Luận văn thạc sĩ nghiên cứu xu thế biến đổi của một số đặc trưng mưa trong mùa khô khu vực nam bộ

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu xu thế biến đổi của một số đặc trưng mưa trong mùa khô khu vực nam bộ, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho

• Tác giả: Nguyễn Quang Ngọc
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Quang Đức
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khí tượng học
• Đề tài: Biến Đổi Đặc Trưng Mưa Mùa Khô Nam Bộ
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CỦA LUẬN VĂN
• 1.1.1. Nghiên cứu ngoài nước
• 1.1.2. Nghiên cứu trong nước
• 1.2. Những biểu hiện biến đổi Lượng mưa Khu vực Nam Bộ những năm gần đây
• 2. CHƯƠNG 2: SỐ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. SỐ LIỆU VÀ XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 2.1.1. Xử lý số liệu
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Các đặc trưng thống kê của mưa
• 2.2.2. Phương pháp xác định mùa, thời điểm bắt đầu, kết thúc mùa
• 2.2.3. Phương pháp hồi quy tuyến tính đơn biến. Cách biểu diễn kết quả.
• 3. CHƯƠNG 3: XU THẾ BIẾN ĐỔI LƯỢNG MƯA MÙA KHÔ KHU VỰC NAM BỘ
• 3.1. Biến trình lượng mưa năm
• 3.2. Xu thế biến đổi lượng mưa
• 3.2.1. Xu thế biến đổi lượng mưa theo thời gian
• 3.2.2. Xu thế biến đổi lượng mưa theo không gian
• 3.3. Số ngày mưa 6 tháng mùa khô
• 3.3.1. Số ngày không mưa
• 3.3.2. Số ngày mưa có mưa trên 5 mm
• 3.3.3. Số ngày mưa có mưa trên 10 mm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC HÌNH ẢNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về biến đổi đặc trưng mưa mùa khô Nam Bộ

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng mạnh mẽ đến các đặc trưng khí hậu, trong đó có lượng mưa mùa khô tại khu vực Nam Bộ. Nghiên cứu này nhằm phân tích xu thế biến đổi của lượng mưa trong mùa khô, từ đó đưa ra những nhận định và dự báo về tình hình thời tiết trong tương lai. Khu vực Nam Bộ, với đặc điểm địa lý và khí hậu đa dạng, đang phải đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu. Việc hiểu rõ về đặc trưng mưa mùa khô sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách có những biện pháp ứng phó kịp thời.

1.1. Đặc điểm khí hậu và mưa mùa khô tại Nam Bộ

Nam Bộ có khí hậu nhiệt đới gió mùa, với hai mùa rõ rệt: mùa mưa và mùa khô. Mùa khô thường kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, với lượng mưa giảm đáng kể. Sự phân bố lượng mưa không đồng đều giữa các tháng trong mùa khô, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân.

1.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến lượng mưa mùa khô

Biến đổi khí hậu đã dẫn đến sự thay đổi trong lượng mưa mùa khô tại Nam Bộ. Theo các nghiên cứu, lượng mưa có xu hướng giảm trong những năm gần đây, gây ra tình trạng khô hạn và ảnh hưởng đến nguồn nước. Điều này đặc biệt nghiêm trọng đối với các vùng nông nghiệp, nơi phụ thuộc vào lượng mưa để duy trì sản xuất.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu biến đổi mưa mùa khô

Nghiên cứu về biến đổi lượng mưa mùa khô tại Nam Bộ gặp nhiều thách thức. Đầu tiên là việc thu thập và xử lý dữ liệu khí tượng, do nhiều trạm quan trắc không hoạt động liên tục. Thứ hai, sự biến động của thời tiết và khí hậu khiến cho việc dự đoán xu thế trở nên khó khăn. Cuối cùng, việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại cũng cần được cải thiện để có kết quả chính xác hơn.

2.1. Khó khăn trong việc thu thập dữ liệu khí tượng

Việc thu thập dữ liệu khí tượng tại Nam Bộ gặp khó khăn do một số trạm quan trắc không hoạt động thường xuyên. Điều này dẫn đến việc thiếu hụt dữ liệu cần thiết cho việc phân tích và đánh giá xu thế biến đổi lượng mưa.

2.2. Sự biến động của thời tiết và khí hậu

Sự biến động của thời tiết và khí hậu tại Nam Bộ làm cho việc dự đoán xu thế lượng mưa trở nên phức tạp. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt có thể xảy ra bất ngờ, ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu.

III. Phương pháp nghiên cứu biến đổi lượng mưa mùa khô

Để nghiên cứu biến đổi lượng mưa mùa khô, các nhà khoa học đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp thống kê cổ điển được sử dụng để phân tích dữ liệu lịch sử, trong khi các mô hình khí hậu hiện đại giúp dự đoán xu thế trong tương lai. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực nghiệm là rất quan trọng để có cái nhìn tổng quan về tình hình mưa tại Nam Bộ.

3.1. Phương pháp thống kê cổ điển

Phương pháp thống kê cổ điển được sử dụng để phân tích dữ liệu mưa trong quá khứ. Các chỉ số thống kê như trung bình, độ lệch chuẩn và hệ số biến thiên được tính toán để đánh giá xu thế biến đổi lượng mưa.

3.2. Mô hình khí hậu hiện đại

Các mô hình khí hậu hiện đại giúp dự đoán xu thế lượng mưa trong tương lai. Những mô hình này sử dụng dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau để đưa ra các kịch bản về biến đổi khí hậu và tác động của nó đến lượng mưa.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy lượng mưa mùa khô tại Nam Bộ có xu hướng giảm trong những năm gần đây. Điều này có thể dẫn đến tình trạng khô hạn và ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Các kết quả này có thể được áp dụng trong việc lập kế hoạch phát triển kinh tế và quản lý tài nguyên nước tại khu vực.

4.1. Xu thế biến đổi lượng mưa mùa khô

Nghiên cứu cho thấy lượng mưa mùa khô tại Nam Bộ đã giảm từ 5% đến 15% trong những năm gần đây. Điều này có thể gây ra những tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân.

4.2. Ứng dụng trong quản lý tài nguyên nước

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để lập kế hoạch quản lý tài nguyên nước hiệu quả hơn. Việc hiểu rõ về xu thế biến đổi lượng mưa sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra các biện pháp ứng phó kịp thời.

V. Kết luận và triển vọng tương lai về mưa mùa khô Nam Bộ

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy biến đổi lượng mưa mùa khô tại Nam Bộ đang diễn ra với những xu thế rõ rệt. Việc theo dõi và nghiên cứu liên tục là cần thiết để có thể đưa ra các biện pháp ứng phó hiệu quả. Tương lai, cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học và chính quyền địa phương để quản lý tốt hơn các nguồn tài nguyên nước.

5.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu liên tục

Việc nghiên cứu liên tục về biến đổi lượng mưa là rất quan trọng để có thể đưa ra các dự báo chính xác hơn. Các nhà khoa học cần tiếp tục theo dõi và phân tích dữ liệu để hiểu rõ hơn về xu thế biến đổi.

5.2. Hợp tác giữa các bên liên quan

Sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền địa phương và cộng đồng là rất cần thiết để quản lý tài nguyên nước hiệu quả. Các biện pháp ứng phó cần được triển khai đồng bộ để giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu toàn cầu đã làm thay đổi đáng kể các đặc trưng khí hậu, trong đó có lượng mưa, ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động kinh tế - xã hội. Khu vực Nam Bộ Việt Nam, với diện tích khoảng 63.680 km² và vị trí địa lý từ 8°30’ đến 12°12’ vĩ độ Bắc, là vùng chịu tác động mạnh mẽ của biến đổi khí hậu, đặc biệt là trong mùa khô. Lượng mưa trung bình trong mùa khô dao động từ 139 đến 410 mm, chiếm khoảng 18-20% tổng lượng mưa năm, với sự phân bố không đồng đều giữa các vùng Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ. Mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, là thời kỳ quan trọng ảnh hưởng đến nguồn nước, sản xuất nông nghiệp và nguy cơ thiên tai như hạn hán, xâm nhập mặn.

Mục tiêu nghiên cứu là xác định xu thế biến đổi của một số đặc trưng mưa trong mùa khô khu vực Nam Bộ giai đoạn 1985-2016, bao gồm lượng mưa tổng, số ngày có mưa, số ngày không mưa, và các ngưỡng mưa trên 5 mm và 10 mm. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ 19 trạm khí tượng phân bố đồng đều, với chuỗi số liệu dài 30 năm, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý tài nguyên nước, phòng chống thiên tai và phát triển kinh tế bền vững tại khu vực. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu và sự phát triển kinh tế nhanh của Nam Bộ, nơi chiếm khoảng 40% GDP cả nước và 70% doanh thu xuất khẩu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình khí tượng học về biến đổi khí hậu và phân bố lượng mưa trong vùng nhiệt đới gió mùa. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết gió mùa Nam Á và ảnh hưởng ENSO: Giải thích sự biến đổi ngày bắt đầu mùa mưa và lượng mưa theo các pha El Niño và La Niña, ảnh hưởng đến sự thay đổi lượng mưa và thời gian mùa khô tại Nam Bộ.

2. Mô hình phân bố lượng mưa theo không gian và thời gian: Sử dụng các đặc trưng thống kê như tổng lượng mưa, số ngày có mưa, hệ số biến thiên để mô tả sự phân bố và biến đổi lượng mưa theo không gian và thời gian.

Các khái niệm chính bao gồm: lượng mưa mùa khô, số ngày có mưa (ngưỡng 0.1 mm, 5 mm, 10 mm), số ngày không mưa, hệ số biến thiên, xu thế biến đổi tuyến tính, và ngày bắt đầu/kết thúc mùa mưa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là chuỗi số liệu lượng mưa ngày từ 19 trạm khí tượng khu vực Nam Bộ, với độ dài 30 năm (1985-2016). Các trạm được lựa chọn dựa trên tiêu chí có chuỗi số liệu đầy đủ, phân bố đồng đều và đại diện cho các tỉnh trong khu vực.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Xử lý số liệu: Loại bỏ các khoảng dữ liệu thiếu, kiểm tra và hiệu chỉnh sai số dựa trên so sánh với các trạm lân cận.

• Tính toán đặc trưng lượng mưa: Tổng lượng mưa tháng, mùa; số ngày có mưa theo các ngưỡng; số ngày không mưa; xác định ngày bắt đầu và kết thúc mùa mưa dựa trên ngưỡng 100 mm/tháng và số ngày mưa liên tục.

• Phân tích xu thế biến đổi: Áp dụng phương pháp hồi quy tuyến tính đơn biến để xác định xu hướng tăng giảm của các đặc trưng mưa theo thời gian. Hệ số góc của phương trình hồi quy biểu thị mức độ và chiều hướng biến đổi.

• Phân tích không gian: Sử dụng phần mềm GIS (Mapinfo) để biểu diễn phân bố không gian của các đặc trưng mưa và xu thế biến đổi trên bản đồ khu vực Nam Bộ.

• Cỡ mẫu và timeline: 19 trạm khí tượng, dữ liệu 30 năm (1985-2016), phân tích theo từng năm và mùa khô (tháng 11 đến tháng 4).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Xu thế biến đổi lượng mưa mùa khô: Lượng mưa mùa khô tại các trạm Nam Bộ có xu hướng tăng nhẹ, dao động từ 2 đến 11 mm trong 6 tháng mùa khô, với mức tăng cao hơn ở khu vực Đông Nam Bộ so với Tây Nam Bộ. Hệ số biến thiên lượng mưa mùa khô phổ biến dưới 1%, cho thấy sự ổn định tương đối của lượng mưa trong giai đoạn nghiên cứu.

2. Phân bố không gian lượng mưa: Lượng mưa trung bình 6 tháng mùa khô dao động từ 139 đến 410 mm, tập trung cao hơn ở Đông Nam Bộ. Ba tháng mưa ít nhất (tháng 12, 1, 2) có lượng mưa phổ biến từ 3 đến 50 mm, với sự biến động lớn hơn và hệ số biến thiên cao hơn, đặc biệt tại các trạm ven biển như Bạc Liêu và Ba Tri.

3. Số ngày có mưa và không mưa: Số ngày có mưa trong mùa khô dao động từ 17 đến 37 ngày, với trạm Rạch Giá có số ngày mưa cao nhất. Xu thế số ngày có mưa tăng nhẹ, trung bình khoảng 0.5 ngày/10 năm tại một số trạm như Tân Sơn Hòa. Số ngày không mưa có xu hướng giảm từ 1 đến 5 ngày/mùa khô, đặc biệt tại Đông Nam Bộ.

4. Số ngày có mưa trên ngưỡng 5 mm và 10 mm: Xu thế số ngày mưa lớn hơn 5 mm và 10 mm cũng có sự biến đổi không đồng đều, với một số trạm có xu hướng tăng nhẹ, góp phần làm tăng cường độ mưa trong mùa khô.

Thảo luận kết quả

Sự gia tăng nhẹ lượng mưa và số ngày có mưa trong mùa khô tại Nam Bộ có thể liên quan đến biến đổi khí hậu toàn cầu và ảnh hưởng của các hiện tượng khí hậu như ENSO. Khu vực Đông Nam Bộ có xu thế tăng lượng mưa rõ rệt hơn Tây Nam Bộ, phù hợp với đặc điểm địa hình và ảnh hưởng của gió mùa.

Mức độ biến thiên thấp của lượng mưa mùa khô cho thấy sự ổn định tương đối, tuy nhiên sự biến động lớn hơn trong ba tháng mưa ít nhất và tại các trạm ven biển cảnh báo nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng. Số ngày không mưa giảm có thể làm giảm áp lực khô hạn nhưng cũng đồng nghĩa với khả năng xuất hiện các trận mưa lớn cục bộ tăng lên.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả phù hợp với xu hướng biến đổi khí hậu làm tăng cường độ và tần suất mưa ở một số vùng nhiệt đới, đồng thời làm gia tăng sự bất ổn về phân bố lượng mưa theo không gian và thời gian. Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ xu thế lượng mưa, bản đồ phân bố hệ số biến thiên và số ngày mưa để minh họa rõ nét sự biến đổi.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và mở rộng mạng lưới trạm khí tượng: Để nâng cao độ chính xác và độ tin cậy của dữ liệu lượng mưa, cần bổ sung thêm các trạm quan trắc, đặc biệt tại các vùng ven biển và Tây Nam Bộ, nhằm theo dõi sát diễn biến lượng mưa mùa khô trong vòng 5 năm tới.

2. Phát triển mô hình dự báo lượng mưa mùa khô: Áp dụng các mô hình khí hậu kết hợp dữ liệu vệ tinh và trạm mặt đất để dự báo chính xác lượng mưa và số ngày mưa, hỗ trợ công tác quản lý tài nguyên nước và phòng chống thiên tai, thực hiện trong 3 năm tới bởi các viện nghiên cứu khí tượng.

3. Xây dựng kế hoạch thích ứng biến đổi khí hậu cho nông nghiệp: Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất các biện pháp điều chỉnh lịch thời vụ, lựa chọn giống cây trồng chịu hạn và mặn, nhằm giảm thiểu thiệt hại do biến đổi lượng mưa mùa khô, triển khai trong 2 năm tại các địa phương trọng điểm.

4. Tăng cường truyền thông và nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình đào tạo, hội thảo về biến đổi khí hậu và tác động của lượng mưa mùa khô, giúp người dân và doanh nghiệp chủ động ứng phó, thực hiện liên tục hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và quản lý tài nguyên nước: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách quản lý nước hiệu quả, phòng chống hạn hán và xâm nhập mặn tại Nam Bộ.

2. Ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn: Áp dụng thông tin về xu thế lượng mưa để điều chỉnh lịch thời vụ, lựa chọn giống cây trồng phù hợp, giảm thiểu rủi ro thiên tai.

3. Các nhà nghiên cứu khí tượng và biến đổi khí hậu: Tham khảo phương pháp và kết quả nghiên cứu để phát triển các mô hình dự báo và nghiên cứu sâu hơn về biến đổi khí hậu khu vực.

4. Doanh nghiệp và cộng đồng dân cư tại Nam Bộ: Nắm bắt thông tin về xu thế biến đổi lượng mưa để chủ động trong sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu lượng mưa mùa khô lại quan trọng đối với Nam Bộ?
   Lượng mưa mùa khô ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước, sản xuất nông nghiệp và nguy cơ thiên tai như hạn hán, xâm nhập mặn. Hiểu rõ xu thế biến đổi giúp quản lý và ứng phó hiệu quả.

2. Phương pháp nào được sử dụng để xác định xu thế biến đổi lượng mưa?
   Phương pháp hồi quy tuyến tính đơn biến được áp dụng để đánh giá xu hướng tăng giảm của lượng mưa và số ngày mưa theo thời gian, dựa trên chuỗi số liệu 30 năm.

3. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ đâu?
   Dữ liệu lượng mưa ngày được thu thập từ 19 trạm khí tượng phân bố đồng đều trong khu vực Nam Bộ, với chuỗi số liệu dài 30 năm (1985-2016).

4. Xu thế biến đổi lượng mưa có đồng đều trên toàn khu vực không?
   Không, lượng mưa mùa khô có xu thế tăng nhẹ nhưng không đồng đều, khu vực Đông Nam Bộ có mức tăng cao hơn Tây Nam Bộ, và sự biến động lớn hơn tại các trạm ven biển.

5. Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng như thế nào trong thực tế?
   Kết quả giúp các nhà quản lý, nông dân và doanh nghiệp điều chỉnh kế hoạch sản xuất, quản lý tài nguyên nước và phòng chống thiên tai, góp phần phát triển kinh tế bền vững tại Nam Bộ.

Kết luận

• Lượng mưa mùa khô khu vực Nam Bộ có xu hướng tăng nhẹ từ 2 đến 11 mm trong 6 tháng mùa khô, với sự biến đổi không đồng đều giữa các vùng.
• Số ngày có mưa tăng nhẹ, số ngày không mưa giảm, cho thấy sự thay đổi trong phân bố lượng mưa mùa khô.
• Hệ số biến thiên lượng mưa mùa khô thấp, chứng tỏ sự ổn định tương đối trong giai đoạn nghiên cứu.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho quản lý tài nguyên nước, nông nghiệp và phòng chống thiên tai tại Nam Bộ.
• Đề xuất mở rộng mạng lưới quan trắc, phát triển mô hình dự báo và xây dựng kế hoạch thích ứng biến đổi khí hậu trong 3-5 năm tới.

Luận văn khuyến khích các nhà nghiên cứu, quản lý và cộng đồng tại Nam Bộ tiếp tục theo dõi và ứng dụng kết quả để nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu: Thực trạng và yêu cầu thực tế mang tính cấp thiết của xã hội đối với nội dung mà đề tài sẽ nghiên cứu. Người thực hiện: Nguyễn Quang Ngọc 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng I: Tổng quan Trình bày tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc liên quan đến phân bố không gian và thời gian mƣa. Chƣơng II: Số liệu và phƣơng pháp nghiên cứu Phân tích và tuyển chọn số liệu của 610 trạm khí tƣợng thủy văn, kiểm tra, thống kê và biên tập chuỗi số liệu. Lựa chọn phƣơng pháp nghiên cứu.

Tính toán các đặc trƣng thống kê. Tổng lƣợng mƣa tháng, mùa; Số ngày có mƣa và không mƣa trong tháng, mùa. Tính toán và phân tích xu thế biến đổi của các đặc trƣng mƣa. Chƣơng III: Kết quả và phân tích Kết luận và kiến nghị Người thực hiện: Nguyễn Quang Ngọc 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN Mƣa là một trong những biến khí hậu quan trọng nhất, có liên quan đến phát triển kinh tế - xã hội và thiên tai ở nƣớc ta.

Các đánh giá phân bố mƣa theo không gian, thời gian giúp các nhà hoạch định chính sách và ngƣời sử dụng nhận biết rõ về vùng mƣa, tháng mƣa nhiều và tháng nào ít mƣa. Do vậy việc xác định đƣợc xu thế biến đổi lƣợng mƣa trung bình trong các tháng mùa khô có ý nghĩa rất quan trọng và cần thiết. Khí hậu khu vực Nam Bộ đƣợc quyết định bởi mối tƣơng quan phức tạp giữa hoàn lƣu gió mùa và các nhiễu động nhiệt đới khác trên nền nhiệt độ cao của vùng nội chí tuyến. Chính sự giao tranh của các hệ thống thời tiết có nguồn gốc và bản chất khác nhau trên những quy mô khác nhau từ quy mô Synop đến quy mô địa phƣơng đã tạo ra chế độ thời tiết hết sức đa dạng và phức tạp, vừa mang tính quy luật, vừa mang tính biến động, phụ thuộc vào đặc điểm cụ thể của từng địa phƣơng, đặc biệt chế độ mƣa và phân bố của nó.

Về cơ bản chế độ mƣa Nam Bộ đƣợc phân thành hai mùa khá rõ rệt là mùa mƣa và mùa khô. Dƣới tác động của biến đổi khí hậu, diễn biến của các hiện tƣợng thời tiết hết sức phức tạp; trong đó có sự thay đổi của yếu tố mƣa không những về lƣợng, cƣờng suất mà còn thay đổi cả về phạm vi ảnh hƣởng theo không gian. Biến đổi của lƣợng mƣa theo không gian và thời gian dẫn đến hệ quả của nó gây tác động tích cực hay tiêu cực đối với mỗi khu vực, mặc dù với cùng lƣợng mƣa giống nhau khí hậu có thể rất khác nhau nếu tần số và cƣờng độ mƣa khác nhau, hạn hán xảy ra ở nơi có lƣợng mƣa ít và nhiệt độ cao làm trầm trọng hơn mức độ khô hạn và xâm nhập mặn. Chính vì vậy, nghiên cứu sự biến đổi của lƣợng mƣa là một trong những bài toán thu hút đƣợc sự quan tâm của không chỉ những nhà khí tƣợng học mà còn của các nhà khoa học khác.

Người thực hiện: Nguyễn Quang Ngọc 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƢỚC CỦA LUẬN VĂN 1.1 Nghiên cứu ngoài nƣớc Trên đất liền, số liệu mƣa quan trắc đƣợc trong suốt thế kỷ 20 ghi nhận có sự biến đổi lớn xảy ra với quy mô thời gian năm và thập kỷ, một số mô hình hệ thống quy mô lớn cho thấy có sự thay đổi [29]. Nhìn chung, có sự giảm lƣợng mƣa trong vùng cận nhiệt đới và ngoài vùng nhiệt đới rãnh gió mùa, và sự gia tăng lƣợng mƣa trên đất liền ở các vùng vĩ độ cao, Bắc Mỹ, Âu - Á, và Argentina, đặc biệt có sự suy giảm rõ rệt ở Địa Trung Hải, phía nam Châu Á qua Châu Phi, phía bắc khu vực này mƣa nhiều hơn tuyết. Mùa mƣa dài hơn lên đến 3 tuần ở một số vùng vĩ độ cao phƣơng bắc đƣợc ghi nhận trong 50 năm qua [29].1 Bản đồ xu thế lƣợng mƣa từ 1979 - 2013 - Dự án mƣa toàn cầu (1979 - 2013, Tác giả A.

Pendergrass) El Niño 1997/98 là kết quả tác động biến đổi khí hậu toàn cầu đã làm thay đổi cách nhìn về khí hậu và dự báo khí hậu tại NCCAD. Dự án khí hậu lƣợng mƣa toàn cầu gọi tắt GPCP (Global Precipitation Climatology Project) đã Người thực hiện: Nguyễn Quang Ngọc 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phát triển phƣơng pháp mới để định lƣợng sự phân bố lƣợng mƣa trên toàn cầu trong nhiều năm với tên gọi CAMS–OPI (AMS Publications American Meteorological Society - Publication), là sản phẩn phẩm đƣợc kết hợp số liệu từ hơn 7000 trạm đo mƣa từ hệ thống giám sát dị thƣờng khí hậu (Climate Anomaly Monitoring System) và dựa trên số liệu thực nghiệm giữa mây và lƣợng mƣa bằng bức xạ hồng ngoại từ vệ tinh (Outgoing longwave radiation). Sự kết hợp số liệu ƣớc tính lƣợng mƣa từ vệ tinh và trạm quan trắc đã đại diện cho sự thay đổi không gian/thời gian bao gồm cả trên đất liền và đại dƣơng. Ngoài việc sử dụng để xác định xu thế biến đổi lƣợng mƣa Pentad còn là dữ liệu đầu vào cho các mô hình dự báo khí hậu.

(Địa chỉ liên kết: https://climatedataguide.2 Bản đồ lƣợng mƣa trung bình hàng năm từ 1979 – 2010 – Dự án mƣa toàn cầu (1979-2013, Tác giả D. She a) Người thực hiện: Nguyễn Quang Ngọc 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Các nghiên cứu khác về sự biến đổi của mƣa cũng cho thấy có sự thay đổi trên các khu vực khác nhau. Theo báo cáo tổ chức khí tƣợng toàn cầu NOAA năm 2015 thì trong năm 2015, lƣợng mƣa hàng năm thấp hơn mức trung bình trên toàn cầu. Lƣợng mƣa cho năm 2015 là 22,5 dƣới mức trung bình 1961 – 1990 là 1,033mm.

Khô hạn xảy ra ở miền đông Brazil, Trung Âu, Nam Phi, Mông Cổ, và một số vùng Đông Nam Á. Ngoài ra, năm 2015 hạn hán diễn ra trên toàn thế giới.3: Báo cáo khí hậu toàn cầu về lƣợng mƣa toàn cầu từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2015 của NOAA 1.2 Nghiên cứu trong nƣớc Đặc điểm phân bố không gian, thời gian và sự biến đổi của các đặc trƣng mƣa nhƣ tổng lƣợng mƣa tháng và năm, biến trình năm, ngày bắt đầu và kết thúc mùa mƣa,. có vai trò đặc biệt quan trọng trong nhiều lĩnh vực nhƣ sản xuất nông nghiệp, quản lý tài nguyên nƣớc, vận hành và điều tiết hồ chứa nƣớc thuỷ lợi, thuỷ điện,. Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về mƣa ở Việt Nam và các nƣớc xung quanh (Ngo-Duc và CS, 2013; Nguyen-Le và CS, Người thực hiện: Nguyễn Quang Ngọc 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 2015a, b; Nguyen-Thi và CS, 2012; Yen và CS, 2011[1-6]).

Về cơ bản biến trình mƣa hàng năm ở Nam Bộ và Tây Nguyên mùa mƣa trùng với mùa gió mùa mùa hè (tháng V đến tháng X). Tây Nguyên và Nam Bộ là những vùng có chế độ mƣa điển hình của gió mùa Nam Á với hai mùa tƣơng phản rõ rệt là mùa khô và mùa mƣa, trong đó thời điểm chuyển dịch từ mùa khô sang mùa mƣa đƣợc đặc trƣng bởi sự tăng lên đột ngột của lƣợng mƣa trong khoảng thời gian từ cuối tháng IV đến giữa tháng V (Zhang và CS, 2002 [8]). Thời điểm đó đƣợc gọi là ngày bắt đầu mùa mƣa (Onset Rainy season Date - ORD). Quá trình chuyển từ mùa khô sang mùa mƣa hay ORD có liên hệ chặt chẽ với sự bùng nổ gió mùa mùa hè châu Á.

Đây là thời điểm hết sức quan trọng, đặc biệt đối với khu vực Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, vì nó đánh dấu sự chấm dứt một thời kỳ khô hạn kéo dài trong năm và bắt đầu thời kỳ sinh trƣởng và phát triển của các loại cây công nghiệp nhƣ cà phê, hồ tiêu,. những đặc sản xuất khẩu nổi tiếng của Việt Nam. Quan hệ giữa ngày bắt đầu gió mùa mùa hè với ENSO cũng đã đƣợc nhiều tác giả đề cập tới. Chẳng hạn, Zhou và CS (2007) [12] đã khảo sát mối liên hệ giữa ngày bắt đầu gió mùa Đông Nam Á (hay còn gọi là gió mùa Nam Hải, tức gió mùa Biển Đông) và ENSO khi sử dụng số liệu tái phân tích NCEP (Trung tâm dự báo môi trƣờng Hoa Kỳ) và ECMWF (Trung tâm dự báo hạn vừa Châu Âu).

Ngày bắt đầu gió mùa đƣợc xác định trên cơ sở gió vĩ hƣớng mực 850mb trên khu vực Biển Đông chuyển từ gió đông sang gió tây kéo dài liên tục hai pentad. Kết quả nhận đƣợc chỉ ra rằng trong những năm thuộc pha nóng (lạnh) hoặc năm tiếp theo sự kiện ENSO gió mùa có xu hƣớng bắt đầu muộn hơn (sớm hơn) với cƣờng độ yếu hơn (mạnh hơn). Nguyễn Thị Hiền Thuận và CS (2007) [13] lại cho thấy ngày bắt đầu mùa mƣa ở Nam Bộ sẽ đến muộn hơn trong những năm El Niño và sớm hơn trong những năm La Niña. Khi nghiên cứu mối quan hệ giữa nhiệt độ bề mặt biển (SST) trên khu vực nhiệt đới Thái Người thực hiện: Nguyễn Quang Ngọc 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Bình Dƣơng (28N-28S; 120E-85W) và Ấn Độ Dƣơng (28N-28S; 30E-105E) với lƣợng mƣa tháng ở Tây Nguyên tác giả Nguyen (2007) [14] cũng đã chỉ ra sự thay đổi của SST có ảnh hƣởng rõ rệt đến ngày bắt đầu và kết thúc gió mùa mùa hè.

Mặc dù tồn tại mối quan hệ chặt chẽ giữa ORD và ngày bắt đầu gió mùa mùa hè, nhƣng do mƣa là hệ quả của sự tƣơng tác phức tạp giữa nhiều hệ thống thời tiết khác nhau đồng thời chịu ảnh hƣởng mạnh mẽ của điều kiện địa phƣơng nhƣ địa hình, hƣớng sƣờn, hƣớng núi,. nên ngày bắt đầu mùa mƣa có thể không cùng thời điểm với ngày bắt đầu mùa gió mùa mùa hè. Do tầm quan trọng của việc dự báo ngày bắt đầu mùa mƣa nên gần đây đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề này, chẳng hạn Laux (2008) [8], Moron (2008) [15]. Nghiên cứu có liên quan đến yếu tố mƣa, từ trƣớc đến nay khi sử dụng nguồn số liệu lịch sử do nhiều nguyên nhân khác nhau nhƣ cơ sở dữ liệu mƣa chƣa đƣợc số hoá, chất lƣợng dữ liệu chƣa đƣợc kiểm chứng…đa phần các nghiên cứu sử dụng nguồn số liệu mƣa đƣợc khai thác từ các nguồn số liệu toàn cầu và nguồn số liệu đo mƣa của 58 trạm khí tƣợng phân bố trên 7 vùng khí hậu của Việt Nam [26], với mục tiêu xây dựng bộ cơ sở dữ liệu mƣa ngày phục vụ công tác nghiên cứu khoa học.