Luận văn thạc sĩ biện pháp ngăn chặn tạm giữ theo pháp luật tố tụng hình sự việt nam từ thực tiễn cơ quan cảnh sát điều tra công an tỉnh đắk lắk

Luận văn thạc sĩ phân tích biện pháp ngăn chặn tạm giữ theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam tại Đắk Lắk, từ thực tiễn cơ quan điều tra.

• Tác giả: Dương Thị Gái
• Người hướng dẫn: TS. Lê Nguyên Thanh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Biện Pháp Ngăn Chặn Tạm Giữ Theo Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam Từ Thực Tiễn Cơ Quan Cảnh Sát Điều Tra Công An Tỉnh Đắk Lắk
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN TẠM GIỮ
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm biện pháp ngăn chặn tạm giữ
• 1.2. Cơ sở của việc quy định biện pháp ngăn chặn tạm giữ
• 2. Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN TẠM GIỮ VÀ THỰC TRẠNG ÁP DỤNG TỪ CƠ QUAN CẢNH SÁT ĐIỀU TRA CÔNG AN TỈNH ĐẮK LẮK
• 2.1. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về biện pháp ngăn chặn tạm giữ
• 2.2. Thực trạng áp dụng các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành về biện pháp tạm giữ tại Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Đắk Lắk
• 3. Chương 3: MỘT SỐ ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN TẠM GIỮ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Một số định hướng cho các giải pháp
• 3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giữ trong pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam thực tiễn từ Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Đắk Lắk
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Biện Pháp Ngăn Chặn Tạm Giữ Trong Tố Tụng Hình Sự

Biện pháp ngăn chặn tạm giữ là một trong những biện pháp quan trọng trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam. Nó không chỉ đảm bảo quyền lợi của cơ quan điều tra mà còn bảo vệ quyền lợi của công dân. Việc áp dụng biện pháp này cần phải tuân thủ các quy định pháp luật để tránh xâm phạm quyền tự do của cá nhân. Thực tiễn tại Đắk Lắk cho thấy, việc áp dụng biện pháp này còn nhiều vấn đề cần được giải quyết.

1.1. Khái Niệm Biện Pháp Ngăn Chặn Tạm Giữ

Tạm giữ là biện pháp ngăn chặn do cơ quan có thẩm quyền áp dụng đối với người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp. Mục đích của biện pháp này là để đảm bảo quá trình điều tra được diễn ra thuận lợi và hiệu quả.

1.2. Đặc Điểm Của Biện Pháp Ngăn Chặn Tạm Giữ

Biện pháp ngăn chặn tạm giữ có tính cưỡng chế, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự do của công dân. Thời gian tạm giữ được quy định rõ ràng trong pháp luật, nhằm đảm bảo quyền lợi cho cả cơ quan điều tra và người bị tạm giữ.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Áp Dụng Biện Pháp Ngăn Chặn Tạm Giữ

Việc áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giữ tại Đắk Lắk gặp nhiều thách thức. Một số vấn đề như thiếu sót trong quy trình áp dụng, sự không đồng nhất trong thực tiễn và sự thiếu hiểu biết của người dân về quyền lợi của họ. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết để nâng cao hiệu quả của biện pháp này.

2.1. Những Vấn Đề Pháp Lý Trong Áp Dụng

Nhiều trường hợp áp dụng biện pháp tạm giữ không đúng quy định pháp luật, dẫn đến vi phạm quyền lợi của người bị tạm giữ. Cần có sự điều chỉnh và hoàn thiện các quy định pháp luật để đảm bảo tính hợp pháp.

2.2. Thực Trạng Áp Dụng Tại Đắk Lắk

Thực trạng cho thấy, việc áp dụng biện pháp tạm giữ tại Đắk Lắk còn nhiều bất cập. Cần có sự giám sát chặt chẽ từ các cơ quan chức năng để đảm bảo quyền lợi cho người dân.

III. Phương Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Áp Dụng Biện Pháp Ngăn Chặn Tạm Giữ

Để nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giữ, cần có các phương pháp cụ thể. Việc đào tạo cán bộ, nâng cao nhận thức cho người dân và cải thiện quy trình áp dụng là những yếu tố quan trọng. Các giải pháp này sẽ giúp giảm thiểu sai sót và bảo vệ quyền lợi của công dân.

3.1. Đào Tạo Cán Bộ Thực Thi

Cần tổ chức các khóa đào tạo cho cán bộ thực thi pháp luật về quy trình và quy định liên quan đến biện pháp tạm giữ. Điều này sẽ giúp họ thực hiện đúng và hiệu quả hơn.

3.2. Tăng Cường Giám Sát Và Kiểm Tra

Cần có cơ chế giám sát chặt chẽ hơn đối với việc áp dụng biện pháp tạm giữ. Các cơ quan chức năng cần thường xuyên kiểm tra và đánh giá thực trạng để kịp thời điều chỉnh.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Tại Đắk Lắk

Nghiên cứu thực tiễn tại Đắk Lắk cho thấy, việc áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giữ đã có những kết quả tích cực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được cải thiện. Các số liệu thống kê cho thấy, tỷ lệ áp dụng biện pháp này còn thấp so với thực tế tội phạm.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Tại Đắk Lắk

Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng biện pháp tạm giữ đã góp phần quan trọng trong việc điều tra và xử lý các vụ án hình sự tại Đắk Lắk.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm

Từ thực tiễn áp dụng, có thể rút ra nhiều bài học kinh nghiệm quý báu để cải thiện quy trình và nâng cao hiệu quả của biện pháp ngăn chặn tạm giữ.

V. Kết Luận Về Biện Pháp Ngăn Chặn Tạm Giữ Trong Tố Tụng Hình Sự

Biện pháp ngăn chặn tạm giữ là một công cụ quan trọng trong tố tụng hình sự. Việc áp dụng đúng đắn biện pháp này không chỉ bảo vệ quyền lợi của cơ quan điều tra mà còn đảm bảo quyền lợi của công dân. Cần có sự cải cách và hoàn thiện để nâng cao hiệu quả áp dụng trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Biện Pháp Ngăn Chặn Tạm Giữ

Tương lai của biện pháp ngăn chặn tạm giữ phụ thuộc vào sự cải cách pháp luật và sự nâng cao nhận thức của cán bộ thực thi. Cần có những bước đi cụ thể để đảm bảo tính hiệu quả.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Cải Cách

Đề xuất các giải pháp cải cách pháp luật và quy trình áp dụng biện pháp tạm giữ để đảm bảo quyền lợi cho công dân và nâng cao hiệu quả điều tra.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam giai đoạn 2013 - 2017, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Đắk Lắk đã áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giữ đối với 6.815 đối tượng, trong đó tỷ lệ chuyển hóa sang khởi tố hình sự đạt trên 90%. Tạm giữ là một biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc, trực tiếp tước đoạt quyền tự do đi lại và hạn chế quyền thân thể của công dân được Hiến pháp bảo hộ. Tuy nhiên, sự xung đột giữa yêu cầu khẩn trương thu thập chứng cứ ban đầu và nguy cơ xâm phạm quyền con người đã đặt ra bài toán phức tạp cho các cơ quan tiến hành tố tụng.

Nghiên cứu tập trung giải quyết các bất cập pháp lý của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 xoay quanh căn cứ, thẩm quyền và thủ tục áp dụng biện pháp tạm giữ. Mục tiêu cụ thể là làm sáng tỏ bản chất lý luận, đánh giá toàn diện 5 năm thực tiễn thi hành tại tỉnh Đắk Lắk, đồng thời chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến tình trạng lạm dụng tạm giữ hành chính 24 giờ hoặc vi phạm thời hạn gửi quyết định cho Viện kiểm sát.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập tại Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Đắk Lắk cùng công an các huyện, thị xã trên địa bàn trong mốc thời gian từ năm 2013 đến năm 2017. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, công trình cung cấp cơ sở khoa học giúp giảm tỷ lệ trả tự do do thiếu căn cứ xuống dưới 0.5%, nâng cao độ chuẩn xác trong phân loại xử lý tội phạm đạt trên 98% và hoàn thiện quy trình tố tụng hình sự tại các địa bàn trọng điểm Tây Nguyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng 2 lý thuyết cốt lõi: Lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa về bảo đảm quyền con người (thể chế hóa qua Điều 20 Hiến pháp năm 2013, Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948 và Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự, Chính trị năm 1966) và Lý thuyết cưỡng chế tố tụng hình sự trong luật học thực nghiệm. Mô hình nghiên cứu phân tích mối quan hệ tương tác giữa 3 trụ cột: Quy định pháp luật thực định, Thẩm quyền của chủ thể áp dụng và Cơ chế kiểm sát quyền lực tư pháp.

Khung phân tích vận dụng 4 khái niệm pháp lý then chốt:

1. Biện pháp ngăn chặn tạm giữ: Biện pháp cưỡng chế tạm thời hạn chế quyền tự do thân thể trong thời hạn luật định nhằm ngăn chặn tội phạm và cản trở điều tra.
2. Người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp: Đối tượng có dấu hiệu thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng cần cách ly ngay lập tức.
3. Căn cứ áp dụng: Hệ thống chứng cứ, tài liệu khách quan chứng minh khả năng đối tượng tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn.
4. Kiểm sát tố tụng: Hoạt động giám sát tính hợp pháp trong việc ban hành, gia hạn lệnh tạm giữ của Viện kiểm sát nhân dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm 6.815 quyết định tạm giữ được lưu trữ tại Công an tỉnh Đắk Lắk, kết hợp hệ thống văn bản pháp quy từ Luật số 103-SL/005 năm 1957, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988, 2003 đến 2015 và 12 báo cáo tổng kết tư pháp hàng năm.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 6.815 trường hợp tạm giữ giai đoạn 2013 - 2017, kết hợp phương pháp chọn mẫu có chủ đích 120 hồ sơ vụ án điển hình thuộc các nhóm tội phạm về ma túy, kinh tế và trật tự xã hội tại 15 đơn vị hành chính cấp huyện. Lý do lựa chọn cỡ mẫu này nhằm đảm bảo tính bao quát thực địa đặc thù vùng miền và loại trừ các sai lệch thống kê ngẫu nhiên.

Tác giả sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp quy phạm và so sánh luật học. Phương pháp so sánh lịch sử lập pháp được ưu tiên lựa chọn để vạch rõ bước chuyển dịch từ thời hạn tạm giữ "3 ngày đêm" (tối đa 9 ngày đêm) sang "3 ngày" (tối đa 9 ngày), cùng quy định rút ngắn thời hạn chuyển giao tài liệu cho Viện kiểm sát từ 24 giờ xuống 12 giờ. Timeline nghiên cứu thực địa được triển khai liên tục trong 14 tháng, từ đầu năm 2017 đến tháng 3 năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tế tại Công an tỉnh Đắk Lắk mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô áp dụng biện pháp tạm giữ duy trì ở mức cao với 6.815 trường hợp trong 5 năm. Hiệu quả chứng minh tội phạm ban đầu đạt kết quả tích cực khi tỷ lệ đối tượng bị tạm giữ sau đó chuyển sang khởi tố hình sự chiếm trên 90%, phản ánh chất lượng xác minh nguồn tin ban đầu tương đối chuẩn xác.

Thứ hai, tồn tại tình trạng lạm dụng biện pháp tạm giữ hành chính 24 giờ trước khi chuyển sang tạm giữ hình sự, chiếm tỷ lệ khoảng 5% đến 8% tại một số đơn vị điều tra cấp huyện. Điều này phát sinh do áp lực nâng cao tỷ lệ khởi tố hình sự trên tổng số đối tượng tạm giữ, gây nguy cơ vi phạm quyền tự do thân thể.

Thứ ba, khoảng 3.5% số vụ việc chậm trễ trong việc chuyển giao lệnh tạm giữ sang Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp trong khung giờ luật định (12 giờ theo luật mới hoặc 24 giờ theo luật cũ), chủ yếu xảy ra tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa có khoảng cách địa lý trên 70 km cách trung tâm điều tra.

Thứ tư, xuất hiện mâu thuẫn lập pháp rõ rệt tại Điều 117 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 khi trao quyền tạm giữ cho người chỉ huy tàu bay, tàu biển nhưng lại quy định thời hạn gửi hồ sơ phê chuẩn trong vòng 12 giờ – một yêu cầu bất khả thi đối với các chuyến hải trình kéo dài nhiều tháng trên biển.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các tồn tại trên bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ trong nhận thức pháp lý của Điều tra viên, cùng áp lực hoàn thành chỉ tiêu xử lý án trong thời hạn 72 giờ đầu tiên. Khi đặt cạnh các công trình nghiên cứu tại địa bàn Tây Nguyên, tỷ lệ khởi tố trên 90% của Đắk Lắk cao hơn mức bình quân 85% của khu vực, khẳng định năng lực trinh sát nhưng cũng cảnh báo nguy cơ hình sự hóa các quan hệ hành chính nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ.

Dữ liệu nghiên cứu được chuẩn hóa thông qua biểu đồ cột thể hiện biến động 6.815 trường hợp tạm giữ qua 5 năm (trung bình 1.363 vụ/năm) và bảng phân tích cơ cấu lý do trả tự do (trong đó 70% trường hợp trả tự do do hành vi không cấu thành tội phạm, 30% do chuyển hướng xử lý hành chính). Kết quả này chứng minh sự cần thiết phải luật hóa khái niệm "căn cứ tạm giữ" thay vì chỉ dựa vào tư cách tố tụng của đối tượng bị bắt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện quy định Bộ luật Tố tụng hình sự: Quốc hội cần bổ sung điều khoản riêng biệt quy định rõ "căn cứ tạm giữ" tại Điều 117, đồng thời quy định cơ chế đặc thù cho phép gia hạn thời gian gửi quyết định tạm giữ lên 24 giờ hoặc 48 giờ đối với lực lượng Cảnh sát biển, Kiểm ngư và chỉ huy tàu biển; mục tiêu hoàn thành sửa đổi trong giai đoạn 2020 - 2022.
2. Tăng cường kiểm sát tư pháp trực tiếp: Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Đắk Lắk chỉ đạo Viện kiểm sát cấp huyện thực hiện kiểm sát 100% biên bản bắt giữ và tài liệu chứng cứ trong vòng 12 giờ, kiên quyết hủy bỏ các lệnh tạm giữ không có căn cứ, phấn đấu đưa tỷ lệ tạm giữ oan sai về mức 0% ngay trong năm 2019.
3. Chuẩn hóa quy trình điều tra ban đầu: Công an tỉnh Đắk Lắk tổ chức định kỳ 02 khóa tập huấn chuyên sâu/năm cho 100% Điều tra viên, Cán bộ điều tra tại 15 đơn vị huyện, thị xã nhằm chấm dứt hoàn toàn việc áp dụng tạm giữ hành chính 24 giờ để hợp thức hóa chứng cứ hình sự.
4. Chuyển đổi số công tác quản lý giam giữ: Cơ quan Cảnh sát điều tra phối hợp Viện kiểm sát nhân dân xây dựng phần mềm quản lý dữ liệu tạm giữ điện tử liên thông trước năm 2021, tự động cảnh báo thời hạn tạm giữ trước 06 giờ khi hết hạn 3 ngày hoặc các lần gia hạn, loại bỏ triệt để tình trạng tạm giữ quá hạn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Điều tra viên và Cán bộ điều tra Công an nhân dân: Nắm vững quy trình tố tụng, hạn chế vi phạm thủ tục thông báo trong thời hạn 12 giờ và phân định chính xác giữa giữ người khẩn cấp với bắt người phạm tội quả tang.
• Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân hai cấp: Trang bị phương pháp đánh giá tài liệu, chứng cứ khi xem xét phê chuẩn lệnh gia hạn tạm giữ 3 ngày lần thứ nhất và lần thứ hai, đảm bảo 100% quyết định phê chuẩn có căn cứ pháp lý.
• Học viên cao học, Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Luật hình sự: Khai thác kho dữ liệu thực tiễn gồm 6.815 ca tạm giữ tại Đắk Lắk phục vụ viết luận văn, giáo trình và công trình nghiên cứu chuyên sâu về các biện pháp cưỡng chế.
• Luật sư và Người bào chữa: Sử dụng làm tài liệu tham khảo để phát hiện các sai phạm về thời hạn, thẩm quyền trong 72 giờ tạm giữ đầu tiên, từ đó bảo vệ tối đa quyền bất khả xâm phạm thân thể của thân chủ.

Câu hỏi thường gặp

Thời hạn tạm giữ tối đa theo quy định pháp luật hiện hành là bao lâu? Theo Điều 118 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, thời hạn tạm giữ không quá 3 ngày. Trong trường hợp cần thiết, cơ quan điều tra có thể gia hạn 2 lần, mỗi lần không quá 3 ngày với sự phê chuẩn của Viện kiểm sát, đưa tổng thời gian tạm giữ tối đa lên 9 ngày.

Tạm giữ khác tạm giam ở những điểm cơ bản nào? Tạm giữ áp dụng đối với người chưa bị khởi tố hoặc bị bắt truy nã với thời hạn ngắn tối đa 9 ngày nhằm phục vụ xác minh ban đầu. Tạm giam chỉ áp dụng đối với bị can, bị cáo đã có quyết định khởi tố với thời hạn tính bằng tháng (từ 2 đến 4 tháng tùy loại tội phạm) để phục vụ toàn bộ quá trình điều tra, truy tố, xét xử.

Việc áp dụng tạm giữ hành chính 24 giờ trước khi tạm giữ hình sự có hợp pháp không? Hành vi này hoàn toàn trái pháp luật tố tụng hình sự. Khi phát hiện dấu hiệu tội phạm, cơ quan điều tra phải lập tức áp dụng biện pháp giữ người trong trường hợp khẩn cấp hoặc tạm giữ hình sự, không được dùng biện pháp tạm giữ hành chính 24 giờ để kéo dài thời gian đấu tranh thu thập chứng cứ.

Cơ quan điều tra phải chuyển quyết định tạm giữ sang Viện kiểm sát trong thời hạn bao lâu? Căn cứ Khoản 4 Điều 117 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, trong thời hạn 12 giờ kể từ khi ban hành quyết định tạm giữ, người ra quyết định phải gửi quyết định kèm theo tài liệu làm căn cứ cho Viện kiểm sát cùng cấp để thực hiện chức năng kiểm sát.

Thời gian bị tạm giữ có được trừ vào hình phạt tù sau này không? Theo quy định của pháp luật hình sự, toàn bộ thời gian tạm giữ và tạm giam đều được khấu trừ trực tiếp vào thời hạn chấp hành hình phạt tù, tính theo nguyên tắc 01 ngày tạm giữ tương đương 01 ngày tù giam.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện lý luận về biện pháp tạm giữ qua các thời kỳ lập pháp 1988, 2003 và 2015.
• Khảo sát thực tế 6.815 trường hợp tại Đắk Lắk giai đoạn 2013 - 2017, chỉ ra tỷ lệ khởi tố sau tạm giữ đạt trên 90%.
• Nhận diện chính xác 4 nhóm tồn tại: lạm dụng tạm giữ hành chính, chậm chuyển hồ sơ 12 giờ, thiếu căn cứ pháp lý rõ ràng và bất cập thẩm quyền đường biển.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp liên ngành đồng bộ về lập pháp, kiểm sát, đào tạo cán bộ và số hóa dữ liệu tố tụng.
• Định hình lộ trình thực thi đến năm 2022 nhằm bảo đảm 100% hoạt động tạm giữ tuân thủ Hiến pháp năm 2013.

Công trình là tài liệu tham khảo giá trị cho các cơ quan tiến hành tố tụng và giới nghiên cứu luật học; bạn đọc quan tâm có thể khai thác trực tiếp luận văn để áp dụng vào thực tiễn bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Lời mở đầu của Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền năm 1948 đã nêu rõ. “… Xét rằng điều cốt yếu là nhân quyền phải được một chế độ pháp trị bảo vệ để con người khỏi bị dồn vào thế cùng, phải nổi dậy chống áp bức và bạo quyền, Xét rằng, trong Hiến Chương Liên Hiệp Quốc, các dân tộc đã tái xác nhận niềm tin vào những nhân quyền căn bản, vào phẩm cách và giá trị của con người, vào quyền bình đẳng nam nữ, cùng quyết tâm thúc đẩy tiến bộ xã hội và nâng cao mức sống trong một môi trường tự do hơn, 16 Xét rằng các quốc gia hội viên đã cam kết hợp tác với Liên Hiệp Quốc để phát huy sự tôn trọng và thực thi trên toàn cầu những nhân quyền và những quyền tự do căn bản, Xét rằng một quan niệm chung về tự do và nhân quyền là điều tối quan trọng để thực hiện trọn vẹn cam kết ấy”. Hay Điều 3 của Tuyên ngôn quy định “Ai cũng có quyền được sống, tự do, và an toàn thân thể”. Công ước về các quyền dân sự, chính trị năm 1966 quy định.

“Mọi người đều có quyền hưởng tự do và an toàn cá nhân. Không ai bị bắt hoặc bị giam giữ vô cớ. Không ai bị tước quyền tự do trừ trường hợp việc tước quyền đó là có lý do và theo đúng những thủ tục mà luật pháp đã quy định. Bất cứ người nào bị bắt giữ đều phải được thông báo vào lúc bị bắt về những lý do họ bị bắt và phải được thông báo không chậm trễ về sự buộc tội đối với họ.

Bất cứ người nào bị bắt hoặc bị giam giữ vì một tội hình sự phải được sớm đưa ra toà án hoặc một cơ quan tài phán có thẩm quyền thực hiện chức năng tư pháp và phải được xét xử trong thời hạn hợp lý hoặc được trả tự do. Việc tạm giam một người trong thời gian chờ xét xử không được đưa thành nguyên tắc chung, nhưng việc trả tự do cho họ có thể kèm theo những điều kiện để bảo đảm họ sẽ có mặt tại toà án để xét xử vào bất cứ khi nào và để thi hành án nếu bị kết tội. Bất cứ người nào do bị bắt hoặc giam giữ mà bị tước tự do đều có quyền yêu cầu được xét xử trước toà án, nhằm mục đích để toà án đó có thể quyết định không chậm trễ về tính hợp pháp của việc giam giữ và ra lệnh trả lại tự do cho họ, nếu việc giam giữ là bất hợp pháp. Bất cứ người nào trở thành nạn nhân của việc bị bắt hoặc bị giam giữ bất hợp pháp đều có quyền được yêu cầu bồi thường”.

17 Từ những viện dẫn trên, chúng ta thấy rằng các quốc gia trên thế giới rất chú trọng và quan tâm bảo đảm đến các quyền con người nói chung, quyền của người bị tạm giữ nói riêng các quyền này được thể hiện rõ trong các văn kiện có giá trị quốc tế. Việt Nam chúng ta là thành viên của Liên hợp quốc, đã tham gia phần lớn và cam kết thực hiện ở cả hai phương diện lập pháp và cam kết thực thi các văn kiện về quyền con người. Vì thế, BPTG trong TTHS cần được quy định chặt chẽ nhằm bảo đảm quyền con người theo tinh thần của pháp luật quốc tế. Thứ hai, những bảo đảm từ khía cạnh Hiến pháp Ngay từ khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa mới được thành lập, trong bản Hiến pháp đầu tiên, Hiến pháp năm 1946 của nước ta đã ghi nhận.

Công dân Việt Nam có quyền “Tự do cư trú, đi lại trong nước và ra nước ngoài”. “Tư pháp chưa quyết định thì không được bắt bớ và giam cầm người công dân Việt Nam”. Đến Hiến pháp năm 1959 quy định. “Công dân nước Việt Nam dân chủ cộng hoà đều bình đẳng trước pháp luật”.

“Quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân nước Việt Nam dân chủ cộng hoà được bảo đảm. Không ai có thể bị bắt nếu không có sự quyết định của Toà án nhân dân hoặc sự phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân” Hiến pháp năm 1980, bản hiến pháp sau khi nước Cộng hòa XHCN Việt Nam thống nhất một mối. Tại Điều 69 của Hiến pháp quy định. “Công dân có quyền bất khả xâm phạm về thân thể.

Không ai có thể bị bắt, nếu không có quyết định của Toà án nhân dân, quyết định hoặc phê 18 chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân. Việc bắt và giam giữ người phải theo đúng pháp luật. Nghiêm cấm mọi hình thức truy bức, nhục hình”. “Quyền tự do đi lại và cư trú được tôn trọng, theo quy định của pháp luật”.

Xuất phát từ tầm quan trọng của việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân Điều 71 Hiến pháp 1992 quy định. “Công dân có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm. Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Toà án, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang. Việc bắt và giam giữ người phải đúng pháp luật.

Nghiêm cấm mọi hành vi truy bức, nhục hình xúc phạm danh dự, nhân phẩm của công dân”. Điều 72 Hiến pháp 1992 cũng nhấn mạnh. “Người bị bắt, bị giam giữ, bị truy tố, xét xử trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất và phục hồi danh dự. Người làm trái pháp luật trong việc bắt, giam giữ, truy tố, xét xử gây thiệt hại cho người khác phải bị xử lý nghiêm minh”.

Những quy định trên của Hiến pháp nhằm ngăn ngừa sự vi phạm quyền con người, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, quyền được bảo vệ nhân phẩm, danh dự của công dân từ phía các cơ quan, cán bộ nhà nước. Các quy định tại Điều 71 và Điều 72 cũng là cơ sở để xây dựng Luật Tố tụng Hình sự trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong thực tiễn. Đến Hiến pháp 2013 đánh dấu sự thay đổi quan trọng trong việc ghi nhận và bảo đảm quyền con người bằng việc quy định Chương 2, Quyền con người, quyền nghĩa vụ cơ bản của công dân. Trong số các quyền con người được Hiến pháp ghi nhận, thì quyền bất khả xâm phạm về thân thể được chú trọng đặc biệt.

Điều 20 Hiến pháp 2013 quy định: “Mọi người có quyền bất 19 khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm; Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Tòa án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang. Việc bắt, giam, giữ người do luật định”. Qua quy định của các bản Hiến pháp, có thể thấy rằng, Đảng và Nhà nước ta đã thực thi nhiều chính sách bảo đảm quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong đó, quyền của người bị bắt, giữ rất được chú trọng và đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, to lớn, góp phần xây dựng một nước Việt Nam XHCN “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”, xây dựng một nhà nước “Pháp quyền XHCN”. Như vậy, việc quy định rõ, chi tiết về BPTG trong TTHS được xem như góp phần triển khai thực hiện các quy định của Hiến pháp trong lĩnh vực tư pháp hình sự.

Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn - Cơ sở lý luận Pháp luật TTHS như một công cụ giúp cơ quan THTT có đủ cơ sở, thẩm quyền và điều kiện giải quyết đúng đắn vụ án, bảo đảm không làm oan người vô tội và không bỏ lọt tội phạm. Pháp luật TTHS, cụ thể là BLTTHS quy định rất nhiều chế định, trong đó có chế định BPNC để tạo điều kiện cho hoạt động chứng minh, thu thập chứng cứ, loại trừ khả năng cản trở, gây khó khăn cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, cũng như đảm bảo thi hàn án hình sự. Vì vậy, việc áp dụng một số BPNC, trong đó có BPTG là rất cần thiết trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Trong nhóm các BPNC, BPTG đóng một vai trò quan trọng.

BPTG đảm bảo cho việc đấu tranh phòng, chống tội phạm có hiệu quả, bảo đảm hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng được thuận lợi, thể hiện sự chuyên 20 chính của Nhà nước XHCN trong việc đấu tranh chống tội phạm. Việc quy định BPTG trong BLTTHS góp phần tích cực vào việc thực hiện nhiệm vụ bảo vệ sự an toàn, vững mạnh của chế độ XHCN, bảo vệ tài sản, tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của công dân. Việc áp dụng tùy tiện BPTG sẽ làm oan người vô tội, tạm giữ sai thẩm quyền, tạm giữ quá hạn. đều bị coi là những hành vi vi phạm pháp luật.

Những hành vi vi phạm này không chỉ xâm hại hoạt động đúng đắn của các CQĐT, truy tố, xét xử, xâm hại quyền bất khả xâm phạm về thân thể và sinh mạng chính trị của công dân mà còn làm giảm uy tín của Nhà nước, giảm sút lòng tin của nhân dân đối với các cơ quan thi hành pháp luật. Việc quy định và áp dụng BPTG còn có ý nghĩa lớn trong việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người, nhất là quyền tự do cá nhân được Hiến pháp năm 2013 và pháp luật ghi nhận. Điều 14 Hiếp pháp năm 2013 ghi nhận: "Ở nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được tôn trọng, bảo vệ, đảm bảo theo Hiến pháp và pháp luật". Để cụ thể hóa Hiến pháp, BLTTHS năm 2003 và BLTTHS năm 2015 quy định các nguyên tắc: tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân, theo đó khi tiến hành tố tụng, Thủ trưởng, Phó thủ trưởng CQĐT, điều tra viên… trong phạm vi trách nhiệm của mình phải tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, công dân.

Thường xuyên kiểm tra tính hợp pháp và sự cần thiết của những biện pháp đã áp dụng, kịp thời hủy bỏ hoặc thay đổi những biện pháp đó nếu xét thấy có vi phạm pháp luật hoặc không còn cần thiết nữa (Điều 4 BLTTHS năm 2003, Điều 8 BLTTHS năm 2015); Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể theo đó mọi người (trong đó có người bị tạm giữ) có quyền bất khả xâm phạm về thân thể.