CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm, vai trò của huy động vốn tại NHTM 1. Khái niệm NHTM Có rất nhiều những định nghĩa, khái niệm về NHTM với những cách nhìn nhận diễn giải khác nhau do hoạt động của các NHTM rất đa dạng và luôn biến động theo sự biến động chung của nền kinh tế, do sự khác nhau về phong tục, tập quán kinh doanh, luật pháp của mỗi quốc gia và vùng lãnh thổ. Theo Luật các TCTD năm 2010 của Nước Cộng hoà XHCN Việt Nam quy định “NHTM là loại hình NH được thực hiện tất cả các hoạt động NH và các HĐKD khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận” [5].
Khái niệm về NHTM có thể diễn đạt theo nhiều cách khác nhau, song nó đều được thể hiện ở những đặc trưng cơ bản sau: [8] - NHTM là một tổ chức, một đơn vị HĐKD trong lĩnh vực tài chính, tiền tệ, hoạt động hoàn toàn vì mục tiêu lợi nhuận. - NHTM được phép HĐV từ bên ngoài với nhiều hình thức khác nhau theo nguyên tắc có hoàn trả. - NHTM sử dụng nguồn vốn huy động được từ bên ngoài để thực hiện các hoạt động cấp tín dụng, đầu tư, cung cấp dịch vụ thanh toán cho khách hàng và các hoạt động tài chính sinh lời khác. Khái niệm, vai trò của huy động vốn trong NHTM * Khái niệm huy động vốn trong NHTM Huy động vốn là các hoạt động nhằm tạo lập vốn cho NH, hình thành tài sản nợ cho NHTM.
Hoạt động HĐV phản ánh quá trình hình thành vốn cho HĐKD của NH bao gồm các nghiệp vụ như huy động tiền gửi, đây là nghiệp vụ phản ánh các khoản tiền gửi từ các DN, các tổ chức và đoàn thể, cá nhân, hộ gia đình. Bên cạnh việc huy động từ tiền gửi, các NHTM còn sử dụng nghiệp vụ phát hành GTCG để thu hút các khoản vốn có tính ổn định 5 cao nhằm gia tăng độ an toàn trong hoạt động của NH. Ngoài ra còn có nghiệp vụ đi vay từ các TCTD trên thị trường tiền tệ và vay NHNN dưới các hình thức tái chiết khấu hoặc vay có đảm bảo cũng được các NHTM áp dụng nhằm đảm bảo sự cân đối trong điều hành nguồn vốn của NH khi bản thân NH không tự cân đói được trên cơ sở khai thác tại chỗ. Các NHTM có thể tiến hành tạo vốn thông qua việc nhận làm đại lý hay nhận ủy thác vốn từ các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước.
Cuối cùng là nguồn vốn sở hữu của NH, đây là nguồn vốn thuộc sở hữu riêng của NH. * Vai trò của huy động vốn trong NHTM Hoạt động HĐV tuy không mang lại lợi nhuận trực tiếp cho NH nhưng xét một cách toàn diện HĐV đóng vai trò rất quan trọng. Không có hoạt động HĐV xem như không có hoạt động của NHTM. - Đối với NH: Nguồn vốn đóng vai trò rất quan trọng trong HĐKD NH.
Trong ngân hàng, vốn huy động luôn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu nguồn vốn NH. Chính vì thế, để có thể tiến HĐKD một cách thuận lợi thì trước hết hoạt động HĐV của NH phải đạt hiệu quả cao đã.Đối với các NHTM ở nước ta, vốn huy động thường chiếm tỷ trọng từ 70%-90% tổng nguồn vốn. Do vậy, công tác HĐV luôn là hoạt động mà bất kỳ NHTM nào đều rất quan tâm. Huy động vốn là nghiệp vụ truyền thống nhằm không ngừng mở rộng ngồn vốn trong kinh doanh, nó vừa là khâu mở đường và cũng là khâu cốt tử của một NH.
Nhờ HĐV tốt, lượng cung tiền của NH tăng sẽ thu hút được nhiều khách hàng, NH có vốn để mở rộng đầu tư, tăng thị phần của NH trên thị trường, nó quyết định quy mô lớn hay nhỏ của một NH. Với nguồn vốn huy động dồi dào, NHTM có lợi thế trong việc chấp hành các quy định của NHNN về tỷ lệ dự trữ bắt buộc, tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu… Đồng thời chứng tỏ năng lực tài chính lành mạnh, đảm bảo HĐKD không bị ngừng trệ, khả năng thanh toán và chi trả rất cao, hạn chế rủi ro thanh khoản, đáp ứng tối đa nhu cầu của khách hàng, tạo niềm tin và nâng cao 6 vị thế của NH. Hiệu quả của hoạt động huy động vốn ảnh hưởng trực tiếp đến quy mô các HĐKD, đầu tư, tín dụng của NHTM. Hoạt động HĐV ảnh hưởng rất lớn tới khả năng thanh toán, quy mô, phạm vi hoạt động và sự sống còn của NHTM.
Do vậy, dù ở trạng thái trường vốn hay đoản vốn, NH đều phải duy trì bền vững nghiệp vụ này. Khi huy động vốn đạt hiệu quả sẽ giúp ngân hàng chủ động trong kinh doanh. Trong từng giai đoạn và tùy từng mục tiêu của mỗi thời kỳ có thể lựa chọn định hướng chiến lược HĐV cho phù hợp với NH mình, đảm bảo chủ động trong việc đa dạng hóa các HĐKD, tăng sức mạnh cạnh tranh trên thị trường. - Đối với khách hàng Hoạt động HĐV của các NHTM đã cung cấp cho khách hàng một kênh tiết kiệm và đầu tư hiệu quả làm cho số tiền nhàn rỗi của họ sinh lợi, tạo cơ hội cho họ có thể mở rộng, tăng gia đầu tư, tiêu dùng trong tương lai.
Hoạt động HĐV của NH cung cấp cho khách hàng một nơi an toàn để cất trữ và tích lũy vốn tạm thời nhàn rỗi giúp đảm bảo cho tài sản của khách hàng được an toàn, giúp giảm thiểu, tránh được những tác động từ các tác nhân trong nền kinh tế như biến động của lạm phát, tỷ giá… Hoạt động HĐV của NH giúp cho khách hàng có cơ hội tiếp cận với các dịch vụ khác của NH, đặc biệt là dịch vụ thanh toán, dịch vụ phát hành thẻ qua NH và các dịch vụ tín dụng khi khách hàng cần vốn cho SXKD hoặc cần tiền cho tiêu dùng. - Đối với nền kinh tế Hoạt động HĐV giúp thúc đẩy tiết kiệm và đầu tư, góp phần tăng trưởng kinh tế. Tiết kiệm và đầu tư luôn luôn đi kèm với nhau, và là những cơ sở nền tảng quan trọng của nền kinh tế. Tiết kiệm và đầu tư có mối quan hệ tương hỗ lẫn nhau, trong khi tiết kiệm góp phần thúc đẩy, mở rộng phát triển SXKD, tăng cường đầu tư, thì đồng thời đầu tư cũng góp phần khuyến khích, gia tăng tiết kiệm.
Nhưng trong nền kinh tế các khoản tiết kiệm thường nhỏ, lẻ và người tiên phong trong việc tập hợp vốn hiệu quả nhất chính là các trung 7 gian tài chính mà tiêu biểu là NHTM. Thông qua các hình thức, các kênh huy động vốn, các khoản tiết kiệm được chuyển thành các khoản đầu tư góp phần làm thúc đẩy tăng trưởng, phát triển kinh tế. Việc huy động vốn của NH giúp cho nền kinh tế có được sự cân đối về vốn giữa các ngành, giữa các vùng miền, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn. Các cơ hội, dự án đầu tư luôn được tạo điều kiện để thực hiện.
Quá trình tái sản xuất mở rộng cũng sẽ được thực hiện dễ dàng hơn bởi hoạt động HĐV của các NHTM. Tuy HĐV có thể thực hiện bằng nhiều kênh như: thông qua thị trường chứng khoán, ngân sách Nhà nước. nhưng trong điều kiện nước ta hiện nay thì HĐV qua các NHTM vẫn là hình thức chủ yếu, quan trọng nhất, và mang lại hiệu quả cao nhất. Huy động vốn trong NHTM giúp ổn định, phát triển thị trường tài chính, bình ổn giá cả, kiềm chế lạm phát.
Hiện nay kênh huy động vốn qua phát hành các công cụ nợ như trái phiếu, chứng chỉ tiền gửi đang có những đóng góp không nhỏ vào công tác huy động vốn của NHTM. Không những thế, việc lưu thông, mua bán các công cụ nợ này cũng góp phần đẩy mạnh phát triển thị trường tài chính. Bên cạnh đó việc tăng giảm lãi suất trong chính sách HĐV của các NH dưới sự chỉ đạo của NHTW cũng giúp kiểm soát lạm phát, bình ổn giá cả trong nền kinh tế. Các hình thức huy động vốn của NHTM 1.
Căn cứ phân loại theo đối tượng khách hàng - HĐV từ dân cư: là nguồn vốn huy động từ các cá nhân, hộ gia đình thông qua việc NHTM mở các tài khoản tiền gửi thanh toán, tiền gửi tiết kiệm cho khách hàng là cá nhân, hộ gia đình hay việc các NHTM bán những GTCG cho đối tượng này. - HĐV từ các DN và các tổ chức xã hội: là nguồn vốn từ các đối tượng khách hàng là DN quốc doanh, DN ngoài quốc doanh, các tổ chức, đoàn thể trong xã hội. Trong đó, các NHTM tập trung huy động vốn từ các đối tượng khách hàng này thông qua việc mở các tài khoản tiền gửi thanh toán cho 8 khách hàng, tài khoản tiền gửi có kỳ hạn hoặc bán các GTCG cho những đối tượng khách hàng này. - HĐV từ các NH và các TCTD khác: là nguồn vốn NH huy động từ cá TCTD khác trong nền kinh tế thông qua việc nhận tiền gửi, bán các GTCG và đi vay trên thị trường liên NH.
Căn cứ phân loại theo kỳ hạn huy động vốn - HĐV không kỳ hạn: là vốn huy động thông qua việc mở tài khoản tiền gửi cho khách hàng nhưng trong đó không ghi rõ thời gian gửi tiền của khách hàng. Do vậy, khách hàng có thể yêu cầu rút tiền ra khỏi NH bất cứ lúc nào mà NH không có quyền từ chối hoặc đặt ra bất kỳ điều kiện gì. Hiện nay các NHTM đang huy động vốn không kỳ hạn với hình thức mở tài khoản tiền gửi thanh toán và tài khoản tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn cho khách hàng. - HĐV vốn ngắn hạn: là nguồn vốn huy động có kỳ hạn từ 12 tháng trở xuống của NHTM trong đó các NH huy động thông qua việc mở tài khoản tiền gửi có kỳ hạn ngắn hạn cho khách hàng hoặc bằng việc các NHTM phát hành các GTCG ngắn hạn, vay trên thị trường liên NH với thời gian ngắn và vay của NHNN.
- HĐV trung và dài hạn: là vốn huy động có kỳ hạn lớn hơn 12 tháng, trong đó các NHTM đi huy động thông qua việc mở các tài khoản tiền gửi trung và dài hạn, đi vay thông qua việc phát hành các GTCG dài hạn, vay các TCTD khác. Căn cứ phân loại theo đồng tiền huy động vốn - HĐV bằng nội tệ: là nguồn vốn NHTM huy động bằng Việt Nam đồng. - HĐV bằng ngoại tệ: là nguồn vốn các NHTM huy động bằng các đồng ngoại tệ như USD, EUR, GBP, JPY… 1.