Luận văn thạc sĩ về bảo vệ tính đa dạng thực vật tại Hà Giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực vật học bảo vệ tính đa dạng thực vật, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Triệu Minh Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Ma Thị Ngọc Mai
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Động Của Con Người Đến Quần Xã Thực Vật Ở Xã Minh Sơn, Huyện Bắc Mê, Tỉnh Hà Giang Và Đề Xuất Biện Pháp Bảo Vệ Tính Đa Dạng Thực Vật Có Mạch Tại Khu Vực Nghiên Cứu
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.2. Những nghiên cứu về thảm thực vật trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.3. Nghiên cứu về hệ thực vật trên thế giới và Việt Nam
• 1.4. Nghiên cứu về thành phần loài, thành phần dạng sống
• 1.4.1. Những nghiên cứu về thành phần loài
• 1.4.2. Những nghiên cứu về thành phần dạng sống
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp luận
• 2.4.2. Phương pháp điều tra và thu mẫu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Vị trí địa lý
• 3.3. Địa chất, thổ nhưỡng
• 3.4. Diện tích đất của toàn xã
• 3.5. Khí hậu, thủy văn
• 3.6. Điều kiện kinh tế và xã hội
• 3.6.1. Dân số, dân tộc và lao động
• 3.6.2. Điều kiện kinh tế - xã hội nhân văn
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Hiện trạng thảm thực vật
• 4.2. Đa dạng về cấu trúc và hình thái của các trạng thái thảm thực vật
• 4.2.1. Trạng thái thảm cỏ
• 4.2.2. Trạng thái thảm cây bụi
• 4.2.3. Trạng thái rừng non thứ sinh
• 4.2.4. Trạng thái rừng thứ sinh trưởng thành
• 4.2.5. Trạng thái rừng nguyên sinh
• 4.3. Đa dạng về hệ thực vật khu vực nghiên cứu
• 4.4. Đa dạng ở mức độ ngành
• 4.5. Đa dạng về giá trị sử dụng
• 4.6. Các loài quý hiếm theo Sách Đỏ Việt Nam (2007)
• 4.7. Tác động của con người đến thảm thực vật khu vực nghiên cứu
• 4.7.1. Những tác động tiêu cực của con người đến thảm thực vật và rừng
• 4.7.2. Những tác động tích cực của con người đến tài nguyên rừng
• 4.8. Đề xuất các giải pháp phát triển bền vững
• 4.8.1. Chú trọng công tác bảo vệ, phát triển tài nguyên rừng
• 4.8.2. Giải pháp giáo dục, tuyên truyền, phổ cập
• 4.8.3. Giải pháp về cơ chế chính sách
• 4.8.4. Giải pháp khoa học
• 4.8.5. Chính sách dân số
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ đa dạng thực vật tại Hà Giang

Bảo vệ đa dạng thực vật là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong việc duy trì hệ sinh thái bền vững. Tại Hà Giang, nơi có nhiều loài thực vật quý hiếm, việc bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương. Nghiên cứu này sẽ phân tích tác động của con người đến quần xã thực vật tại khu vực này.

1.1. Đặc điểm sinh thái và đa dạng thực vật tại Hà Giang

Hà Giang nổi bật với hệ sinh thái phong phú, bao gồm nhiều loại thực vật quý hiếm. Đặc điểm địa hình và khí hậu đã tạo điều kiện cho sự phát triển của nhiều loài thực vật đặc trưng. Việc hiểu rõ về đa dạng thực vật tại đây là cơ sở để xây dựng các biện pháp bảo vệ hiệu quả.

1.2. Vai trò của đa dạng thực vật trong phát triển bền vững

Đa dạng thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Nó không chỉ cung cấp nguồn thực phẩm và nguyên liệu cho con người mà còn hỗ trợ các loài động vật khác. Bảo vệ đa dạng thực vật là bảo vệ sự sống của cả hệ sinh thái.

II. Tác động của con người đến môi trường tại Hà Giang

Tác động của con người đến môi trường tự nhiên tại Hà Giang ngày càng gia tăng. Các hoạt động như khai thác gỗ, canh tác nông nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng đã gây ra nhiều hệ lụy cho quần xã thực vật. Nghiên cứu này sẽ chỉ ra những tác động tiêu cực và tích cực của con người đến môi trường.

2.1. Tác động tiêu cực từ khai thác tài nguyên

Khai thác gỗ và tài nguyên rừng đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về đa dạng thực vật. Nhiều loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến hệ sinh thái mà còn đến đời sống của người dân địa phương.

2.2. Tác động tích cực từ các chương trình bảo tồn

Một số chương trình bảo tồn đã được triển khai nhằm phục hồi và bảo vệ đa dạng thực vật. Những nỗ lực này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn thiên nhiên.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của con người đến thực vật

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp điều tra thực địa và phỏng vấn người dân để thu thập dữ liệu về tác động của con người đến quần xã thực vật. Các phương pháp này giúp xác định rõ ràng các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất biện pháp bảo vệ hiệu quả.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Điều tra thực địa được thực hiện để thu thập thông tin về hiện trạng thảm thực vật. Các khu vực nghiên cứu được chọn lựa kỹ lưỡng để đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ khu vực Hà Giang.

3.2. Phương pháp phỏng vấn người dân

Phỏng vấn người dân địa phương giúp thu thập thông tin về các hoạt động canh tác và khai thác tài nguyên. Những thông tin này rất quan trọng để hiểu rõ hơn về tác động của con người đến môi trường.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự tác động mạnh mẽ của con người đến quần xã thực vật tại Hà Giang. Những phát hiện này không chỉ có giá trị trong việc bảo vệ đa dạng thực vật mà còn có thể áp dụng vào các chính sách phát triển bền vững trong tương lai.

4.1. Hiện trạng đa dạng thực vật tại khu vực nghiên cứu

Kết quả điều tra cho thấy nhiều loài thực vật quý hiếm đang bị đe dọa. Việc bảo vệ các loài này là cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học tại Hà Giang.

4.2. Đề xuất biện pháp bảo vệ thực vật

Nghiên cứu đề xuất một số biện pháp bảo vệ thực vật như tăng cường giáo dục cộng đồng, xây dựng các khu bảo tồn và phát triển du lịch sinh thái. Những biện pháp này sẽ giúp bảo vệ đa dạng thực vật và nâng cao đời sống người dân.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo vệ thực vật

Bảo vệ đa dạng thực vật tại Hà Giang là một nhiệm vụ cấp bách. Các biện pháp bảo vệ cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các chính sách bảo vệ môi trường.

5.1. Tầm quan trọng của bảo vệ đa dạng thực vật

Bảo vệ đa dạng thực vật không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là của toàn xã hội. Mỗi cá nhân cần nhận thức rõ vai trò của mình trong việc bảo vệ môi trường.

5.2. Định hướng phát triển bền vững tại Hà Giang

Định hướng phát triển bền vững cần được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Các chính sách cần hỗ trợ người dân trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Xã Minh Sơn, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang, với diện tích tự nhiên 14.711,56 ha, là một vùng núi cao có địa hình phức tạp và dân cư chủ yếu sống dựa vào nông - lâm nghiệp. Theo số liệu điều tra từ tháng 8/2015 đến tháng 1/2016, diện tích đất lâm nghiệp chiếm tới 92,93% tổng diện tích xã, trong đó rừng đặc dụng chiếm 4.939,40 ha. Tuy nhiên, thảm thực vật tại đây đang chịu tác động mạnh mẽ từ hoạt động của con người, dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học và thay đổi cấu trúc quần xã thực vật. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá hiện trạng thảm thực vật, phân tích tác động tích cực và tiêu cực của con người đến quần xã thực vật, đồng thời đề xuất các biện pháp bảo vệ tính đa dạng thực vật có mạch tại khu vực. Nghiên cứu có phạm vi thực địa tại xã Minh Sơn, với hai đợt điều tra và phỏng vấn người dân địa phương, tập trung vào các thôn bản đặc trưng. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp dữ liệu khoa học phục vụ công tác bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển bền vững tài nguyên rừng, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của rừng trong điều hòa khí hậu và bảo vệ môi trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết sinh thái nhân văn, tập trung vào mối quan hệ giữa hệ sinh thái tự nhiên và xã hội trong khai thác, sử dụng tài nguyên rừng bền vững. Khung phân loại thảm thực vật áp dụng theo UNESCO (1973) giúp phân loại các kiểu thảm thực vật tự nhiên và thứ sinh tại khu vực nghiên cứu. Các khái niệm chính bao gồm:

• Thảm thực vật: Toàn bộ lớp phủ thực vật tại một vùng cụ thể, bao gồm các dạng rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, thảm cây bụi và thảm cỏ.
• Đa dạng sinh học: Sự phong phú về thành phần loài, dạng sống và cấu trúc quần xã thực vật.
• Tác động của con người: Bao gồm các hoạt động khai thác gỗ, chuyển đổi đất rừng thành nương rẫy, khai thác lâm sản ngoài gỗ, và các hoạt động bảo vệ, phục hồi rừng.
• Phân loại dạng sống thực vật: Áp dụng phương pháp Raunkiaer (1934) và các phân nhóm dạng sống như cây gỗ, cây bụi, cây thảo, cây leo.
• Phát triển bền vững: Theo định nghĩa của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (1987), phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng của các thế hệ tương lai.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp sinh thái nhân văn kết hợp điều tra thực địa và phân tích xã hội học. Cỡ mẫu gồm 240 hộ gia đình tại 8 thôn, với 30 hộ mỗi thôn, cùng các lớp học sinh và cán bộ địa phương tham gia phỏng vấn. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo đại diện cho các nhóm dân cư và điều kiện sinh thái khác nhau.

Phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm:

• Tuyến điều tra (TĐT) và Ô tiêu chuẩn (OTC): Xác định theo phương pháp Hoàng Chung (2008), với diện tích OTC là 400 m² cho rừng, 16 m² cho cây bụi và 1 m² cho thảm cỏ. Dữ liệu thu thập gồm tên loài, dạng sống, mật độ, chiều cao và độ che phủ.
• Phỏng vấn người dân: Sử dụng phiếu điều tra và trao đổi trực tiếp để thu thập thông tin về hoạt động khai thác gỗ, sử dụng tài nguyên rừng, nhận thức và đề xuất bảo vệ rừng.
• Phân tích số liệu: Xác định tên khoa học theo Danh lục các loài thực vật Việt Nam, phân loại dạng sống, đánh giá giá trị sử dụng và phân tích cấu trúc thảm thực vật theo chiều thẳng đứng.

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 8/2015 đến tháng 1/2016, gồm hai đợt điều tra thực địa và phỏng vấn vào tháng 9 và tháng 12 năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng thảm thực vật: Khu vực nghiên cứu có 4 lớp quần hệ chính gồm rừng kín, rừng thưa, thảm cây bụi và thảm cỏ. Rừng nguyên sinh còn lại rất ít, chủ yếu là rừng thứ sinh và thảm thực vật thứ sinh nhân tác. Cấu trúc thảm thực vật đa tầng, với rừng nguyên sinh có 5 tầng, rừng thứ sinh trưởng thành 4 tầng, thảm cây bụi và thảm cỏ 2 tầng.
2. Đa dạng sinh học: Xác định được 5 ngành thực vật bậc cao có mạch với 82 họ, 198 chi và 259 loài. Ngành hạt kín chiếm ưu thế với 73 họ (89,02%), 186 chi (93,94%) và 240 loài (92,66%). Trong đó, lớp hai lá mầm chiếm trên 70% tổng số họ, chi, loài.
3. Giá trị sử dụng thực vật: Có 140 loài (48,44%) được dùng làm thuốc, 80 loài (27,68%) cho gỗ, 26 loài (9,68%) làm cảnh, 20 loài (6,92%) cho quả và hạt.
4. Loài quý hiếm và nguy cấp: Khu vực có 22 loài thực vật trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), chiếm 8,88% tổng số loài, trong đó 6 loài nguy cấp (EN) và 17 loài sẽ nguy cấp (VU).
5. Tác động của con người: Hoạt động khai thác gỗ làm nhà, chuồng trại và buôn bán gỗ trái phép là nguyên nhân chính làm giảm số lượng cây gỗ lớn quý hiếm. Trung bình mỗi hộ gia đình sử dụng 17,6 ste gỗ để làm nhà, toàn xã có nhu cầu khoảng 19.553,6 ste gỗ. Số người khai thác gỗ để bán tăng mạnh trong giai đoạn 1995-2005, giảm dần từ 2010-2015 do trữ lượng gỗ giảm và quản lý tốt hơn.

Thảo luận kết quả

Sự suy giảm diện tích rừng nguyên sinh và thay thế bằng các trạng thái thảm thực vật thứ sinh phản ánh tác động tiêu cực của con người qua khai thác gỗ và chuyển đổi đất rừng thành nương rẫy. Cấu trúc thảm thực vật đa tầng bị phá vỡ, làm giảm khả năng duy trì đa dạng sinh học và chức năng sinh thái của rừng. So với các nghiên cứu tại vùng núi phía Bắc Việt Nam, kết quả tương đồng về sự suy giảm đa dạng loài và thay đổi cấu trúc quần xã do khai thác quá mức.

Biểu đồ phân bố các ngành thực vật cho thấy ngành hạt kín chiếm ưu thế, phù hợp với đặc điểm sinh thái vùng nhiệt đới ẩm. Tỷ lệ loài có giá trị sử dụng cao cho thấy tiềm năng phát triển kinh tế từ tài nguyên rừng nếu được quản lý bền vững. Tuy nhiên, sự hiện diện của nhiều loài quý hiếm trong Sách Đỏ cảnh báo nguy cơ mất mát đa dạng sinh học nếu không có biện pháp bảo vệ hiệu quả.

Hoạt động khai thác gỗ trái phép và nhu cầu gỗ làm nhà cao là thách thức lớn đối với công tác bảo tồn. Việc giảm số người khai thác gỗ để bán trong giai đoạn gần đây cho thấy hiệu quả bước đầu của các chính sách quản lý và bảo vệ rừng. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện số người khai thác gỗ theo mục đích và thời gian, bảng thống kê diện tích rừng theo trạng thái và bảng phân bố loài quý hiếm theo mức độ nguy cấp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác bảo vệ rừng: Thiết lập và duy trì các khu vực bảo tồn nghiêm ngặt, tăng cường tuần tra, kiểm soát khai thác gỗ trái phép nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến rừng nguyên sinh. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý rừng đặc dụng, Hạt Kiểm lâm; Thời gian: ngay lập tức và liên tục.
2. Phát triển mô hình trồng rừng bền vững: Khuyến khích người dân trồng rừng thay thế, áp dụng kỹ thuật trồng rừng hỗn giao nhằm tăng độ che phủ và đa dạng sinh học. Chủ thể: UBND xã, các tổ chức nông lâm nghiệp; Thời gian: 1-3 năm.
3. Giáo dục, tuyên truyền nâng cao nhận thức: Tổ chức các chương trình phổ cập kiến thức về bảo tồn đa dạng sinh học, lợi ích của rừng và phát triển bền vững cho cộng đồng dân cư, đặc biệt là các dân tộc thiểu số. Chủ thể: Phòng Giáo dục, Ban quản lý rừng, các trường học; Thời gian: liên tục.
4. Xây dựng chính sách hỗ trợ kinh tế thay thế: Hỗ trợ phát triển các ngành nghề phi nông nghiệp, tạo việc làm cho người dân nhằm giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng. Chủ thể: UBND huyện, các tổ chức phát triển kinh tế; Thời gian: 2-5 năm.
5. Nghiên cứu và giám sát đa dạng sinh học định kỳ: Thiết lập hệ thống giám sát đa dạng sinh học và tác động của con người để điều chỉnh chính sách kịp thời. Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học; Thời gian: hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý tài nguyên rừng và môi trường: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách bảo vệ rừng, quản lý khai thác tài nguyên bền vững, đặc biệt tại các vùng núi phía Bắc.
2. Các nhà nghiên cứu sinh thái học và đa dạng sinh học: Tham khảo dữ liệu về thành phần loài, cấu trúc thảm thực vật và tác động của con người để phát triển các nghiên cứu chuyên sâu hơn.
3. Cộng đồng dân cư địa phương và các tổ chức phi chính phủ: Nâng cao nhận thức về vai trò của rừng, áp dụng các biện pháp bảo vệ và phát triển rừng bền vững, đồng thời phát triển các mô hình sinh kế thay thế.
4. Sinh viên và giảng viên ngành Sinh học, Lâm nghiệp, Môi trường: Tài liệu tham khảo thực tiễn về phương pháp nghiên cứu sinh thái nhân văn, phân tích đa dạng sinh học và đề xuất giải pháp bảo tồn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tác động chính của con người đến thảm thực vật ở Minh Sơn là gì?
   Hoạt động khai thác gỗ làm nhà, chuồng trại và buôn bán gỗ trái phép là tác động tiêu cực chính, làm giảm diện tích rừng nguyên sinh và đa dạng loài. Ngoài ra, chuyển đổi đất rừng thành nương rẫy cũng góp phần suy thoái thảm thực vật.

2. Phương pháp nào được sử dụng để phân loại thảm thực vật trong nghiên cứu?
   Nghiên cứu áp dụng khung phân loại của UNESCO (1973), kết hợp tuyến điều tra và ô tiêu chuẩn để thu thập dữ liệu về thành phần loài, dạng sống và cấu trúc thảm thực vật.

3. Có bao nhiêu loài thực vật quý hiếm được ghi nhận tại khu vực nghiên cứu?
   Có 22 loài thực vật trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), chiếm 8,88% tổng số loài, trong đó 6 loài nguy cấp (EN) và 17 loài sẽ nguy cấp (VU).

4. Làm thế nào để giảm áp lực khai thác gỗ tại khu vực?
   Tăng cường quản lý, bảo vệ rừng nghiêm ngặt, phát triển mô hình trồng rừng thay thế, đồng thời hỗ trợ phát triển sinh kế phi nông nghiệp cho người dân để giảm phụ thuộc vào tài nguyên rừng.

5. Vai trò của giáo dục và tuyên truyền trong bảo vệ rừng là gì?
   Giáo dục và tuyên truyền giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của rừng và đa dạng sinh học, từ đó thúc đẩy sự tham gia tích cực của người dân trong công tác bảo vệ và phát triển rừng bền vững.

Kết luận

• Khu vực nghiên cứu có đa dạng sinh học phong phú với 259 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó nhiều loài quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng.
• Tác động của con người, đặc biệt là khai thác gỗ và chuyển đổi đất rừng, đã làm suy giảm diện tích rừng nguyên sinh và thay đổi cấu trúc thảm thực vật.
• Nhu cầu gỗ làm nhà của người dân rất lớn, trung bình mỗi hộ sử dụng 17,6 ste gỗ, toàn xã cần khoảng 19.553,6 ste gỗ.
• Các biện pháp bảo vệ rừng cần tập trung vào tăng cường quản lý, phát triển trồng rừng bền vững, giáo dục cộng đồng và hỗ trợ sinh kế thay thế.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tài nguyên rừng tại xã Minh Sơn, với kế hoạch thực hiện các giải pháp trong vòng 1-5 năm tới.

Luận văn kêu gọi các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cùng phối hợp hành động để bảo vệ và phát triển bền vững thảm thực vật, góp phần duy trì cân bằng sinh thái và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân vùng núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm cơ bản Khái niệm về phát triển bền vững Theo Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED) 1987: “Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm đáp ứng những yêu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau”. Hay nói cách khác, phát triển bền vững là sự phát triển hài hoà cả về kinh tế, văn hoá, xã hội, môi trường ở các thế hệ nhằm không ngừng nâng cao chất lượng sống của con người. Khái niệm về thảm thực vật Có nhiều khái niệm về thảm thực vật, những trong nghiên cứu chúng tôi theo khái niệm về thảm thực vật của giáo sư Trần Đình Lý (1998) [29]: thảm thực vật là toàn bộ lớp phủ thực vật ở một vùng cụ thể hay toàn bộ lớp phủ thảm thực vật trên toàn bộ bề mặt trái đất.

Thảm thực vật là một khái niệm chung chưa chỉ rõ đối tượng cụ thể nào, nó chỉ có ý nghĩa và giá trị cụ thể khi có định nghĩa kèm theo như: thảm thực vật cây bụi, thảm thực vật rừng ngập mặn… 1. Những nghiên cứu về thảm thực vật trên thế giới và ở Việt Nam Trên thế giới J. Ông cho rằng, rừng nhiệt đới có 5 loạt quần hệ: loạt quần hệ rừng xanh từng mùa; loạt quần hệ khô thường xanh; loạt quần hệ miền núi; loạt quần hệ ngập từng mùa và loạt quần hệ ngập quanh năm. Maurand (1943) nghiên cứu về thảm thực vật Đông Dương đã chia thảm thực vật Đông Dương thành 3 vùng: Bắc Đông Dương, Nam Đông Dương và vùng trung gian.

Đồng thời ông đã liệt kê 8 kiểu quần lạc trong các vùng đó [45]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 3 http://www.vn Ở Việt Nam Chevalier (1918), là người đầu tiên đã đưa ra một bảng phân loại thảm thực vật rừng Bắc Bộ Việt Nam, đây được xem là bảng phân loại thảm thực vật rừng nhiệt đới Châu Á đầu tiên trên thế giới). Theo bảng phân loại này rừng ở Miền Bắc Việt Nam được chia thành 10 kiểu [45]. Năm 1953 ở Miền Nam Việt Nam xuất hiện bảng phân loại thảm thực vật rừng Miền Nam của Maurand khi ông tổng kết về các công trình nghiên cứu các quần thể rừng thưa của Rollet, Lý Văn Hội, Neang Sam Oil.

Cục điều tra và quy hoạch rừng (1960), đưa ra Bảng phân loại đầu tiên của ngành Lâm nghiệp Việt Nam về thảm thực vật rừng ở Việt Nam, theo bảng phân loại này rừng trên toàn lãnh thổ Việt Nam được chia làm 4 loại hình lớn: Loại I: đất đai hoang trọc, những trảng cỏ và cây bụi, trên loại này cần phải trồng rừng. Loại II: gồm những rừng non mới mọc, cần phải tra dặm thêm cây hoặc tỉa thưa. Loại III: gồm tất cả các loại hình rừng bị khai thác mạnh trở nên nghèo kiệt tuy còn có thể khai thác lấy gỗ, trụ mỏ, củi, nhưng cần phải xúc tiến tái sinh, tu bổ, cải tạo. Loại IV: gồm những rừng già nguyên sinh còn nhiều nguyên liệu, chưa bị phá hoại, cần khai thác hợp lý.

Trần Ngũ Phương (1970) [32], đưa ra bảng phân loại rừng ở Miền bắc Việt Nam, chia thành 3 đai lớn theo độ cao: đai rừng nhiệt đới mưa mùa; đai rừng á nhiệt đới mưa mùa; đai rừng á nhiệt đới mưa mùa núi cao. Thái Văn Trừng (1978) [40], đã đưa ra 5 kiểu quần lạc lớn (quần lạc thân gỗ kín tán; quần lạc thân gỗ thưa; quần lạc thân cỏ kín rậm; quần lạc thân cỏ thưa và những kiểu hoang mạc) và nguyên tắc đặt tên cho các thảm thực vật. Năm 1975, trên cơ sở các điều kiện lập địa trên toàn lãnh thổ Việt Nam, tại hội nghị thực vật học quốc tế lần thứ XII (Leningrat), ông đưa ra bảng phân loại Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 4 http://www.vn thảm thực vật rừng Việt Nam theo quan điểm sinh thái, đây được xem là bảng phân loại thảm thực vật rừng ở Việt Nam phù hợp nhất theo quan điểm sinh thái cho đến nay [40]. Phan Kế Lộc (1985) [28], dựa trên bảng phân loại của UNESCO 1973, cũng đã xây dựng thang phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam thành 5 lớp quần hệ, 15 dưới lớp, 32 nhóm quần hệ và 77 quần hệ khác nhau.

Nguyễn Nghĩa Thìn (1994-1996) cũng đã áp dụng cách phân loại này trong những nghiên cứu của ông. Vũ Tự Lập và cộng sự (1995) [27], dựa vào mối quan hệ giữa hình thái thực bì và khí hậu chia ra 15 kiểu thực bì khác nhau: kiểu rừng rậm nhiệt đới gió mùa rụng lá; kiểu rừng rậm nhiệt đới ẩm thường xanh; kiểu rừng rậm nhiệt đới gió mùa nửa rụng lá; kiểu rừng khô nhiệt đới gió mùa khô rụng lá; kiểu rừng thưa nhiệt đới khô lá kim; kiểu sa van nhiệt đới khô; kiểu truông nhiệt đới khô; kiểu rừng nhiệt đới trên đất đá vôi; kiểu rừng nhiệt đới trên đất mặn; kiểu rừng nhiệt đới trên đất phèn; kiểu rừng rậm á nhiệt đới ẩm lá rộng thường xanh; kiểu rừng rậm á nhiệt đới ẩm hỗn giao; kiểu rừng thưa á nhiệt đới hơi ẩm lá kín; kiểu rừng rêu á nhiệt đới mưa mùa; kiểu rừng lùn đỉnh cao. Lê Ngọc Công (2004) [11] phân chia thảm thực vật của tỉnh Thái Nguyên theo khung phân loại của UNESCO (1973) thành 4 lớp quần hệ: lớp quần hệ rừng rậm; lớp quần hệ rừng thưa; trảng cây bụi và trảng cỏ. Tại KVNC, những trạng thái thứ sinh gồm trảng cỏ, trảng cây bụi và rừng thưa được hình thành do tác động của con người như khai thác gỗ, củi, chặt đốt rừng làm nương rẫy…).

Nghiên cứu về hệ thực vật trên thế giới và Việt Nam Trên thế giới Năm 1965, Al.Phêđôrốp đã dự đoán trên thế giới có khoảng: 300.000 loài thực vật hạt kín: 5.000 loài thực vật hạt trần; 6.000 loài quyết thực vật; 14.000 loài nấm và các loài thực vật bậc thấp khác. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 5 http://www. Slucop đã đưa ra số lượng các loài thực vật hạt kín phân bố ở các châu lục như sau: + Châu Mỹ có khoảng 97.000 loài trong đó: Hoa Kỳ + Canada: 25.000 loài; Mehico+ Trung Mỹ: 17.000 loài; Nam Mỹ: 56.000 loài; Đất lửa + Nam cực: 1. + Châu Âu có khoảng 15.000 loài trong đó: Trung và Bắc Âu: 5.000 loài; Nam Âu, vùng Ban căng và Capcazơ: 10.

+ Châu Phi có khoảng 40.500 loài trong đó: các vùng nhiệt đới ẩm: 15.000 loài; Nam Phi: 6.500 loài; Bắc Phi, Angieri, Ma Rốc và các vùng phụ cận khác: 4.000 loài; Tuynidi và Ai cập: 2.000 loài; Xomali và Eritrea: 1.000 loài trong đó: Đông Nam Á: 80.000 loài; các khu vực nhiệt đới Ân Độ: 26.000 loài; Viễn đông thuộc Liên bang Nga, Triều Tiên, Đông bắc Trung Quốc: 6.000 loài; Xibrria thuộc Liên bang Nga, Mông Cổ và Trung Á: 5.000 loài trong đó: Đông Bắc Úc: 6.000 loài; Tây Nam Úc: 5.500 loài; Lục địa Úc: 5.000 loài; Taxman và Tân tây lan: 4. Ở Việt Nam Ở nước ta, trong thực vật chí Đại cương Đông Dương và các tập bổ sung tiếp theo đã mô tả và ghi nhận có khoảng 240 họ với khoảng 7.000 loài thực vật bậc cao có mạch. Những năm gần đây, nhiều nhà thực vật dự đoán con số đó có thể lên tới 10. Trên cơ sở những thông tin mới nhất và những căn cứ chắc chắn, Nguyễn Tiến Bân (1997) [2] đã giới thiệu khái quát những đặc điểm cơ bản của 265 họ và khoảng 2.300 chi thuộc ngành hạt kín ở nước ta.

Phan Kế Lộc (1998), đã ghi nhận đến nay trong hệ thực vật Việt Nam đã biết được 9.653 loài thực vật bậc cao có mạch mọc tự nhiên, thuộc 2.011 chi và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 6 http://www. Nếu kể cả khoảng 733 loài cây trồng đã được nhập nội thì tổng số loài thực vật bậc cao có mạch biết được ở Việt Nam 10.257 chi và 305 họ, chiếm khoảng 4% tổng số loài, 15% tổng số chi và 57% tổng số họ của toàn thế giới. Như vậy, hệ thực vật nước ta có thành phần loài khá phong phú mang cả yếu tố của thực vật nhiệt đới ẩm Indonesia - Malaisia, yếu tố của thực vật nhiệt đới gió mùa, thực vật ôn đới nam Trung Hoa và các yếu tố của thực vật Ấn Độ - Trung và Nam Tiểu Á Nhìn chung, khi nghiên cứu về thảm thực vật các tác giả đều áp dụng khung phân loại của UNESCO (1973) trong nghiên cứu của mình. Những nghiên cứu về thảm thực vật của các tác giả hầu hết chỉ tập trung nghiên cứu ở một vùng cụ thể và phần lớn các tác giả đều mới chỉ đưa ra con số dự đoán về hệ thực vật ở một châu lục, một quốc gia, hoặc một khu vực cụ thể.

Những số liệu này chưa được nghiên cứu và điều tra đầy đủ. Vì vậy, số loài thực vật hiện có chắc chắn còn dao động và cao hơn nữa. Nghiên cứu về thành phần loài, thành phần dạng sống 1. Những nghiên cứu về thành phần loài Theo các nhà khoa học, thì mỗi vùng sinh thái sẽ hình thành thảm thực vật đặc trưng, sự khác nhau của thảm thực vật này so với thảm khác được thể hiện bởi thành phần loài, dạng sống, cấu trúc và động thái của nó.

Vì vậy, nghiên cứu thành phần loài, thành phần dạng sống là chỉ tiêu quan trọng trong phân loại loại hình thảm thực vật. Longchun và cộng sự (1993), nghiên cứu về đa dạng thực vật ở hệ sinh thái nương rẫy tại Xishuang Bana tỉnh Vân Nam Trung Quốc nhận xét: nương rẫy bỏ hoá được 3 năm thì có 17 họ, 21 chi, 21 loài. Bỏ hoá 19 năm thì có 60 họ, 134 chi và 167 loài. Thái Văn Trừng (1978) [40], thống kê hệ thực vật Việt Nam có 7004 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 1850 chi, 289 họ.

Hoàng Chung (1980) [8], khi nghiên cứu đồng cỏ vùng núi Bắc Việt Nam đã công bố thành phần loài thu được gồm 233 loài thuộc 54 họ và 44 bộ. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 7 http://www.vn Nguyễn Tiến Bân và cộng sự (1983) [3], khi nghiên cứu hệ thực vật Tây Nguyên đã thống kê được 3210 loài chiếm gần 1/2 số loài đã biết của toàn Đông Dương. Phạm Hoàng Hộ (1991 - 1992) [18] trong “Cây cỏ Việt Nam” đã thống kê số loài hiện có của hệ thực vật là 10500 loài. Lê Ngọc Công và Hoàng Chung (1995) [12], nghiên cứu thành phần loài, dạng sống của sa van bụi và đồi trung du Bắc Thái (cũ) đã xác định được 123 loài thuộc 47 họ khác nhau.

Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) [35], đã thống kê thành phần loài của Vườn quốc gia Tam Đảo có khoảng 2.