CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ BHXH VÀ THẤT THU BHXH 1. Khái quát về Bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm về Bảo hiểm Trên thế giới, ngành bảo hiểm đã có lịch sử phát triển khá lâu dài, vì thế nên khái niệm bảo hiểm cũng đã được hình thành từ rất lâu. Khoảng 4000 năm trước công nguyên, “quỹ tương trợ” được các thợ đẽo đá ở Ai Cập đã thành lập để giúp đỡ nạn nhân trong các vụ tai nạn.
Theo đó, các hoạt động mang tính chất tương trợ được gọi là bảo hiểm và dần thay đổi theo sự phát triển của xã hội loài người. Trên cơ sở các quỹ dự trữ, tương trợ đơn giản, các loại hình bảo hiểm dần dần được hình thành và phát triển. Đó được xem là một cách thức chuyển giao rủi ro tiềm năng một cách công bằng từ một cá thể sang cộng đồng thông qua phí bảo hiểm.[12] Nói một cách khác thì bảo hiểm chính là quá trình tổ chức sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung được tồn tích dần, do sự đóng góp của người làm công và người sử dụng lao động, dưới sự quản lý, phân phối và điều tiết của nhà nước nhằm đảm bảo một phần thu nhập thoả mãn những nhu cầu sinh sống thiết yếu của người lao động khi họ gặp những biến cố, rủi ro làm giảm, mất thu nhập theo lao động hoặc khả năng lao động của bản thân. Như vậy, chúng ta có thể hiểu chung nhất về bảo hiểm như sau: “Bảo hiểm là một sự cam kết bồi thường của người bảo hiểm với người được bảo hiểm về những thiệt hại, mất mát của đối tượng được bảo hiểm do một rủi ro đã thoả thuận gây ra, với điều kiện người được bảo hiểm đã thuê bảo hiểm cho đối tượng được bảo hiểm đó và nộp một khoản tiền gọi là phí bảo hiểm”.
Khái niệm bảo hiểm xã hội Điều 3 Luật Bảo hiểm số 58/2014/QH13 ngày 20 tháng 11 năm 2014 quy định: “Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai 7 sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội”. [5] Theo đó có thể hiểu bản chất và đặc trưng của bảo hiểm xã hội gồm những điểm sau: - Bảo hiểm xã hội là những quy định của nhà nước đặt ra nhằm đảm bảo quyền lợi của người lao động. - Người lao động tham gia bảo hiểm xã hội được hỗ trợ, giúp đỡ về vật chất trong những trường hợp ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết. - Để được hưởng những quyền lợi khi gặp rủi ro, người lao động phải có trách nhiệm đóng góp theo quy định để bảo đảm được hưởng quyền lợi của chính họ.
Đặc điểm của Bảo hiểm xã hội Nền kinh tế càng phát triển thì nhu cầu thuê mướn lao động ngày càng nhiều và phổ biến, chính vì thế việc xảy ra mâu thuẫn giữa người sử dụng lao động và người lao động ngày càng phức tạp, gia tăng. Nhất là khi người lao động không may gặp rủi ro, sự cố ảnh hưởng đến quá trình lao động như: ốm đau, bệnh tật, tai nạn lao động, …phải nghỉ việc. Khi rơi vào những hoàn cảnh này, các nhu cầu cần thiết không những không mất đi mà còn tăng lên, thậm chí còn có thể phát sinh ra nhiều nhu cầu mới như: cần được khám chữa bệnh, điều trị khi ốm đau; cần người nuôi dưỡng, chăm sóc khi gặp tai nạn, thương tật… Trong thời gian nghỉ việc thì người sử dụng lao động lại không trả lương, làm cho người lao động càng gặp nhiều khó khăn hơn và không yên tâm làm việc. Trong thực tế, nhiều khi các rủi ro trên không xảy ra và người chủ không phải chi trả một khoản tiền nào nhưng khi rủi ro xảy ra dồn dập, buộc họ phải bỏ ra một khoản tiền rất lớn mà họ không muốn.
Do đó mâu thuẫn trong quan hệ lao động càng trở nên vô cùng gay gắt buộc nhà nước phải đứng ra can thiệp bằng cách: buộc người sử dụng lao động phải có trách 8 nhiệm hơn đối với người lao động mà mình thuê mướn bằng việc trích ra một phần thu nhập của mình để hình thành quỹ. Khi người lao động không may gặp những rủi ro và sự cố bất ngờ thì nguồn quỹ này sẽ để trợ cấp cho người lao động và gia đình họ vànhà nước đứng ra bảo trợ cho quỹ. Bảo hiểm xã hội được hình thành trên cơ sở quan hệ lao động, giữa các bên cùng tham gia và được hưởng bảo hiểm xã hội. Nhà nước ban hành các quy định về chế độ, chính sách Bảo hiểm xã hội và tổ chức ra hệ thống cơ quan chuyên trách, thực hiện nhiệm vụ quản lý hoạt động Bảo hiểm xã hội.
Người sử dụng lao động và người lao động có trách nhiệm đóng góp theo quy định của pháp luật để hình thành quỹ Bảo hiểm xã hội. Người lao động và gia đình của họ được cung cấp tài chính từ quỹ Bảo hiểm xã hội khi họ gặp rủi ro và đã đủ điều kiện theo chế độ Bảo hiểm xã hội quy định. Từ mối quan hệ về Bảo hiểm xã hội, cho ta thấy khi xem xét một cách toàn diện thì Bảo hiểm xã hội có những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất: Bảo hiểm xã hội là hoạt động dịch vụ công, không nhằm mục đích lợi nhuận, mang tính xã hội cao, lấy hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động. Hoạt động của tổ chức Bảo hiểm xã hội là quá trình triển khai, thực hiện các chế độ chính sách Bảo hiểm xã hội theo quy định của Nhà nước, do Nhà nước thành lập để hỗ trợ các quyền lợi đối với người tham gia một cách tốt nhất và hưởng các chế độ Bảo hiểm xã hội khi có tai nạn hoặc sự cố sức khỏe xảy xa làm ảnh hưởng đến thu nhập của họ.
Thứ hai: Bảo hiểm xã hội là một loại hàng hóa mang tính bắt buộc do Nhà nước cung cấp, nên việc tham gia Bảo hiểm xã hội về nguyên tắc là bắt buộc đối với người lao động và người sử dụng lao động, do nhà nước quản lý và cung cấp dịch vụ. Thứ ba: Bảo hiểm xã hội hoạt động theo cơ chế ba bên: Cơ quan Bảo hiểm xã hội - Người sử dụng lao động - Người lao động, cộng thêm cơ chế quản lý của Nhà nước. Bảo hiểm xã hội bắt buộc là nhà nước đứng ra thực hiện, do vậy thực sự chưa có thị trường Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam. 9 Cơ quan bảo hiểm xã hội Người sử dụng lao động Người lao động Thứ tư: Quản lý nhà nước về Bảo hiểm xã hội là việc thực hiện nhiệm vụ thu, quản lý và chi trả các chế độ Bảo hiểm xã hội chặt chẽ, đúng đối tượng và đúng thời hạn.
Quỹ Bảo hiểm xã hội hình thành từ nguồn đóng góp của các bên tham gia và độc lập với Ngân sách nhà nước, được quản lý tập trung, thống nhất và được sử dụng theo nguyên tắc hạch toán cân đối thu - chi theo quy định của pháp luật, bảo toàn và phát triển. Thứ năm: Trên cơ sở mức đóng và thời gian đóng bảo hiểm xã hội, người lao động được hưởng trợ cấp khi gặp rủi ro. Thông thường, mức đóng góp và mức hưởng trợ cấp đều có mối liên hệ đến thu nhập (tiền lương, tiền công) của người lao động. Nội dung, mục đích và ý nghĩa của Bảo hiểm xã hội Bảo hiểm xã hội là hoạt động vừa mang tính cộng đồng, vừa mang tính kinh tế lại vừa mang tính nhân văn, xã hội.
Bảo hiểm xã hội là nhu cầu của người lao động và bảo vệ người lao động trước tiềm ẩn các rủi ro trong công việc. Những rủi ro đó có thể do: - Thứ nhất, không ai tránh được quy luật tự nhiên “Sinh - lão - bệnh - tử”. - Thứ hai, nền kinh tế sản xuất phát triển, một mặt thúc đẩy quá trình lao động, tạo điều kiện thuận lợi cho người lao động tạo ra nhiều sản phẩm, mặt khác cũng gây những hậu quả, những rủi ro không lường trước được như: tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp… - Thứ ba, việc nền kinh tế ngày càng phát triển kéo theo tình trạng ô nhiễm môi trường càng ngày càng nghiêm trọng làm cho người lao động suy giảm sức khỏe, dễ mắc bệnh… 10 - Thứ tư, môi trường kinh tế - xã hội; kinh tế khủng hoảng; máy móc hiện đại dần thay thế con người, đòi hỏi người lao động phải có trình độ cao dễ dẫn đến tình trạng thất nghiệp, ý thức bảo vệ môi trường trong kinh doanh giảm dẫn đến ốm đau, bệnh tật… Trình độ phát triển của BHXH được quyết định bởi mức độ phát triển của nền kinh tế và ý thức của con người, nền kinh tế càng phát triển, ý thức con người càng tốt thì mức độ hoàn thiện của BHXH ngày càng cao. Với những đặc trưng riêng của mình BHXH có ý nghĩa thiết thực đối với sự phát triển kinh tế xã hội như sau: Ý nghĩa của Bảo hiểm xã hội: • Đối với nhà nước: - Bảo hiểm xã hội góp phần đảm bảo sự vận hành của hệ thống an sinh xã hội.
Kể từ khi chuyển đổi định hướng phát triển nền kinh tế sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã mang lại gương mặt tươi sáng cho sự phát triển toàn diện của đất nước. Cùng với sự phát triển kinh tế là sự thay đổi không ngừng của hệ thống an sinh xã hội, góp phần tích cực vào việc ổn định xã hội. - Bảo hiểm xã hội góp phần vào việc phân phối lại thu nhập của mọi người dân, là một công cụ đắc lực của Nhà nước góp phần vào giảm chi cho ngân sách nhà nước, đảm bảo phát triển bền vững. - Nguồn vốn cho phát triển đất nước tăng nhờ góp phần của bảo hiểm xã hội.
Quỹ BHXH càng phát triển lớn mạnh thì một phần quỹ BHXH nhàn rỗi được đầu tư trở lại nền kinh tế, như vậy sẽ tăng nguồn vốn cho phát triền đất nước, tạo việc làm cho người lao động và góp phần tạo nguồn thu cho đất nước.