Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án 1. Nhóm các công trình nghiên cứu những vấn đề lý luận về khu kinh tế Tính đến nay vấn đề lý luận về KKT đã được nhiều công trình ở trong nước và nước ngoài nghiên cứu trong các lĩnh vực khác nhau như kinh tế, pháp luật cũng như ở nhiều phạm vi nghiên cứu khác nhau. Những công trình tiêu biểu như: Cuốn sách chuyên khảo “Khu kinh tế tự do: những vấn đề lý luận và thực tiễn’’ của tác giả Cù Chí Lợi, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, năm 2013.
Cuốn sách là tổng hợp những vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế trong việc phát triển KKT tự do, đồng thời làm rõ các bước xây dựng KKT ở Việt Nam theo hướng tiến tới KKT tự do. Luận án "Quản lý nhà nước đối với khu kinh tế cửa khẩu quốc tế Cầu Treo" của tác giả Trần Báu Hà tại học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh vào năm 2017. Luận án đã hệ thống hóa, làm rõ cơ sở lý luận về quản lý nhà nước (cấp tỉnh) đối với KKTCK trong bối cảnh hiện nay dưới góc nhìn của chuyên ngành quản lý kinh tế. Khảo cứu kinh nghiệm quản lý nhà nước đối với KKTCK trong nước (KKT - Thương mại đặc biệt Lao Bảo và KKTCK Cha Lo) để rút ra bài học kinh nghiệm về quản lý nhà nước cho KKTCK quốc tế Cầu Treo.
Meng Guangwen (2003), “The Theory and Practice of Free Economic Zones: (A Case Study of Tianjin, People’s Republic of China” thesis of the Ruprecht-Karls University of Heidelberg, Germany (Luận án: Lý thuyết và thực hành các KKT tự do: Nghiên cứu điển hình về Thiên Tân, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Đây là luận án Tiến sỹ khoa học tự nhiên (Degree of Doctor of Natinal Sciences) của Tiến sỹ Meng Guangwen tại Đại học Ruprecht-Karls, Cộng hòa Liên bang Đức. Công trình đã tổng kết nhiều nghiên cứu về KKT của các học giả đi trước, trình bày lịch sử hình thành và biến đổi của các “Khu kinh tế tự do” trong lịch sử thế giới từ thế kỷ 16 đến thời đại 10 ngày nay. Cuốn sách nghiên cứu chuyên sâu sự hình thành và phát triển của KKT công nghệ Thiên Tân, như: mục tiêu, chính sách phát triển của khu, quy hoạch phát triển, vấn đề quản lý nhà nước, vấn đề thu hút đầu tư nước ngoài, định hướng phát triển công nghiệp, vấn đề phát triển ngoại thương, phân tích sự phát triển của khu vực, và cuối cùng đánh giá khả năng phát triển.
Đây là kết quả nghiên cứu của Nhóm tư vấn môi trường chính sách thuộc tổ chức FIAS, một tổ chức được WB tài trợ để nghiên cứu và thực hiện tư vấn về môi trường và chính sách kinh tế. Tổ chức FIAS đã thực hiện rà soát sự phát triển của một loạt ĐKKT trên thế giới, phân tích sự phát triển của các ĐKKT, tác động của các ĐKKT với sự phát triển kinh tế, xã hội, môi trường vùng lãnh thổ xung quanh và phân tích tác động của sự phát triển các ĐKKT đối với quá trình chuyển đổi kinh tế của các quốc gia. Cuối cùng, nghiên cứu chỉ ra những bài học thành công của các ĐKKT và đưa ra một số hướng dẫn (guidelines) về phát triển KKT. Đây là một công trình nghiên cứu tổng quan về mô hình KKT trên phạm vi quốc tế, có giá trị về nhận thức về tình hình phát triển của các ĐKKT trên thế giới và có giá trị tham khảo để đánh giá sự thành công của mô hình ĐKKT đối với các quốc gia muốn phát triển ĐKKT.
Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc tế về “Phát triển đặc khu kinh tế, kinh nghiệm và cơ hội” do UBND tỉnh Quảng Ninh và Bộ Kế hoạch và Đầu tư tổ chức tại thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh từ ngày 19-21 tháng 3 năm 2014. Tài liệu hội thảo là tập hợp các tham luận của các tổ chức, các học giả, các nhà quản lý, các chuyên gia trong và ngoài nước xoay quanh vấn đề phát triển ĐKKT. Nội dung các bài viết khá phong phú, như: kinh nghiệm xây dựng chính sách để phát triển ĐKKT, kinh nghiệm quy hoạch phát triển ĐKKT, vấn đề tài chính, tiền tệ, kinh doanh, thương mại, đầu tư có liên quan đến sự phát triển ĐKKT. Tài liệu hội thảo cung cấp nhiều kinh nghiệm bổ ích đối với việc quản lý, điều hành phát triển các ĐKKT.
11 Samuel Hall (2015), Special Economic Zones in Afghanistan. A new business and economic deal for 2020” (Các KKT đặc biệt ở Afghanistan. Một thỏa thuận kinh doanh và kinh tế mới cho năm 2020). Đây là báo cáo điều tra bối cảnh kinh tế của các KKT đặc biệt tại Afghanistan trên bảy vùng trong cả nước: Kabul, Balkh, Nangarhar, Paktia, Kunduz, Kandahar và Herat.
Báo cáo nhấn mạnh việc tạo ra các KKT đặc biệt sẽ là tín hiệu cho các nhà đầu tư trong nước và có thể khuyến khích các khoản đầu tư nước ngoài vào nước này. Kết quả nghiên cứu của báo cáo này sẽ là kinh nghiệm bổ ích cho việc thành lập và hoàn thiện KKT của Việt Nam. Dechun Huang, Vu Thi Van, Md. Ekram Hossain, Zhengqi He (2017) “Shanghai Pilot Free Trade Zone and Its Effect on Economic Growth: A Counter- Factual Approach” Open Journal of Social Sciences, Vol.
Đây là công trình nghiên cứu nhiều chính sách mới và chế độ quản lý được áp dụng đối với khu phi thương mại tự do kinh tế để kiểm tra hiệu suất và khả năng sử dụng của khu phi thương mại tự do Thượng Hải. Nghiên cứu này nhằm mục đích phân tích hiệu quả chính sách của khu phi thương mại tự do Thượng Hải đối với tăng trưởng kinh tế Thượng Hải. Bằng cách sử dụng phương pháp thực tế, nghiên cứu so sánh sự khác biệt của GDP Thượng Hải trong kịch bản thực tế và tìm ra hiệu ứng chính sách với sự tồn tại của khu thương mại tự do. Do đó, phát hiện này nhấn mạnh tác động mạnh mẽ của khu thương mại tự do Thượng Hải đối với tăng trưởng kinh tế.
Hiểu được hiệu quả kinh tế của khu phi thương mại tự do của Thượng Hải là cần thiết để tăng cường tự do hoá đầu tư và thương mại tại Trung Quốc. Những công trình trên đã có những phân tích, đánh giá chuyên sâu vấn đề lý luận về KKT, như: kinh nghiệm quốc tế trong việc phát triển KKT; định hướng phát triển KKT trong tương lai của các quốc gia trên thế giới; các chính sách dành cho các KKT của Việt Nam; định hướng phát triển KKT của Việt Nam trong tương lai. Những kết quả nghiên cứu của các công trình này sẽ là tài liệu tham khảo quan trọng cho việc hoàn thiện nội dung lý luận về KKT trong Luận án này. Nhóm các công trình nghiên cứu những vấn đề về pháp luật bảo vệ môi trường trong hoạt động của các khu kinh tế Thứ nhất, những công trình nghiên cứu pháp luật về BVMT chung, cũng được thực hiện trong hoạt động của các khu kinh tế Qua khảo cứu các công trình nghiên cứu nước ngoài cũng như trong nước có thể thấy đây là vấn đề được rất nhiều cơ quan, tổ chức, cá nhân quan tâm nghiên cứu.
Tiêu biểu có các công trình: Sách chuyên khảo“Quản lý chất thải rắn (tập 1)” của tác giả Trần Hiếu Nhuệ, Ưng Quốc Dũng, Nguyễn Thị Kim Thái, xuất bản năm 2011. Cuốn sách đã tập trung nghiên cứu các biện pháp thu gom, tập trung, vận chuyển và xử lý chất thải rắn đô thị; các phương pháp tận thu các chất thải từ hoạt động công nghiệp. Ngoài ra, tác giả cuốn sách cũng đã chỉ rõ các công cụ pháp lý và chính sách trong quản lý chất thải rắn ở Việt Nam. Luận án “Pháp luật về sử dụng các công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Ngọc Anh Đào, năm 2013 tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Học viện Khoa học xã hội.
Luận án nghiên cứu làm sáng tỏ những vần đề lý luận về pháp luật sử dụng các công cụ kinh tế trong BVMT, như: khái niệm, vai trò, đặc điểm của công cụ kinh tế trong BVMT; khái niệm, nội hàm, các nguyên tắc, tiêu chí của pháp luật về sử dụng các công cụ kinh tế trong BVMT; kinh nghiệm một số nước về pháp luật sử dụng các công cụ kinh tế trong BVMT. Luận án cũng đã đánh giá được thực trạng pháp luật về sử dụng các công cụ này trong BVMT, từ đó đề xuất phương hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về sử dụng các công cụ kinh tế trong BVMT. Luận án “Hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực bảo vệ môi trương ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Tố Uyên, năm 2013 tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội. Luận án này đã hoàn thiện thêm một bước cơ sở lý luận của pháp luật về trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực BVMT ở Việt Nam, làm rõ khái niệm trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực BVMT theo nghĩa “tích cực” và “tiêu cực”.
Mặt khác, trong phạm vi nghiên cứu Luận án đã làm rõ: khái niệm pháp luật về trách 13 nhiệm pháp lý trong lĩnh vực BVMT; hình thức thể hiện, phạm vi tác động và đối tượng tác động của pháp luật về trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực BVMT; những yêu cầu cần thiết khi hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực BVMT. Luận án “Pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường do các hoạt động của làng nghề gây ra ở Việt Nam hiện nay’’ của tác giả Lê Kim Nguyệt, năm 2015 tại Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, Học viện Khoa học xã hội. Luận án đã phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật cũng như thực tiễn thực hiện pháp luật về quy hoạch làng nghề gắn với kiểm soát ONMT; về thông tin môi trường; về đánh giá môi trường, quản lý chất thải, xây dựng và ban hành hệ thống quy chuẩn kĩ thuật môi trường riêng cho khu vực làng nghề; về trách nhiệm của các cơ sở sản xuất kinh doanh, dịch vụ tại làng nghề; về trách nhiệm và nghĩa vụ của các cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng dân cư trong kiểm soát ô nhiễm ở làng nghề; về việc xử lý các hành vi vi phạm pháp luật kiểm soát ONMT ở làng nghề. Từ đó đưa ra kiến nghị hoàn thiện các quy định của pháp luật kiểm soát ONMT do các hoạt động của làng nghề gây ra ở Việt Nam.