nhiều tác giả và phong cách khác nhau. Các cuộc đối thoại chứa đựng hành động chê trách sẽ được trích xuất và phân tích kỹ lưỡng để xác định các chiến lược giảm nhẹ được sử dụng. Các yếu tố ngữ cảnh, chẳng hạn như mối quan hệ giữa các nhân vật và mục tiêu của cuộc giao tiếp, cũng sẽ được xem xét.

3.2. Nhận Diện Các Hình Thức Chê Trách và Biểu Hiện Cảm Xúc

Nghiên cứu sẽ xác định các hình thức chê trách khác nhau được sử dụng trong truyện ngắn Pháp. Từ những lời chê trách trực tiếp và gay gắt đến những lời chê trách gián tiếp và tế nhị. Việc biểu hiện cảm xúc đi kèm với lời chê trách cũng sẽ được phân tích, bao gồm cả sự tức giận, thất vọng, buồn bã và thất vọng. Nghiên cứu sẽ khám phá cách các tác giả sử dụng ngôn ngữ để truyền đạt những cảm xúc này và cách những cảm xúc này ảnh hưởng đến tác động của lời chê trách.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Giao Tiếp Hiệu Quả và Chê Trách và Khen Ngợi

Kết quả của nghiên cứu này có thể được áp dụng để cải thiện giao tiếp hiệu quả trong nhiều bối cảnh khác nhau, từ công việc đến cuộc sống cá nhân. Việc hiểu cách biểu hiện lịch sự hoạt động trong văn hóa Pháp có thể giúp người nói tránh được những hiểu lầm và xây dựng các mối quan hệ tốt đẹp hơn. Nghiên cứu cũng có thể cung cấp những hiểu biết hữu ích về cách phản ứng với lời chê trách một cách hiệu quả và xây dựng.

4.1. Giao Tiếp liên Văn Hóa và So Sánh Văn Hóa về Chê Trách

Nghiên cứu này có thể mở ra các cuộc thảo luận về giao tiếp liên văn hóa và so sánh văn hóa về cách hành động chê trách được thực hiện. Bằng cách so sánh các chiến lược lịch sự được sử dụng trong văn hóa Pháp với các chiến lược được sử dụng trong các văn hóa khác, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về sự đa dạng của các chuẩn mực xã hội và tầm quan trọng của việc thích ứng với các phong cách giao tiếp khác nhau. Điều này đặc biệt quan trọng trong một thế giới ngày càng toàn cầu hóa, nơi giao tiếp liên văn hóa ngày càng trở nên phổ biến.

4.2. Tính Lịch Sự trong Ngôn Ngữ Bài Học từ Truyện Ngắn Pháp

Nghiên cứu này có thể cung cấp những bài học quý giá về tính lịch sự trong ngôn ngữ. Bằng cách phân tích cách các tác giả truyện ngắn Pháp sử dụng ngôn ngữ để giảm thiểu tác động tiêu cực của hành động chê trách, chúng ta có thể học cách giao tiếp một cách tế nhị và hiệu quả hơn. Điều này có thể giúp chúng ta xây dựng các mối quan hệ tốt đẹp hơn, tránh được những hiểu lầm và đạt được mục tiêu giao tiếp của mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu về hành vi ngôn ngữ và phép lịch sự luôn đóng vai trò nòng cốt trong ngữ dụng học hiện đại, đặc biệt là khi tiếp cận các phát ngôn chứa đựng xung đột giao tiếp. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học mang tên "Biểu hiện lịch sự qua hành động chê trách trong các tác phẩm truyện ngắn Pháp hiện đại" (La manifestation de la politesse verbale dans la formulation du reproche, le cas des nouvelles françaises contemporaines) do học viên Lê Hải Yến thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Đỗ Quang Việt tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2016 đã giải quyết một bài toán giao tiếp then chốt: làm thế nào để xoa dịu sự đe dọa thể diện trong một hành vi giao tiếp vốn mang tính công kích cao như lời chê trách.

Vấn đề nghiên cứu tập trung vào việc làm rõ cách thức người bản ngữ tiếng Pháp vận dụng các phương tiện ngôn ngữ để biểu đạt phép lịch sự khi thực hiện hành động chê trách (acte de reproche). Mục tiêu cụ thể của luận văn bao gồm: nhận diện và phân loại các thủ pháp lịch sự ngôn từ, đo lường tần suất xuất hiện của từng thủ pháp, phân tích phản ứng hồi đáp của người tiếp nhận và khảo sát sự biến biến thiên của các phương thức này dưới sự tác động của ba biến số xã hội cơ bản là Quyền lực (Pouvoir), Khoảng cách (Distance) và Tính chính đáng (Légitimité).

Phạm vi nghiên cứu bao quát 140 đơn vị ngữ cảnh đối thoại ở cấp độ chuỗi thoại (séquence), được trích xuất từ các tập truyện ngắn Pháp tiêu biểu trong giai đoạn từ năm 1910 đến năm 2012. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp bức tranh định lượng chi tiết với 100% ngữ liệu xác thực, hỗ trợ nâng cao hiệu quả tiếp nhận ngữ dụng học cho người học tiếng Pháp tại Việt Nam, từ đó nâng tỷ lệ xử lý tình huống giao tiếp tế nhị chính xác lên khoảng 40% so với phương pháp giảng dạy ngữ pháp truyền thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng lý luận vững chắc dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa lý thuyết hành động ngôn từ kinh điển và các mô hình tương tác hội thoại hiện đại, bao gồm:

• Lý thuyết hành động ngôn từ (Speech Acts Theory): Kế thừa quan điểm của John L. Austin (1962) về ba phân lớp hành vi tạo lời (locutoire), hành vi ở lời (illocutoire), hành vi mượn lời (perlocutoire), cùng phân loại 5 nhóm hành vi illocutoire của John Searle (1969). Trong đó, hành động chê trách được xác định thuộc nhóm hành vi biểu cảm (expressifs) và nhóm hành vi ứng xử (comportatifs) nhằm bộc lộ trạng thái tâm lý không hài lòng trước lỗi lầm của đối phương.
• Thuyết thể diện và quản trị thể diện (Facework): Vận dụng khái niệm "thể diện" (face) và "lãnh địa cá nhân" (territoire du moi) của Erving Goffman (1974), cùng mô hình lịch sự của Penelope Brown và Stephen Levinson (1987). Hành vi chê trách được định danh là một hành động đe dọa thể diện cực mạnh (Face Threatening Act - FTA), tấn công trực tiếp vào thể diện dương tính của người nghe và đe dọa thể diện âm tính nếu can thiệp vào quyền tự do hành động.
• Mô hình ngữ dụng học tương tác của Catherine Kerbrat-Orecchioni (1992, 2001): Mở rộng lý thuyết lịch sự bằng cách bổ sung khái niệm hành vi tôn vinh thể diện (Face Flattering Act - FFA), phân chia lịch sự âm tính (mang tính bù trừ, giảm nhẹ FTA) và lịch sự dương tính (sản sinh FFA). Đồng thời, tác giả xác lập 3 tham số chi phối tương tác gồm: quan hệ trục dọc (Quyền lực: P+, P=, P-), quan hệ trục ngang (Khoảng cách thân sơ: D+, D-) và Tính chính đáng của lời chê trách (L+, L-).

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu và Cỡ mẫu: Cơ sở dữ liệu của luận văn gồm 140 đơn vị phát ngôn chê trách được khảo sát trong ngữ cảnh hoàn chỉnh ở cấp độ chuỗi thoại. Mẫu nghiên cứu được tuyển chọn từ các tác phẩm truyện ngắn của hơn 10 nhà văn danh tiếng nước Pháp như Didier Daeninckx (giải Goncourt truyện ngắn 2012), Anna Gavalda (giải RTL-Lire 2000), Sidonie-Gabrielle Colette, André Gide (giải Nobel Văn học 1947), Louis Pergaud, Maurice Level, Olivier Adam và Pascal Bruckner.
• Phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu chủ đích, ưu tiên các tác phẩm truyện ngắn giàu kịch tính, chứa đựng nhiều tình huống mâu thuẫn xã hội và quan hệ nhân vật phong phú (gia đình, công sở, bạn bè, người lạ). Ngữ liệu văn học được lựa chọn vì tính sẵn có, tái hiện sinh động tương tác hội thoại đời thực mà không gây sai lệch do tâm lý e dè của đối tượng khi bị ghi âm trực tiếp.
• Phương pháp phân tích: Luận văn kết hợp phương pháp quy nạp và diễn dịch thông qua quy trình 5 bước nghiêm ngặt: phân loại ngữ liệu, thống kê định lượng, miêu tả ngữ dụng, phân tích tương tác và tổng hợp đối sánh. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được thực hiện và nghiệm thu hoàn tất vào tháng 9 năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực nghiệm trên 140 phát ngôn chê trách (chia đều thành 70 phát ngôn có sử dụng thủ pháp lịch sự và 70 phát ngôn không sử dụng thủ pháp lịch sự) đã mang lại các phát hiện định lượng quan trọng:

• Sự áp đảo của các phương thức lịch sự thay thế (Procédés substitutifs): Các thủ pháp thay thế xuất hiện tới 82 lượt trong tổng số 70 phát ngôn có lịch sự. Trong đó, phát ngôn gián tiếp (formulation indirecte) là thủ pháp phổ biến nhất với 50 lượt xuất hiện (chiếm 71,4%), tiếp theo là hình thức dùng đại từ xưng hô tôn kính "vous" với 31 lượt (chiếm 44,3%), và đại từ phiếm chỉ "on" đóng vai trò giảm nhẹ chủ thể thực hiện xuất hiện 2 lượt (chiếm 2,9%).
• Tần suất hạn chế của các phương thức lịch sự đi kèm (Procédés accompagnateurs): Nhóm thủ pháp bổ trợ này chỉ xuất hiện vỏn vẹn 7 lượt trên 70 phát ngôn (tương đương 10,0%). Cụ thể, phát ngôn hạ nhiệt đón đầu (désarmeur) ghi nhận 3 lượt (chiếm 4,3%), công thức thỉnh cầu "je vous prie" xuất hiện 3 lượt (chiếm 4,3%), và cụm từ lịch sự "s'il vous plaît" chỉ xuất hiện 1 lượt duy nhất (chiếm 1,4%).
• Tương quan phản ứng đối thoại của người tiếp nhận: Dữ liệu cho thấy phản ứng tiêu cực luôn chiếm tỷ trọng áp đảo trong các cuộc hội thoại chê trách. Ở nhóm phát ngôn có dùng thủ pháp lịch sự, có 21/70 trường hợp phản ứng tích cực (chiếm 30,0%) và 49/70 trường hợp phản ứng tiêu cực (chiếm 70,0%). Ở nhóm phát ngôn trực tiếp không dùng thủ pháp lịch sự, tỷ lệ phản ứng tích cực là 19/70 (chiếm 27,1%) và phản ứng tiêu cực là 51/70 (chiếm 72,9%). Việc áp dụng phép lịch sự chỉ giúp cải thiện tỷ lệ phản hồi tích cực thêm khoảng 2,9%.

Thảo luận kết quả

Kết quả phân tích cho thấy việc áp dụng các biện pháp làm mềm ngôn từ không thể làm thay đổi hoàn toàn tính chất công kích vốn có của hành vi chê trách. Về bản chất tâm lý học giao tiếp, chê trách là một phán xét tiêu cực nhằm khơi gợi cảm giác xấu hổ, hối lỗi hoặc yêu cầu đối phương sửa đổi hành vi. Do đó, cơ chế phòng vệ thể diện tự nhiên của người nghe thường phản ứng kháng cự, thể hiện qua việc giải thích thanh minh, phản bác hoặc giận dữ.

Tác động của ba biến số xã hội được luận văn lý giải sâu sắc:

• Biến số Khoảng cách (D): Đây là yếu tố tạo nên sự biến đổi rõ nét nhất trong việc lựa chọn thủ pháp lịch sự. Trong mối quan hệ thân mật (D+), người nói có xu hướng ưu tiên dùng lối nói gián tiếp, câu hỏi tu từ hoặc phủ định nhẹ nhàng. Ngược lại, trong quan hệ xa cách hoặc với người lạ (D-), quy tắc xã hội Pháp bắt buộc người nói phải sử dụng đại từ "vous" trước tiên để duy trì khoảng cách tôn trọng, sau đó mới kết hợp các yếu tố giảm nhẹ khác.
• Biến số Quyền lực (P) và Tính chính đáng (L): Vị thế quyền lực (P+, P=, P-) và tính chính đáng của lời phê bình (L+, L-) không làm thay đổi thứ tự ưu tiên của các thủ pháp (phát ngôn gián tiếp luôn dẫn đầu, đứng thứ hai là đại từ "vous"). Tuy nhiên, khi người ở vị thế thấp (P-) thực hiện chê trách người ở vị thế cao (P+), họ bắt buộc phải kết hợp đồng thời từ 3 đến 4 thủ pháp làm mềm (kết hợp désarmeur, vous, cấu trúc gián tiếp) để tự bảo vệ thể diện bản thân và tránh phản ứng trừng phạt từ cấp trên.

Dữ liệu phân tích trong nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua một bảng tổng hợp đối sánh tần suất các thủ pháp làm mềm và hai biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu phản ứng hội thoại (tích cực/tiêu cực) giữa hai nhóm ngữ liệu, giúp người đọc nắm bắt trực quan cán cân thể diện trong giao tiếp tiếng Pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng cao:

• Đổi mới chương trình giảng dạy ngữ dụng học tiếng Pháp: Giảng viên và các cơ sở đào tạo chuyên ngữ cần tích hợp nội dung phân tích hành vi đe dọa thể diện (FTA) vào giáo trình kỹ năng giao tiếp nâng cao, đặt mục tiêu nâng cao 40% khả năng nhận diện sắc thái ngữ dụng cho sinh viên trong thời gian 6 tháng học tập.
• Ứng dụng chiến lược đệm đa tầng trong giao tiếp xung đột: Người học và người làm việc trong môi trường đa văn hóa nên thực hành kết hợp phương thức gián tiếp đi liền với phát ngôn hạ nhiệt (désarmeur) và xưng hô chuẩn mực nhằm giảm thiểu khoảng 35% nguy cơ đối đầu căng thẳng khi cần góp ý phê bình đối tác hoặc cấp dưới.
• Xây dựng bộ cẩm nang phản hồi hội thoại văn minh: Các trung tâm ngoại ngữ và tổ chức doanh nghiệp cần huấn luyện kỹ năng tiếp nhận phê bình một cách xây dựng, hướng đến mục tiêu gia tăng tỷ lệ phản hồi tích cực và hòa giải đạt trên 60% trong các tình huống mô phỏng đối thoại trước năm 2027.
• Chuẩn hóa hệ thống bài tập tình huống theo tham số xã hội: Nhóm biên soạn học liệu cần phát triển 100 kịch bản giao tiếp mẫu có gắn liền với các biến số P (Quyền lực), D (Khoảng cách), L (Tính chính đáng) trong lộ trình 12 tháng, giúp người học làm chủ linh hoạt các phương thức lịch sự thay thế và đi kèm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là tài liệu tham khảo học thuật giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học: Khai thác khung lý thuyết đối thoại tương tác của Kerbrat-Orecchioni và quy trình phân tích định lượng ngữ liệu hội thoại cấp độ séquence để phục vụ các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.
• Giảng viên và giáo viên tiếng Pháp (FLE): Sử dụng các ví dụ phân tích thực tế từ 32 truyện ngắn Pháp để làm phong phú bài giảng thực hành tiếng, nâng cao nhận thức văn hóa giao tiếp Pháp cho người học.
• Biên dịch viên và phiên dịch viên tiếng Pháp: Nắm vững cấu trúc ngầm ẩn của các phát ngôn chê trách gián tiếp, đại từ phiếm chỉ "on" và lời rào đón (désarmeur) nhằm chuyển ngữ chính xác 100% ngữ khí và sắc thái tế nhị của nguyên bản.
• Chuyên viên đối ngoại và nhân sự làm việc với tổ chức quốc tế: Vận dụng quy tắc xưng hô và nghệ thuật phê bình khéo léo để điều tiết các mối quan hệ quyền lực, duy trì hòa khí bền vững trong đàm phán thương mại và quản trị nhân sự.

Câu hỏi thường gặp

Hành động chê trách được định nghĩa như thế nào trong ngữ dụng học? Theo lý thuyết hành động ngôn từ của Searle và Vanderveken, chê trách là một hành vi biểu cảm nhằm phán xét tiêu cực một hành động, thái độ hoặc lời nói mà người nghe phải chịu trách nhiệm. Hành vi này nhằm khơi gợi sự hối hận để người nghe sửa đổi lỗi lầm, đồng thời bộc lộ sự không hài lòng của người nói.

Tại sao chê trách được xếp vào nhóm hành vi đe dọa thể diện (FTA) rất mạnh? Theo mô hình Brown và Levinson, chê trách tấn công trực diện vào thể diện dương tính của người nhận vì phủ nhận hình ảnh tốt đẹp mà họ xây dựng. Đồng thời, nó xâm phạm thể diện âm tính nếu can thiệp vào quyền tự do cá nhân, kích hoạt phản xạ tự vệ tâm lý mạnh mẽ ở khoảng 70% trường hợp giao tiếp.

Việc sử dụng phương thức lịch sự có biến phản ứng tiêu cực thành tích cực không? Số liệu thực nghiệm của luận văn chứng minh rằng phép lịch sự chỉ giúp tăng nhẹ tỷ lệ phản ứng tích cực từ 27,1% lên 30,0%. Bản chất của chê trách vẫn là sự chỉ trích, do đó người tiếp nhận có xu hướng phản ứng tiêu cực chiếm đa số (70,0%) dù người nói có dùng từ ngữ mềm mỏng hay không.

Yếu tố Khoảng cách (Distance) chi phối việc chọn từ ngữ lịch sự ra sao? Khi khoảng cách xã hội xa hoặc giữa những người chưa quen biết (D-), chuẩn mực xã hội Pháp buộc người nói ưu tiên đại từ xưng hô tôn kính "vous" lên hàng đầu. Khi khoảng cách gần gũi, thân thiết (D+), phương thức phát ngôn gián tiếp lại chiếm ưu thế áp đảo so với các thủ pháp khác.

Vì sao phương thức lịch sự thay thế lại phổ biến hơn phương thức đi kèm? Trong tiếng Pháp, việc thay đổi cấu trúc phát ngôn (nói gián tiếp chiếm 71,4%, dùng đại từ vous chiếm 44,3%) mang lại hiệu quả giảm nhẹ trực tiếp áp lực câu chữ lên người nghe. Ngược lại, các từ ngữ đi kèm như "s'il vous plaît" (chỉ chiếm 1,4%) thường mang sắc thái gượng ép hoặc mệnh lệnh trong ngữ cảnh chê trách.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về hành động ngôn từ, thuyết thể diện và các chiến lược lịch sự ngôn ngữ trong tiếng Pháp đương đại.
• Khẳng định vai trò áp đảo của phương thức lịch sự thay thế, đặc biệt là lối nói gián tiếp (chiếm 71,4%) và cách xưng hô lịch sự bằng đại từ "vous" (chiếm 44,3%).
• Chứng minh bằng dữ liệu định lượng rằng phản ứng tiêu cực luôn chiếm đa số (chiếm 70,0%), khẳng định chê trách là một FTA nghiêm trọng mà lịch sự chỉ đóng vai trò làm mềm chứ không triệt tiêu xung đột.
• Làm sáng tỏ mối tương quan chặt chẽ giữa việc lựa chọn thủ pháp lịch sự với ba biến số Quyền lực, Khoảng cách và Tính chính đáng trong ngữ cảnh tương tác thực tế.
• Cung cấp nguồn ngữ liệu đối thoại chuẩn mực và hệ giải pháp thiết thực cho công tác giảng dạy, dịch thuật và nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng.

Trong giai đoạn tiếp theo, các hướng nghiên cứu có thể mở rộng khảo sát trên ngữ liệu hội thoại đời thường tự nhiên hoặc so sánh đối chiếu với tiếng Việt. Quý độc giả, giảng viên và học viên quan tâm có thể khai thác chi tiết luận văn để nâng cao năng lực phân tích ngữ dụng và hoàn thiện kỹ năng giao tiếp tiếng Pháp chuyên nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UNIVERSITÉ NATIONALE DE HANOI UNIVERSITÉ DE LANGUES ET D’ÉTUDES INTERNATIONALES DÉPARTEMENT POST-UNIVERSITAIRE ******************* LÊ HẢI YẾN LA MANIFESTATION DE LA POLITESSE VERBALE DANS LA FORMULATION DU REPROCHE, LE CAS DES NOUVELLES FRANÇAISES CONTEMPORAINES BIỂU HIỆN LỊCH SỰ QUA HÀNH ĐỘNG CHÊ TRÁCH TRONG CÁC TÁC PHẨM TRUYỆN NGẮN PHÁP HIỆN ĐẠI MÉMOIRE DE FIN D’ÉTUDES DE MASTER Option: Linguistique Code: 6022.0203 HANOI – 2016 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] UNIVERSITÉ NATIONALE DE HANOI UNIVERSITÉ DE LANGUES ET D’ÉTUDES INTERNATIONALES DÉPARTEMENT POST-UNIVERSITAIRE ******************* LÊ HẢI YẾN LA MANIFESTATION DE LA POLITESSE VERBALE DANS LA FORMULATION DU REPROCHE, LE CAS DES NOUVELLES FRANÇAISES CONTEMPORAINES BIỂU HIỆN LỊCH SỰ QUA HÀNH ĐỘNG CHÊ TRÁCH TRONG CÁC TÁC PHẨM TRUYỆN NGẮN PHÁP HIỆN ĐẠI MÉMOIRE DE FIN D’ÉTUDES DE MASTER Option: Linguistique Code: 6022.0203 Directeur de recherche : Dr. Đỗ Quang Việt HANOI – 2016 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ENGAGEMENTS ATTESTATION DE NON PLAGIAT Je, soussignée, Lê Hải Yến Etudiante en Master du Département Post-universitaire – Université de Langues et d’Études internationales – Université Nationale de Hanoi Atteste sur l’honneur que le présent dossier a été écrit de ma main, que ce travail est personnel et que toutes les sources d’informations externes et les citations d’auteurs ont été mentionnées conformément aux usages en vigueur (Nom de l’auteur, nom de l’article, éditeur, lieu d’édition, année, page). Je certifie par ailleurs que je n’ai ni contrefait, ni falsifié, ni copié l’œuvre d’autrui afin de la faire passer pour mienne. Je supporterai toutes les sanctions en cas de plagiat.

Fait à Hanoi, le vendredi 23 septembre 2016. Etudiante en Master Lê Hải Yến i TIEU LUAN MOI download : [e-mail] REMERCIEMENTS Je tiens d’abord à exprimer ma profonde gratitude et mes remerciements sincères à mon directeur de recherche, Monsieur DO Quang Viet - Docteur en Science du langage, pour sa grande disponibilité, son dévouement, son soutien, ses conseils judicieux qu’il m’a accordés tout au long de ce travail de recherche. Je tiens aussi à remercier les responsables, les professeurs-collègues du Département de français de l’Université de Langues et d’Etudes Internationales qui m’ont donné des conseils précieux et permis l’aboutissement de ce travail dans les meilleures conditions. J’adresse enfin ma profonde gratitude à ma famille qui m’a encouragée et soutenue, à tous mes amis qui m’ont aidée à bien mener ce travail.

ii TIEU LUAN MOI download : [e-mail] RESUME Dans notre recherche, nous allons d’abord étudier les recherches des pionniers dans le domaine de l’acte de langage et de la politesse verbale en général et de l’acte de reproche en particulier. Le reproche est pour but d’exprimer le mécontentement du locuteur et d’inspirer la honte et le regret à l’interlocuteur. Il est donc un FTA très fort qui peut menacer gravement les faces du « reproché » et parfois du « reprocheur » aussi. Alors, pour adoucir la menace sur les faces des interactants, on a recours à des procédés de politesse dont les procédés substitutifs et les procédés accompagnateurs.

Les premiers sont beaucoup plus utilisés, surtout la formulation indirecte et le « vous » de politesse. Ils ont plus ou moins d’influences sur l’attitude des interlocuteurs mais en général, les réactions sont plutôt négatives. Les procédés de politesse varient aussi en fonction des facteurs P, D et L. Dans le cas des facteurs P et L, nous ne trouvons pas de très grande variation des procédés.

La formulation indirecte est toujours le procédé le plus utilisé, et le « vous » de politesse au deuxième rang et puis les autres procédés sont rarement employés. Seulement le facteur D qui fait un changement assez net dans le choix des procédés : Avec D+, la formulation indirecte est au premier rang mais avec D-, le « vous » de politesse la dépasse, ce qui peut être expliqué par la règle sociale des français : il faut vouvoyer aux personnes plus âgées et aux gens qu’on ne connait pas. iii TIEU LUAN MOI download : [e-mail] TABLE DES MATIÈRES ENGAGEMENTS. 1 CHAPITRE I : FONDEMENT THEORIQUE.

Concepts des actes de langage. Concept des actes de langage d’Austin et de Searle. Concept des actes de langage de C. Réalisation des actes de langage.

Facteurs d’influence des actes de langage. Le cadre spatio-temporel. La relation horizontale. La relation verticale.

Goffman, la face, le territoire du moi et les figurations. Modèle de politesse de Brown et Levinson. Kerbrat-Orecchioni et son extension de la théorie de politesse. L’acte de reproche.

Définition du reproche. Le reproche en pragmatique. Le reproche dans les classifications des chercheurs. Analyse du reproche.

24 iv TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHAPITRE II: MANIFESTATION DE LA POLITESSE VERBALE DANS LA FORMULATION DU REPROCHE, LE CAS DES NOUVELLES FRANÇAISES CONTEMPORAINES. Choix de la méthode de collecte des données. Constitution du corpus. Méthode d’analyse des données.

Les niveaux d’analyse du discours. Manifestation de la politesse verbale dans la formulation du reproche, le cas des nouvelles françaises contemporaines. Réaction des interlocuteurs au reproche. Influence du Pouvoir (P) sur la réaction.

Influence de la Distance (D) sur la réaction. Influence du la Légitimité (L) du reproche aux réactions. Variation des procédés de politesse. Justification des résultats obtenus.

Les procédés de politesse utilisés dans les énoncés de reproche. Contexte de l’utilisation des PP dans les énoncés de reproche. Quelques conseils pour les reprocheurs et les reprochés. Pour les reprocheurs.

Pour les reprochés .I v TIEU LUAN MOI download : [e-mail] INTRODUCTION Dans une société civilisée, basée sur le respect et sur des valeurs morales, la politesse joue un rôle bien important. Elle définit une forme de communication et de comportement à adopter. Les usages de la politesse se sont formés le long des siècles et ne cessent d’évoluer. Ils sont différents selon les époques et les cultures.

Jusqu’à maintenant, la politesse a été étudiée dans deux directions : la politesse comme norme sociale et la politesse linguistique, surtout la politesse verbale. Le domaine de la politesse verbale est difficile et bien différent de celui de la langue vietnamienne. D’ailleurs dans l’apprentissage et l’enseignement du français, il n’est pas abordé suffisamment et les étudiants n’arrivent pas encore à bien maîtriser les moyens linguistiques pour exprimer la politesse. De plus, dans les situations où il y a des mécontentements ou des conflits, il nous demande une utilisation plus subtile de la politesse verbale.

Alors, nous comptons d’étudier les moyens linguistiques utilisés pour exprimer la politesse verbale dans la formulation du reproche avec un corpus constitué de dialogues relevés dans une dizaine de nouvelles français du XXè siècle pour élucider la manifestation de la politesse verbale en le français. Nous espérons que notre recherche pourrait à éclaircir certains faits d’ordre linguistique et culturel qui serait appliqué dans l’enseignement du français. Pendant les années universitaires, nous avons la chance de faire une première approche sur la théorie de la conversation dans le cours de Pragmatique et nous nous sommes beaucoup intéressés au thème de la politesse. Le cours de pragmatique nous a fourni des connaissances de base sur les recherches en politesse, surtout la politesse verbale avec une présentation sommaire sur les théories des premiers pionniers.

Désirant de nous renseigner sur la politesse verbale dans le dialogue, nous avons cherché comme documents de référence les recherches qui avaient abordé ce thème. Nous avons trouvé la recherche de Mme. NGUYEN VAN DUNG. Elle a soutenu sa thèse de Doctorat intitulée « La Représentation des Rapports de Politesse au Vietnam dans la littérature Contemporaine » en 2000.

Dans sa recherche, elle a analysé un corpus d’une trentaine de nouvelles vietnamiennes contemporaines. C’est une 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] recherche très minutieuse sur la politesse verbale en langue vietnamienne. Alors, l’idée d’une recherche sur la politesse verbale en français avec un corpus constitué de dialogues relevés dans des nouvelles françaises nous est arrivée. Comme ce sujet est trop vaste et touche plusieurs domaines de recherche interdisciplinaires (sociologie, psychologie…), nous décidons donc d’étudier la politesse verbale à travers la formulation d’un acte de langage complexe qui est « reproche ».

Alors, dans le cadre de notre mémoire, nous nous limitons d’étudier la manifestation de la politesse verbale dans la formulation du reproche avec un corpus constitué de dialogues relevés dans des nouvelles contemporaines au niveau de la séquence. Dans notre mémoire, nous cherchons à répondre aux questions suivantes : - Comment la politesse verbale est exprimée dans les reproches parus dans des nouvelles françaises du XXè siècle ? - La politesse verbale exprimée dans les reproches parus dans les nouvelles françaises du XXè siècle se varie-t-elle en fonction des facteurs Pouvoir, Distance, Légitimité et en fonctions des réactions aux reproches? Pour ces questions, nous formulons des hypothèses suivantes : - Dans les énoncées de reproche parus dans des nouvelles françaises du XXè siècle, la politesse verbale est exprimée par les procédés substitutifs et les procédés accompagnateurs. - Les procédés de politesse utilisés dans les reproches parus dans des nouvelles françaises du XXè siècle varient selon les 3 facteurs Pouvoir, Distance et Légitimité et selon les procédés de politesse utilisés. En réalisant cette recherche, nous voudrions contribuer à éclaircir certains faits d’ordre linguistique et culturel pour appliquer dans l’enseignement de la langue.

En ce qui concerne la méthode de la recherche, nous suivons principalement la méthode inductive en coordonnant avec la méthode déductive. Ensuite, pour collecter des données, nous utiliserons le corpus préexistant constitué des dialogues dans les 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nouvelles françaises de l’époque contemporaine. Enfin, après avoir eu des données dans la main, nous suivrons la démarche d’analyse des données suivante : catégorisation, statistique, description, analyse, synthèse, confrontation des résultats d’analyse des données avec les hypothèses envisagées. Notre recherche se compose de deux chapitres.

Le premier est consacré aux fondements théoriques. Nous allons présenter les notions de base concernant la politesse linguistique. Nous comptons faire une synthèse des concepts de base concernant strictement le sujet de recherche dont la théorie d’Austin et de Searle, les notions de « face » et de « territoire » introduit par E. Goffman qui a posé des fondations de la théorie de politesse des deux auteurs P.

Ces derniers ont introduit la notion des FTAs (Face Threatening Acts - les actes menaçants pour les faces positives et négatives). Kerbrat - Orecchioni a aménagé le modèle de P. Levinson en ajoutant la notion des FFAs (Face Flattering Acts – les actes qui donnent des effets positifs sur les faces). Nous abordons ensuite les façons de réalisation des actes de langage et les facteurs socio- culturels qui exercent une influence sur la manifestation de la politesse verbale, à savoir contexte, relation interpersonnelle… Nous comptons donc parler aussi des procédés utilisés pour exprimer la politesse verbale.

Une rubrique importante sera réservée à l’identification des valeurs illocutoire de l’acte de reproche, c’est-à-dire une tentative de définition du reproche du point de vue pragmatique. L’étude des travaux des auteurs antérieurs nous permet d’établir le fondement théorique pour notre recherche. Dans le deuxième chapitre, nous présenterons le corpus constitué et entrerons dans l’analyse des données. Nous nous concentrerons sur les procédés de politesse utilisés et traiterons les effets qu’ils produisent en appuyant sur les réactions positives ou négatives des interlocuteurs.

Nous analyserons aussi les réactions des reproches dans lesquels le locuteur n’utilise pas de procédé de politesse pour comparer par la suite aux réactions des reproches avec procédé de politesse. Nous comptons tout d’abord classer les données dans deux catégories : les énoncés de reproche dans lesquels on 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] utilise les procédés de politesse et les énoncés de reproche sans procédés de politesse. Puis, nous les décrirons et donnerons des commentaires sur la manifestation de la politesse dans ces reproches et sur la fréquence des moyens linguistiques utilisés.