Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu Chương 2: Người Dao Quần Trắng và gia đình truyền thống của họ Chương 3: Biến đổi cấu trúc, chức năng, mối quan hệ gia đình trước và sau Đổi mới Chương 4: Biến đổi các phong tục, nghi lễ của chu kỳ đời người trong gia đình trước và sau Đổi mới 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về gia đình và biến đổi gia đình Cùng với gia đình, biến đổi gia đình là một hiện tượng xã hội phổ biến trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại, đặc biệt từ khi xã hội loài người chuyển từ sản xuất nông nghiệp truyền thống sang xã hội công nghiệp. Biến đổi gia đình là một đề tài có sức hấp dẫn lớn nên đã được nhiều ngành khoa học quan tâm nghiên cứu ở các góc độ tiếp cận khác nhau như xã hội học, dân tộc học/nhân học, tâm lý học… Nhiều thập kỷ đã qua, những khía cạnh của biến đổi gia đình như cấu trúc, chức năng hay các mối quan hệ trong gia đình đã được tìm tòi, phát hiện và công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng, các ấn phẩm khoa học.
Một trong những công trình nổi tiếng bàn về gia đình là tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” (1884) của F. Dựa trên các kết quả nghiên cứu của nhà dân tộc học H. Morgan và quan điểm duy vật, F. Engels đã phân tích lịch sử nhân loại ở giai đoạn sớm, luận chứng quá trình tan rã của chế độ công xã nguyên thủy và quá trình hình thành xã hội có giai cấp dựa trên chế độ sở hữu tư nhân.
Trong tác phẩm này, F. Engels đã dành cả một chương (chương hai) để phân tích về gia đình. Bắt đầu bằng việc nghiên cứu nguồn gốc của gia đình trong sự vận động khách quan của quá trình phát triển gia đình từ chế độ quần hôn đến gia đình một vợ một chồng. Ông đã đề cập đến các loại hình gia đình trong lịch sử, các thiết chế hôn nhân và giải thích sự phát triển của các quan hệ gia đình trong các hình thái kinh tế - xã hội khác nhau.
Engels khẳng định, gia đình là sản phẩm của lịch sử và nó tác động tích cực đến tiến trình xã hội. Theo ông, gia đình là một “khái niệm động”, thường xuyên có sự biến đổi về quy mô, kết cấu và chức năng theo diễn trình lịch sử. Có thể nói đây là một tác phẩm kinh điển chứa đựng những lý luận cơ bản về gia đình của chủ nghĩa Mác. Sau đó, những công trình nghiên cứu đáng kể về biến đổi gia đình đã xuất hiện ngay từ những năm 50 – 60 của thế kỷ XX gắn liền với tên tuổi của các nhà nhân học/xã hội học hàng đầu phương Tây như Talcott Pasons, G.
Murdock, Wiliam Goode… Theo nhà nghiên cứu Mai Huy Bích, William Goode là một trong những 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhà nhân học/xã hội học với những nghiên cứu về biến đổi gia đình được đánh giá cao, tiêu biểu là công trình “Cách mạng thế giới và những hình mẫu gia đình” (1963). Trong cuốn sách này, ông đã tìm hiểu gia đình trong xã hội công nghiệp hóa và cho rằng dưới tác động của công nghiệp hóa các mẫu hình gia đình đều thay đổi theo hướng trở lên giống nhau và giống với gia đình phương Tây. Đó là mẫu hình “gia đình vợ chồng” mà ở đó ít có quan hệ với họ hàng nội ngoại, cá nhân ít phụ thuộc vào gia đình và được mở rộng quyền tự do. Xã hội công nghiệp đã giải phóng con người vì nó tạo ra một mô hình gia đình tự do và bình đẳng hơn các xã hội trước đó.
Sau Talcott Pasons và Wiliam Goode, các nhà nhân học Emily A.Schultz và Rober H. Lavanda cũng có những nghiên cứu về gia đình được công bố. Trong cuốn “Nhân học – một quan điểm về tình trạng nhân sinh” (2001), ở các chương XVIII – Thân tộc và chương XIX – Hôn nhân và gia đình, hai tác giả này đã đề cập đến những vấn đề cơ bản trong nghiên cứu nhân học về gia đình như các kiểu hôn nhân, các loại hình gia đình, cấu trúc gia đình và biến đổi gia đình theo thời gian. Nhìn lại tình hình nghiên cứu ở Việt Nam, những nghiên cứu về biến đổi gia đình xuất hiện nhiều từ những năm 90 của thế kỷ XX trở lại đây với những nhà nghiên cứu tiêu biểu Mai Huy Bích, Nguyễn Linh Khiếu, Lê Ngọc Văn, Vũ Tuấn Huy, Khuất Thu Hồng… Cho đến nay đã có số lượng lớn công trình nghiên cứu, sách, bài viết, các hội nghị và hội thảo về chủ đề này được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng.
Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: Trong hàng loạt các ấn phẩm đã xuất bản, đáng chú ý hơn cả, có một công trình mang tính hệ thống lý luận và thực tiễn về vấn đề gia đình và biến đổi gia đình ở nước ta là chuyên khảo “Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam” của tác giả Lê Ngọc Văn (2011). Tác phẩm này được kết cấu thành ba phần lớn. Phần thứ nhất, tác giả giới thiệu những vấn đề lý luận về gia đình và biến đổi gia đình1. Phần thứ hai đề cập đến thực trạng biến đổi gia đình ở Việt Nam, trong đó tác giả tập trung làm rõ sự biến đổi về chức năng, cấu trúc của gia đình.
1 Phần này gồm ba chương dựng nên “nền móng lý luận khá vững chắc” về gia đình và biến đổi gia đình. Nhiều khái niệm then chốt như gia đình, văn hóa gia đình và biến đổi gia đình cùng với những nhân tố và quá trình ảnh hưởng đến biến đổi gia đình như công nghiệp hóa, toàn cầu hóa, chính sách pháp luật của Nhà nước về gia đình được giới thiệu và làm rõ. Những quan điểm lý thuyết cơ bản dùng đề nghiên cứu gia đình cũng được giới thiệu và phân tích 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phần thứ ba đề cập đến các quan điểm và giải pháp chính sách về những vấn đề đặt ra từ sự biến đổi của gia đình Việt Nam hiện nay. Trong phần này, tác giả chỉ ra những vấn đề mới đặt ra từ sự biến đổi các chức năng của gia đình và cấu trúc của gia đình.
Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra năm nhóm giải pháp kiến nghị chủ yếu xây dựng gia đình Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa và hội nhập quốc tế. Bên cạnh việc khái quát và hệ thống những vấn đề cơ bản của gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam hiện nay, tác giả đưa ra gợi ý cho những nghiên cứu về gia đình và biến đổi gia đình. Song, cuốn sách chủ yếu dừng lại ở việc nghiên cứu về biến đổi gia đình ở khu vực đồng bằng và đô thị mà chưa đề cập nhiều đến gia đình của các dân tộc thiểu số ở khu vực miền núi. Tiếp theo, công trình nghiên cứu “Sự biến đổi và liên tục của gia đình nông thôn Việt Nam: những vấn đề đặt ra trong nghiên cứu thử nghiệm ở Yên Bái” của Vũ Tuấn Huy và cộng sự dựa trên kết quả nghiên cứu liên ngành khá toàn diện về biến đổi gia đình nông thôn các dân tộc từ khảo sát thực địa tại Yên Bái.
Đây là một nghiên cứu như tác giả đã chỉ rõ là thuộc dự án của nhóm “Micro” gồm sự liên kết của bốn cơ quan chuyên ngành: Viện Xã hội học, viện Dân tộc học, Trung tâm Địa lý nhân văn và Trung tâm nghiên cứu Gia đình và Phụ nữ nhằm xác định các vấn đề và phương pháp nghiên cứu liên ngành. Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng, trong thời kỳ đổi mới, đời sống gia đình đã có nhiều thay đổi. Chẳng hạn, nếu như trước đây, hôn nhân chỉ diễn ra ở nội bộ tộc người thì hiện nay đã mở ra với các tộc người khác. Trong đời sống thường ngày, vị trí của người phụ nữ đã được nâng lên, quyền bình đẳng được tôn trọng và người phụ nữ có điều kiện hơn để tham gia vào các công việc bên ngoài gia đình.
Mỗi gia đình sẵn sàng thay đổi và hình thành chiến lược sống mới để thích nghi với điều kiện xã hội mới v.v… Bên cạnh đó, Vũ Tuấn Huy còn có bài viết chuyên khảo “Những khía cạnh của sự biến đổi gia đình” in trong sách “Những nghiên cứu Xã hội học về gia đình” (1996) do Tương Lai chủ biên. Thông qua phân tích các khía cạnh như những vấn đề về hôn nhân và những quan hệ trong đời sống gia đình, nghiên cứu này đã chỉ ra rằng, gia đình Việt Nam đã và đang biến đổi dưới sự tác động của những biến đổi xã hội và giao lưu văn hóa, sự biến đổi đó không tách rời hoàn toàn với những đặc trưng của gia đình truyền thống Việt Nam, mà là một sự điều chỉnh, thích nghi với những hoàn cảnh và điều kiện xã hội mới. Tác giả cũng cho rằng, hiện đại hóa, công nghiệp hóa, đô thị hóa và các quá trình dân số là những yếu tố tác động đến đời sống gia đình. Tuy nhiên, những yếu tố này 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vẫn chưa đủ mạnh để tạo ra những biến đổi căn bản trong mô hình nơi ở và các quan hệ thân tộc.
Gần đây, Hội thảo “Gia đình Việt Nam trong bối cảnh công nghiệp hóa và hội nhập” do Viện Gia đình và Giới tổ chức vào ngày 26/3/2012 tại Hà Nội là một trong những diễn đàn lớn thu hút nhiều nhà khoa học nghiên cứu về gia đình2. Hội thảo đã đề cập và làm rõ nhiều khía cạnh của gia đình trong đó có biến đổi gia đình do tác động của công nghiệp hóa và hội nhập. Mặt khác, gia đình và biến đổi gia đình ở các dân tộc Việt Nam cũng là chủ đề được nhiều luận văn, luận án chọn làm đề tài nghiên cứu. Gần đây nhất, luận văn thạc sĩ Lịch sử, chuyên ngành Dân tộc học của tác giả Hoàng Phương Mai với tên đề tài “Gia đình người Sán Dìu ở xã Ninh Lai huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang - truyền thống và biến đổi” (2011) là một nghiên cứu về biến đổi gia đình của một tộc người ở một địa phương cụ thể.