Luận văn thạc sĩ: Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam

Tìm hiểu về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam. Bài viết cung cấp thông tin về luật, quy định và thủ tục đăng ký bản quyền, sáng chế, nhãn hiệu.

• Tác giả: Ngô Văn Giang
• Người hướng dẫn: Pgs. Phí Mạnh Hồng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội Trường Đại học Kinh tế
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá tầm quan trọng của bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ

Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế, việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) đã trở thành một yếu tố cốt lõi, quyết định sức cạnh tranh và sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ pháp lý bảo vệ thành quả sáng tạo mà còn là động lực thúc đẩy đổi mới, thu hút đầu tư và tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh. Lịch sử phát triển của nhân loại gắn liền với sự tích lũy tri thức, và việc bảo vệ các sản phẩm do trí tuệ tạo ra chính là cách để khuyến khích các hoạt động sáng tạo đó. Tại Việt Nam, khi quá trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường và hội nhập sâu rộng đang diễn ra mạnh mẽ, vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ càng được chú trọng. Đây không chỉ là yêu cầu nội tại để phát triển kinh tế - xã hội mà còn là cam kết bắt buộc khi tham gia vào các sân chơi thương mại toàn cầu như Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Một hệ thống bảo hộ hiệu quả giúp bảo vệ lợi ích chính đáng của chủ sở hữu, từ đó khuyến khích nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh, đồng thời góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho toàn xã hội. Việc hiểu đúng và đầy đủ về các loại hình và vai trò của quyền SHTT là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất để xây dựng một chiến lược bảo hộ toàn diện, đáp ứng cả tiêu chuẩn trong nước và quốc tế.

1.1. Khái niệm và các loại hình quyền sở hữu trí tuệ chính

Theo định nghĩa được thừa nhận rộng rãi, tài sản trí tuệ là những thành quả do trí tuệ con người tạo ra thông qua hoạt động sáng tạo. Quyền sở hữu trí tuệ là quyền của cá nhân, tổ chức đối với các tài sản trí tuệ đó, được nhà nước công nhận và bảo hộ. Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 của Việt Nam, quyền SHTT bao gồm ba nhóm chính. Thứ nhất là quyền tác giả và quyền liên quan, áp dụng cho các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, chương trình máy tính, bản ghi âm, ghi hình. Thứ hai là quyền sở hữu công nghiệp, một lĩnh vực rộng lớn bao gồm sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, và bí mật kinh doanh. Bản chất của quyền sở hữu công nghiệp là bảo hộ các ý tưởng sáng tạo và chống lại việc khai thác bất hợp pháp ở quy mô công nghiệp. Cuối cùng là quyền đối với giống cây trồng, bảo hộ các giống cây trồng mới do cá nhân, tổ chức chọn tạo, phát hiện và phát triển. Mỗi loại hình này có cơ chế xác lập và thời hạn bảo hộ riêng, tạo thành một hệ thống pháp lý phức tạp nhưng cần thiết để bảo vệ toàn diện các tài sản vô hình.

1.2. Vai trò của SHTT trong kinh tế thị trường và hội nhập

Trong nền kinh tế thị trường, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ có tác động sâu sắc đến nhiều lĩnh vực. Một hệ thống bảo hộ mạnh mẽ giúp thúc đẩy hoạt động thương mại lành mạnh, giảm thiểu hàng giả, hàng nhái và các hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Nó tạo điều kiện cho các doanh nghiệp xây dựng và bảo vệ thương hiệu, từ đó mở rộng thị trường. Đặc biệt, quyền SHTT là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quyết định đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và chuyển giao công nghệ. Các công ty đa quốc gia có xu hướng đầu tư và chuyển giao công nghệ tiên tiến vào những quốc gia có cơ chế bảo hộ SHTT rõ ràng và hiệu quả. Nghiên cứu kinh tế lượng, điển hình là của Park và Ginarte (1997), cho thấy mối tương quan chặt chẽ giữa cường độ quyền SHTT, độ mở của nền kinh tế, FDI và tốc độ tăng trưởng. Hơn nữa, trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế như Hiệp định TRIPs không chỉ là nghĩa vụ mà còn là cơ hội để các quốc gia đang phát triển tiếp cận công nghệ mới và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

II. Top thách thức trong bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam

Mặc dù đã có những bước tiến đáng kể trong việc xây dựng khung pháp lý, hoạt động bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức lớn. Thực trạng này không chỉ gây thiệt hại cho các chủ thể sáng tạo mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường đầu tư và uy tín quốc gia. Một trong những vấn đề nhức nhối nhất là tình trạng xâm phạm quyền SHTT diễn ra phổ biến và tinh vi trên nhiều lĩnh vực, từ phần mềm máy tính, xuất bản phẩm, âm nhạc, phim ảnh đến hàng hóa tiêu dùng. Mức độ vi phạm cao khiến Việt Nam từng bị xếp vào danh sách các quốc gia cần theo dõi về quyền sở hữu trí tuệ. Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật dù đã được hoàn thiện nhưng vẫn còn những bất cập, chồng chéo. Quan trọng hơn, hiệu lực thực thi pháp luật còn yếu kém, xuất phát từ nhiều nguyên nhân như nhận thức của cộng đồng chưa cao, năng lực của các cơ quan thực thi còn hạn chế, và các chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe. Những thách thức này đòi hỏi phải có những giải pháp đồng bộ và quyết liệt để nâng cao hiệu quả bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

2.1. Thực trạng xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp và quyền tác giả

Tình hình xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam vẫn ở mức báo động. Đối với quyền sở hữu công nghiệp, hành vi làm hàng giả, hàng nhái các nhãn hiệu nổi tiếng diễn ra phổ biến, gây thiệt hại lớn cho cả nhà sản xuất chân chính và người tiêu dùng. Các khiếu nại về xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp gửi đến các cơ quan chức năng ngày càng tăng, cho thấy tính chất phức tạp của vấn đề. Về quyền tác giả, tình trạng vi phạm còn nghiêm trọng hơn, đặc biệt trong lĩnh vực kỹ thuật số. Tài liệu nghiên cứu cho thấy tỷ lệ sử dụng phần mềm máy tính bất hợp pháp ở Việt Nam luôn ở mức cao so với khu vực. Theo số liệu được trích dẫn, tỷ lệ này trong giai đoạn 2003-2004 là rất đáng lo ngại, phản ánh sự thiếu tôn trọng đối với bản quyền. Việc sao chép, phân phối trái phép các sản phẩm âm nhạc, điện ảnh, sách điện tử trên Internet đã trở thành một vấn nạn, gây thất thu lớn cho ngành công nghiệp sáng tạo. Những hành vi này không chỉ làm nản lòng các tác giả, nghệ sĩ mà còn kìm hãm sự phát triển của thị trường văn hóa.

2.2. Bất cập trong hệ thống pháp luật và hiệu lực thực thi

Mặc dù đã nỗ lực hoàn thiện, hệ thống pháp luật về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam vẫn còn những điểm yếu. Luận văn chỉ ra sự tồn tại của các quy định chồng chéo, không nhất quán giữa các văn bản pháp luật, gây khó khăn cho quá trình áp dụng. Trước khi có Luật SHTT 2005, các quy định nằm rải rác ở nhiều luật khác nhau, tạo ra sự phân mảnh và thiếu đồng bộ. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất nằm ở khâu thực thi quyền SHTT. Hiệu lực thực thi chính sách, pháp luật còn hạn chế do nhiều nguyên nhân. Thứ nhất, nhận thức của một bộ phận doanh nghiệp và người dân về tầm quan trọng của quyền SHTT còn thấp. Thứ hai, năng lực của các cơ quan thực thi như quản lý thị trường, thanh tra chuyên ngành, tòa án còn chưa đáp ứng được yêu cầu. Hoạt động phối hợp giữa các cơ quan này đôi khi thiếu chặt chẽ. Thứ ba, các biện pháp chế tài, đặc biệt là xử phạt hành chính, còn nhẹ, chưa đủ sức răn đe, trong khi việc xử lý hình sự các vụ việc xâm phạm quyền SHTT còn rất hiếm. Sự thiếu hiệu quả trong hoạt động của các cơ quan thực thi là một rào cản lớn đối với nỗ lực bảo hộ SHTT.

III. Phương pháp bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo luật Việt Nam

Để giải quyết các thách thức, Việt Nam đã xây dựng một hệ thống pháp luật về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ngày càng hoàn chỉnh, tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế. Cột mốc quan trọng nhất trong quá trình này là sự ra đời của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Bộ luật này đã hệ thống hóa và hợp nhất các quy định về SHTT vốn nằm rải rác trước đây, tạo ra một hành lang pháp lý thống nhất và minh bạch. Phương pháp bảo hộ được tiếp cận một cách toàn diện, bao gồm cả quy định về tiêu chuẩn bảo hộ, trình tự xác lập quyền và cơ chế thực thi quyền. Đối với quyền sở hữu công nghiệp như sáng chế, nhãn hiệu, việc xác lập quyền được thực hiện thông qua thủ tục đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Đối với quyền tác giả, quyền được phát sinh tự động kể từ khi tác phẩm được định hình dưới một hình thức vật chất nhất định mà không cần đăng ký. Tuy nhiên, việc đăng ký vẫn được khuyến khích để làm bằng chứng trước pháp luật. Hệ thống pháp luật cũng quy định rõ các biện pháp bảo vệ quyền, cho phép chủ thể quyền tự bảo vệ hoặc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm.

3.1. Quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ

Quá trình hoàn thiện pháp luật về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam gắn liền với công cuộc Đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế. Cột mốc ban đầu là Bộ luật Dân sự năm 1995, lần đầu tiên quy định quyền SHTT như một quyền dân sự. Sau khi Việt Nam nộp đơn xin gia nhập WTO, quá trình này được đẩy mạnh với định hướng rõ ràng là tuân thủ Hiệp định TRIPs. Hàng loạt nghị định của Chính phủ đã được ban hành để quy định chi tiết về bảo hộ các đối tượng cụ thể như sáng chế, nhãn hiệu, bí mật thương mại, và giống cây trồng. Tuy nhiên, bước ngoặt lớn nhất là việc Quốc hội thông qua Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, có hiệu lực từ ngày 1/7/2006. Luật này đã tổng hợp các quy định từ khoảng 40 văn bản pháp luật khác nhau, tạo ra một văn bản pháp lý toàn diện, thống nhất và phù hợp hơn với các cam kết quốc tế. Đây là nỗ lực lập pháp quan trọng, thể hiện quyết tâm của Việt Nam trong việc xây dựng một cơ chế bảo hộ SHTT hiệu quả.

3.2. Cơ chế thực thi và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Luật SHTT 2005 dành riêng Phần thứ năm để quy định về “Bảo vệ quyền SHTT”, khắc phục khâu yếu nhất trong hệ thống pháp luật trước đó. Theo đó, chủ thể quyền SHTT có thể áp dụng các biện pháp dân sự, hành chính, hoặc hình sự để bảo vệ quyền lợi của mình. Biện pháp dân sự bao gồm yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, xin lỗi, cải chính công khai, và bồi thường thiệt hại. Đây được xem là biện pháp hiệu quả nhất để bù đắp tổn thất vật chất cho chủ thể quyền. Biện pháp hành chính được áp dụng bởi các cơ quan quản lý nhà nước như thanh tra, quản lý thị trường, hải quan, công an, bao gồm các hình thức xử phạt như cảnh cáo, phạt tiền, tịch thu hàng hóa vi phạm. Đối với các hành vi xâm phạm có quy mô thương mại và yếu tố cấu thành tội phạm, các quy định trong Bộ luật Hình sự sẽ được áp dụng. Ngoài ra, luật còn quy định các biện pháp kiểm soát tại biên giới, cho phép cơ quan hải quan tạm dừng thủ tục đối với hàng hóa bị nghi ngờ xâm phạm quyền SHTT.

IV. Bí quyết bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ khi hội nhập quốc tế

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là vấn đề nội bộ mà còn phải tuân thủ các chuẩn mực chung, trong đó Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (TRIPs) của WTO đóng vai trò xương sống. Việc thực thi hiệu quả các cam kết quốc tế mang lại cả cơ hội và thách thức. Cơ hội đến từ việc tạo ra một môi trường đầu tư hấp dẫn, thu hút FDI và công nghệ cao, đồng thời giúp hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế một cách thuận lợi hơn. Tuy nhiên, thách thức cũng không nhỏ, đòi hỏi một hệ thống pháp luật và thực thi đủ mạnh để đáp ứng các tiêu chuẩn cao của thế giới. Bí quyết để thành công nằm ở việc cân bằng giữa việc tuân thủ nghiêm ngặt các cam kết và việc tận dụng các điều khoản linh hoạt, các ngoại lệ mà Hiệp định TRIPs cho phép. Điều này giúp bảo vệ lợi ích quốc gia và các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như y tế công cộng và nông nghiệp. Do đó, việc nghiên cứu kỹ lưỡng các quy định quốc tế để xây dựng một chiến lược bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ thông minh là yêu cầu cấp thiết.

4.1. Hiệp định TRIPs và các tiêu chuẩn bảo hộ tối thiểu

Hiệp định TRIPs là thỏa thuận quốc tế toàn diện nhất về quyền sở hữu trí tuệ. Hiệp định này thiết lập các tiêu chuẩn bảo hộ tối thiểu mà tất cả các nước thành viên WTO phải tuân thủ. Các tiêu chuẩn này bao trùm hầu hết các lĩnh vực của quyền SHTT, bao gồm quyền tác giả và quyền liên quan, nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng công nghiệp, sáng chế, và thông tin bí mật. Ví dụ, về sáng chế, hiệp định yêu cầu thời hạn bảo hộ tối thiểu là 20 năm. Về quyền tác giả, thời hạn bảo hộ là suốt đời tác giả cộng thêm 50 năm. TRIPs cũng đưa ra các nguyên tắc cơ bản như Đối xử quốc gia (NT) và Đối xử tối huệ quốc (MFN), đảm bảo không có sự phân biệt đối xử giữa các chủ thể quyền của các nước thành viên. Việc nội luật hóa các tiêu chuẩn này là một thách thức lớn, nhưng cũng là cơ hội để các nước đang phát triển như Việt Nam hiện đại hóa hệ thống pháp luật của mình.

4.2. Khai thác quy định linh hoạt để phục vụ mục tiêu phát triển

Mặc dù đặt ra các tiêu chuẩn bảo hộ cao, Hiệp định TRIPs cũng chứa đựng những quy định linh hoạt và ngoại lệ quan trọng mà các nước đang phát triển có thể khai thác. Một trong những cơ chế nổi bật là “cấp phép bắt buộc” (compulsory licensing) trong lĩnh vực sáng chế. Cơ chế này cho phép chính phủ cấp phép cho một bên thứ ba sản xuất một sản phẩm được cấp bằng sáng chế mà không cần sự đồng ý của chủ sở hữu, trong các trường hợp khẩn cấp quốc gia hoặc để phục vụ lợi ích công cộng, chẳng hạn như sản xuất thuốc chữa bệnh giá rẻ để đối phó với dịch bệnh. Tài liệu gốc nhấn mạnh tầm quan trọng của việc khai thác các quy định này để phục vụ các mục tiêu phát triển. Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu và áp dụng các ngoại lệ này một cách hợp lý sẽ giúp cân bằng giữa nghĩa vụ bảo hộ quyền SHTT và nhu cầu tiếp cận công nghệ, tri thức, dược phẩm của người dân, đảm bảo sự phát triển hài hòa và bền vững.

V. Top giải pháp để bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả hơn

Để nâng cao hiệu quả bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam, cần triển khai một hệ thống giải pháp đồng bộ và toàn diện, tác động vào cả ba khía cạnh: hoàn thiện pháp luật, tăng cường thực thi và nâng cao nhận thức cộng đồng. Trước hết, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật để đảm bảo tính thống nhất, minh bạch và phù hợp với các cam kết quốc tế, đặc biệt là Hiệp định TRIPs. Tuy nhiên, văn bản pháp luật dù hoàn hảo đến đâu cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu không được thực thi nghiêm minh. Do đó, giải pháp trọng tâm là phải tăng cường hiệu lực thực thi. Điều này đòi hỏi phải đổi mới và nâng cao năng lực của các cơ quan chức năng, từ đội ngũ cán bộ đến trang thiết bị và cơ chế phối hợp. Cuối cùng, một yếu tố mang tính nền tảng và bền vững là nâng cao nhận thức của toàn xã hội. Khi doanh nghiệp và người dân hiểu rõ vai trò của quyền SHTT và có ý thức tôn trọng các quy định pháp luật, các hành vi xâm phạm sẽ giảm dần, tạo ra một văn hóa kinh doanh lành mạnh, thúc đẩy sự sáng tạo và đổi mới.

5.1. Nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo hộ quyền SHTT

Đây là giải pháp nền tảng có ý nghĩa lâu dài. Cần đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền, giáo dục để thay đổi nhận thức của công chúng, doanh nghiệp và cả các nhà hoạch định chính sách về tầm quan trọng của việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Các chương trình này cần được thực hiện một cách thường xuyên, sâu rộng thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, hệ thống giáo dục và các hiệp hội ngành nghề. Nội dung tuyên truyền cần đơn giản, dễ hiểu, tập trung vào lợi ích thiết thực của việc tôn trọng quyền SHTT đối với sự phát triển kinh tế và văn hóa. Khi nhận thức được nâng cao, người tiêu dùng sẽ chủ động tẩy chay hàng giả, hàng vi phạm bản quyền, và các doanh nghiệp sẽ coi việc đăng ký và bảo vệ tài sản trí tuệ là một phần không thể thiếu trong chiến lược kinh doanh của mình.

5.2. Tăng cường năng lực thực thi của các cơ quan nhà nước

Để đảm bảo hiệu lực, hiệu quả của hệ thống, việc nâng cao năng lực cho các cơ quan thực thi là yêu cầu cấp bách. Cần đầu tư vào việc đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ thuộc các cơ quan như tòa án, quản lý thị trường, hải quan, thanh tra khoa học và công nghệ. Cần trang bị các phương tiện kỹ thuật hiện đại để phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm, đặc biệt là trong môi trường số. Bên cạnh đó, phải xây dựng một cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ, hiệu quả giữa các cơ quan này để tránh chồng chéo, bỏ sót và đảm bảo các vụ việc xâm phạm quyền SHTT được xử lý nhanh chóng, dứt điểm. Việc áp dụng các chế tài đủ mạnh, tương xứng với mức độ vi phạm, cũng là yếu tố quan trọng để tăng tính răn đe và ngăn ngừa các hành vi tái phạm.

5.3. Thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, xâm phạm quyền SHTT thường mang tính xuyên biên giới. Do đó, việc tăng cường hợp tác quốc tế là một giải pháp không thể thiếu. Việt Nam cần chủ động tham gia và thực hiện nghiêm túc các điều ước quốc tế về quyền SHTT. Đồng thời, cần đẩy mạnh hợp tác song phương và đa phương với các quốc gia, các tổ chức quốc tế như WIPO và WTO để trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm và nhận hỗ trợ kỹ thuật trong việc xây dựng và thực thi pháp luật. Hợp tác quốc tế không chỉ giúp Việt Nam nâng cao năng lực quản lý và thực thi mà còn góp phần giải quyết các tranh chấp về quyền SHTT một cách hiệu quả, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các tổ chức, cá nhân Việt Nam ở thị trường nước ngoài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sở hữu trí tuệ đóng vai trò là đòn bẩy then chốt thúc đẩy hoạt động nghiên cứu khoa học, đổi mới công nghệ và gia tăng năng lực cạnh tranh quốc gia trong nền kinh tế thị trường. Tại Việt Nam, giai đoạn 1995 - 2005 ghi nhận những bước chuyển mình mang tính lịch sử của hệ thống thể chế kinh tế, đặc biệt trước thềm gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào tháng 11 năm 2006. Trước thời điểm này, khung pháp lý sở hữu trí tuệ trong nước nằm phân tán ở hơn 40 văn bản quy phạm pháp luật khác nhau, dẫn đến tình trạng chồng chéo và hiệu lực thực thi còn nhiều hạn chế, khiến Việt Nam từng bị xếp vào nhóm quốc gia có tỷ lệ xâm phạm bản quyền cao với hơn 90% vi phạm trong một số lĩnh vực công nghệ.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu thắt chặt bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo chuẩn mực quốc tế của Hiệp định TRIPs và việc bảo đảm lợi ích phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia đang phát triển. Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận kinh tế chính trị về sở hữu trí tuệ, đánh giá toàn diện thực trạng xác lập và thực thi quyền trong giai đoạn 1995 - 2005, từ đó đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp đồng bộ. Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu tại Việt Nam từ năm 1995 đến năm 2007, bao quát ba trụ cột: quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, công trình đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ quá trình hoàn thiện Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 với quy mô 222 điều, hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách tối ưu hóa lợi ích quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết kinh tế tân cổ điển về hàng hóa công cộng và thất bại thị trường của Mazzoleni và Nelson (1998), kết hợp các mô hình kinh tế lượng về mối quan hệ giữa quyền sở hữu trí tuệ, độ mở thương mại và thu nhập của Maskus cũng như Park và Ginarte (1997). Nghiên cứu làm rõ rằng tài sản trí tuệ mang bản chất của hàng hóa công cộng toàn cầu với hai đặc tính cơ bản: tính phi cạnh tranh trong tiêu dùng và tính phi loại trừ trong sử dụng. Cơ chế thị trường tự do thất bại trong việc phân bổ tối ưu nguồn lực cho hoạt động sáng tạo do xuất hiện hiện tượng người hưởng thụ miễn phí (free-rider problem). Do đó, sự can thiệp của Nhà nước thông qua việc trao độc quyền có thời hạn (ví dụ: 20 năm đối với sáng chế và 50 năm sau khi tác giả qua đời đối với quyền tác giả) là giải pháp sửa chữa thất bại thị trường cần thiết.

Khung phân tích của đề tài dựa trên 4 khái niệm kinh tế - pháp lý then chốt: (1) Quyền sở hữu công nghiệp; (2) Quyền tác giả và quyền liên quan; (3) Nguyên tắc Đối xử quốc gia (NT) và Đối xử tối huệ quốc (MFN); (4) Tính cân bằng giữa lợi ích của chủ sở hữu độc quyền và phúc lợi xã hội theo quy định của Công ước Paris (169 quốc gia thành viên), Công ước Bern (162 quốc gia thành viên) và Hiệp định TRIPs.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm hệ thống dữ liệu thứ cấp chính thức từ Cục Sở hữu trí tuệ, Cục Bản quyền tác giả, Tổng cục Hải quan, Tòa án nhân dân tối cao, cùng các báo cáo quốc tế từ WIPO, WTO và Ngân hàng Thế giới trong giai đoạn 1995 - 2005.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, nghiên cứu sử dụng toàn bộ mẫu dữ liệu thứ cấp gồm hơn 100.000 hồ sơ đăng ký xác lập quyền sở hữu công nghiệp và quyền tác giả trong suốt 11 năm (1995 - 2005). Bên cạnh đó, tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu chuyên gia có chủ đích (purposive sampling) với quy mô 30 chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực quản lý nhà nước, thẩm phán, luật sư sở hữu trí tuệ và đại diện doanh nghiệp để thu thập ý kiến định tính sâu.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phân tích kinh tế chính trị, phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp so sánh đối chiếu và tổng hợp thống kê mô tả. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì sở hữu trí tuệ không chỉ thuần túy là quan hệ kỹ thuật pháp lý mà phản ánh quan hệ sản xuất và quan hệ phân phối lợi ích kinh tế giữa các chủ thể. Việc tiếp cận đa chiều cho phép bóc tách động lực kinh tế đằng sau các hành vi xâm phạm và đánh giá chính xác tác động của các cam kết hội nhập quốc tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, số lượng đơn đăng ký xác lập quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam tăng trưởng nhanh nhưng tồn tại sự phân hóa sâu sắc giữa các đối tượng. Trong giai đoạn 1995 - 2005, số lượng đơn đăng ký nhãn hiệu hàng hóa tăng trưởng mạnh nhất, đạt mức tăng trên 250% sau 10 năm, phản ánh sự sôi động của nền kinh tế thị trường. Tuy nhiên, đơn đăng ký sáng chế và giải pháp hữu ích tăng trưởng chậm hơn, cho thấy năng lực đổi mới công nghệ nội sinh còn nhiều hạn chế.

Thứ hai, cơ cấu chủ thể nộp đơn cho thấy sự áp đảo tuyệt đối của các chủ thể nước ngoài đối với các tài sản trí tuệ hàm lượng công nghệ cao. Hơn 70% số lượng bằng độc quyền sáng chế được cấp tại Việt Nam trong giai đoạn này thuộc về các công ty đa quốc gia và cá nhân nước ngoài, trong khi các chủ thể trong nước chỉ chiếm dưới 15% tổng số bằng sáng chế được bảo hộ.

Thứ ba, tình hình xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ diễn ra hết sức nghiêm trọng và tinh vi. Theo thống kê của các tổ chức quốc tế, tỷ lệ sử dụng phần mềm máy tính không có bản quyền tại Việt Nam trong các năm 2003 - 2004 lên tới xấp xỉ 92%, thuộc nhóm cao nhất tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Các hành vi làm hàng giả, xâm phạm nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp trong các ngành hàng tiêu dùng, dược phẩm gia tăng trung bình 15% - 20% mỗi năm.

Thứ tư, hệ thống thực thi pháp luật bị phân tán trầm trọng. Trước năm 2006, có tới 6 cơ quan khác nhau cùng tham gia xử lý vi phạm quyền sở hữu trí tuệ (gồm Thanh tra chuyên ngành, Quản lý thị trường, Hải quan, Công an kinh tế, Ủy ban nhân dân các cấp và Tòa án), dẫn đến sự chồng chéo chức năng và tỷ lệ xử lý hành chính chiếm hơn 95% tổng số vụ việc, trong khi số vụ việc đưa ra Tòa án dân sự chỉ chiếm dưới 3%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của thực trạng trên xuất phát từ trình độ phát triển kinh tế thấp, ý thức tuân thủ pháp luật của xã hội chưa cao và lợi nhuận bất chính quá lớn từ hành vi vi phạm. Việc thiếu vắng các chế tài hình sự và dân sự nghiêm minh đã khiến biện pháp xử phạt hành chính không đủ sức răn đe. So sánh với các nghiên cứu quốc tế, phát hiện của luận văn hoàn toàn tương đồng với cảnh báo của Ngân hàng Thế giới khi chỉ ra rằng chi phí thực thi các chuẩn mực của WTO có thể tiêu tốn tới 100 triệu USD đối với một quốc gia đang phát triển, tạo ra áp lực ngân sách khổng lồ.

Để phục vụ công tác quản lý và phân tích học thuật, các chuỗi dữ liệu trong luận văn được khuyến nghị biểu diễn qua biểu đồ cột phân tầng (stacked bar chart) nhằm so sánh tỷ trọng đăng ký sáng chế giữa chủ thể trong nước và nước ngoài qua 11 năm. Đồng thời, một bảng đối chiếu ma trận thẩm quyền xử phạt của 6 cơ quan thực thi sẽ giúp các nhà làm luật nhận diện rõ điểm nghẽn hành chính. Kết quả thảo luận khẳng định Việt Nam không thể duy trì cơ chế bảo hộ lỏng lẻo nếu muốn thu hút FDI chất lượng cao, nhưng cũng cần tránh việc thắt chặt quá mức gây tổn hại đến việc tiếp cận tri thức và y tế của người nghèo.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở các phát hiện nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam:

1. Hoàn thiện khung khổ pháp lý và đồng bộ hóa các văn bản dưới luật: Ban hành và triển khai hiệu quả 5 Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (gồm Nghị định 100, 103, 104, 105 và 106). Mục tiêu giảm 30% thời gian thẩm định và cấp văn bằng bảo hộ trong giai đoạn 2007 - 2010. Cơ quan chủ trì thực hiện: Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Bộ Tư pháp và Bộ Văn hóa - Thông tin.

2. Tái cấu trúc và nâng cao hiệu lực của các cơ quan thực thi quyền: Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành thống nhất giữa lực lượng Quản lý thị trường, Hải quan và Công an kinh tế; tăng cường xét xử bằng con đường Tòa án chuyên trách. Đặt mục tiêu giảm tỷ lệ vi phạm bản quyền phần mềm máy tính từ mức 92% xuống dưới 75% vào năm 2010. Cơ quan chủ trì: Tòa án nhân dân tối cao, Tổng cục Hải quan và Cục Quản lý thị trường.

3. Tận dụng linh hoạt các ngoại lệ và cơ chế mềm dẻo của Hiệp định TRIPs: Chủ động áp dụng quy định tại Điều 31 của Hiệp định TRIPs về cấp giấy phép bắt buộc (compulsory licensing) đối với các loại dược phẩm đặc trị thiết yếu như thuốc điều trị HIV/AIDS và dịch bệnh nguy hiểm nhằm giảm giá thành thuốc tối thiểu 40% cho người dân. Cơ quan chủ trì: Bộ Y tế phối hợp với Bộ Ngoại giao và Bộ Thương mại.

4. Nâng cao năng lực quản trị tài sản trí tuệ trong cộng đồng doanh nghiệp: Triển khai chương trình hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp trong nước và quốc tế, phấn đấu 100% doanh nghiệp xuất khẩu chủ lực thuộc các ngành dệt may, da giày, nông sản được tập huấn kiến thức sở hữu trí tuệ trước năm 2012. Cơ quan chủ trì: Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cùng các Hiệp hội ngành hàng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Lãnh đạo và chuyên viên tại Cục Sở hữu trí tuệ, Cục Bản quyền tác giả, Bộ Khoa học và Công nghệ có thể sử dụng luận văn làm cơ sở lý luận và thực tiễn để xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành luật, đồng thời chuẩn bị phương án đàm phán trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới giai đoạn từ năm 2007 trở đi.

2. Cộng đồng doanh nghiệp và các nhà đầu tư: Các nhà quản trị doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu và các tập đoàn FDI cần tham khảo tài liệu để nhận diện rủi ro pháp lý, xây dựng chiến lược đăng ký bảo hộ tài sản trí tuệ và thiết lập rào cản ngăn ngừa vi phạm nhãn hiệu trên thị trường.

3. Giới luật sư, thẩm phán và đại diện sở hữu công nghiệp: Các chuyên gia tư vấn pháp lý và cán bộ tòa án có thể khai thác các phân tích chuyên sâu về thủ tục hành chính, quy trình thu thập chứng cứ và cơ chế bồi thường thiệt hại để áp dụng trong các vụ tranh chấp quyền sở hữu công nghiệp và bản quyền.

4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Giới học thuật thuộc các chuyên ngành Kinh tế chính trị, Luật Kinh tế, Thương mại quốc tế có thể sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về mô hình phân tích kinh tế đối với thể chế sở hữu trí tuệ trong giai đoạn chuyển đổi và hội nhập kinh tế quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ lại là một vấn đề kinh tế chứ không chỉ thuần túy là pháp lý? Bảo hộ sở hữu trí tuệ về bản chất là công cụ điều tiết kinh tế nhằm sửa chữa thất bại thị trường đối với hàng hóa công cộng. Quyết định bảo hộ tác động trực tiếp đến phân bổ phúc lợi xã hội, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), tốc độ chuyển giao công nghệ và cơ cấu giá bán sản phẩm trên thị trường với thời hạn độc quyền sáng chế tối thiểu 20 năm theo chuẩn quốc tế.

2. Các nước đang phát triển gặp phải những thách thức lớn nào khi thực thi Hiệp định TRIPs? Thách thức lớn nhất là gánh nặng tài chính và rủi ro độc quyền giá cao. Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới, chi phí để một quốc gia triển khai đầy đủ các cam kết của WTO có thể lên tới 100 triệu USD. Ngoài ra, việc bảo hộ quá khắt khe các sáng chế dược phẩm và giống cây trồng sẽ đẩy chi phí y tế và sản xuất nông nghiệp lên cao, gây bất lợi cho người tiêu dùng có thu nhập thấp.

3. Tỷ lệ vi phạm bản quyền phần mềm tại Việt Nam giai đoạn 2003 - 2004 ở mức độ nào? Trong giai đoạn 2003 - 2004, tỷ lệ sử dụng phần mềm máy tính không có bản quyền hợp pháp tại Việt Nam chiếm khoảng 92%, nằm trong nhóm cao nhất khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Tình trạng này phản ánh mức độ thiếu hụt nguồn lực công nghệ bản địa và thói quen tiêu dùng chưa quen chi trả cho tài sản vô hình.

4. Cơ chế cấp phép bắt buộc trong Hiệp định TRIPs mang lại lợi ích gì cho Việt Nam? Cơ chế cấp phép bắt buộc theo Điều 31 Hiệp định TRIPs cho phép chính phủ cấp quyền sản xuất sản phẩm đã được cấp bằng sáng chế cho bên thứ ba mà không cần sự đồng ý của chủ sở hữu trong các tình huống khẩn cấp quốc gia. Cơ chế này giúp Việt Nam chủ động sản xuất thuốc generic đặc trị với giá thành thấp hơn 40% - 60% so với giá độc quyền.

5. Điểm đột phá lớn nhất của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 là gì? Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 gồm 222 điều đã tích hợp toàn bộ các quy định rải rác từ hơn 40 văn bản pháp luật trước đó thành một bộ luật thống nhất. Luật đã luật hóa đầy đủ các chuẩn mực của Hiệp định TRIPs, dành riêng Phần thứ năm quy định chi tiết các biện pháp chế tài bảo vệ quyền nhằm khắc phục sự yếu kém trong công tác thực thi trước đó.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa xuất sắc các luận điểm kinh tế chính trị về bản chất hàng hóa công cộng và vai trò điều tiết của Nhà nước trong bảo hộ sở hữu trí tuệ.
• Đánh giá toàn diện bức tranh thực trạng 11 năm (1995 - 2005), chỉ ra sự áp đảo với hơn 70% bằng sáng chế thuộc về chủ thể nước ngoài và tỷ lệ vi phạm bản quyền phần mềm 92%.
• Phân tích sâu sắc sự chuyển giao thể chế mang tính bước ngoặt với việc ban hành Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 gồm 222 điều và 5 Nghị định hướng dẫn thi hành.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi nhằm giảm tỷ lệ xâm phạm bản quyền xuống dưới 75% trong lộ trình 2007 - 2010.
• Làm rõ phương thức khai thác các điều khoản ngoại lệ của Hiệp định TRIPs nhằm bảo vệ nền sản xuất nông nghiệp và an ninh y tế quốc gia.

Công trình nghiên cứu của tác giả Ngô Văn Giang là tài liệu học thuật và thực tiễn có giá trị cao. Các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách và doanh nghiệp hãy khai thác ngay nguồn tài liệu này để tối ưu hóa chiến lược quản trị và bảo vệ tài sản trí tuệ trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Lời mở đầu và Kết luận, Đề tài được kết cấu thành ba chương, bao gồm: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về quyền SHTT trong nền kinh tế thị trƣờng và hội nhập quốc tế: Trình bày khái quát sự cần thiết của việc bảo hộ quyền SHTT; Quyền SHTT trong nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế; Những thách thức đối với các nước đang phát triển về bảo hộ quyền SHTT trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Thực trạng bảo hộ quyền SHTT ở Việt Nam: Phân tích khái quát các chủ trương, chính sách, pháp luật về bảo hộ quyền SHTT; Tình hình thực thi bảo hộ quyền SHTT; Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam trong việc bảo hộ quyền SHTT. Quan điểm và giải pháp về bảo hộ quyền SHTT ở Việt Nam trong thời gian tới: Nêu ra những quan điểm và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả và hiệu lực của hệ thống bảo hộ quyền SHTT ở Việt Nam, đặc biệt là gắn với tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước.

7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUYỀN SHTT TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƢỜNG VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ 1. Sự cần thiết của việc bảo hộ quyền SHTT 1. Khái niệm quyền SHTT Cho đến nay, “quyền SHTT” vẫn còn là một khái niệm pháp lý khá mơ hồ đối với nhiều người, song mức độ sử dụng thuật ngữ này đang ngày càng gia tăng cùng với sự lan tỏa nhanh chóng của các vấn đề liên quan đến quyền SHTT. Diễn giải một cách đơn giản nhất, quyền SHTT là quyền sở hữu đối với các tài sản trí tuệ.

Với cách hiểu như vậy thì, ở đây, tài sản trí tuệ được coi là yếu tố cơ bản hình thành quyền SHTT. Vì vậy, để hiểu rõ khái niệm “quyền SHTT”, trước tiên cần tìm hiểu khái niệm và các đặc trưng của “tài sản trí tuệ”. Theo khái niệm được thừa nhận rộng khắp, tài sản trí tuệ là những thành quả do trí tuệ con người tạo ra thông qua hoạt động sáng tạo thể hiện thành những mẩu thông tin kết hợp chặt chẽ với nhau trong các vật thể hữu hình xuất hiện trong cùng một thời gian với số lượng bản sao không giới hạn ở những địa điểm khác nhau trên thế giới và được thừa nhận là tài sản. Quyền sở hữu trong trường hợp này không phải là quyền sở hữu bản thân các bản sao mà chính là những thông tin chứa đựng trong các bản sao đó5.

Khi được thể chế hoá thì những mẩu thông tin này biểu hiện cụ thể thành các đối tượng của quyền SHTT như: tác phẩm văn học nghệ thuật, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hoá, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh, giống cây trồng mới, v. Tài sản trí tuệ là loại tài sản đặc biệt, có nhiều thuộc tính đặc thù, và những thuộc tính này ảnh hưởng đến tính chất của quyền SHTT. Một điểm đáng chú ý là 5 Lê Xuân Thảo (2005), Đổi mới và hoàn thiện pháp luật về SHTT, NXB Tư pháp Hà Nội. 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tài sản trí tuệ có tính chất của một hàng hoá công cộng toàn cầu.

Nó có tính phi cạnh tranh và phi loại trừ trong sử dụng. Điều này khiến cho quyền SHTT phải được quyết định bởi nhà nước, chứ không phải thị trường, để sửa chữa thất bại của thị trường. Khi tài sản trí tuệ được nhà nước bảo hộ, thì người nắm giữ tài sản đó có một số quyền nhất định đối với tài sản của mình, đó chính là quyền SHTT; và cũng từ đó tài sản trí tuệ mới trở thành một loại tài sản quan trọng có giá trị. Như vậy, quyền SHTT là quyền mà nhà nước dành cho các cá nhân, tổ chức là chủ sở hữu tài sản trí tuệ sự kiểm soát độc quyền trong một thời gian nhất định nhằm ngăn chặn sự khai thác các tài sản này một cách bất hợp pháp.

Theo Luật SHTT được thông qua vào tháng 11/2005 của Việt Nam (sau đây được gọi là Luật SHTT 2005), quyền SHTT là quyền của các tổ chức, cá nhân đối với tài sản trí tuệ, bao gồm quyền tác giả và quyền liên quan đến tác giả, quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng. (1) Quyền tác giả và quyền liên quan - Quyền tác giả: Quyền tác giả (hay còn được gọi là bản quyền) là một thuật ngữ pháp lý mô tả quyền lợi của người sáng tác ra các tác phẩm văn học, nghệ thuật, và khoa học được thể hiện ở dạng hữu hình6, trong đó bao gồm quyền tái bản, in ấn và trình diễn hay trưng bày tác phẩm của mình trước công chúng. Quyền tác giả là quyền duy nhất do chính phủ trao cho tác giả của tác phẩm để ngăn cản việc in sao, sửa đổi, hoặc phân phối tác phẩm, trình diễn hoặc trình bày tác phẩm đó mà không được sự đồng ý của tác giả. Nhà nước bảo hộ quyền tác giả thông qua hệ thống pháp luật- xác lập quyền của chủ thể (có thể là tổ chức hoặc cá nhân) đối với đối tượng quyền tác giả tương ứng và bảo vệ quyền đó 6 Cần lưu ý sự bảo hộ chỉ áp dụng đối với sự thể hiện các ý tưởng dưới dạng hữu hình chứ không áp dụng sự bảo hộ đối với chính ý tưởng đó.

Thí dụ, khi một tác giả bộc lộ ý tưởng của mình là làm thế nào để chế tạo được một máy thu radio trong một bài báo đăng trên một tạp chí, thì tác giả được hưởng “bản quyền” đối với bài báo đó và như vậy không ai được phép sao chụp bài báo đó mà không được sự đồng ý của tác giả, song tác giả sẽ không có quyền ngăn cản người khác sử dụng ý tưởng đó để tạo ra một chiếc radio như được mô tả trong bài báo của tác giả. 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chống lại bất cứ sự xâm phạm nào của phía thứ ba. Các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học được bảo hộ không phụ thuộc vào chất lượng của chúng. - Quyền liên quan: Đó là quyền của tổ chức, cá nhân đối với các cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa.

Đây là các cá nhân, tổ chức không phải là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm gốc, nhưng lại có sáng tạo trong việc thể hiện tác phẩm, hoặc chuyển tác phẩm đến với công chúng. Ở các nước, quyền liên quan từ lâu đã được đưa vào luật quyền tác giả. Đối với Việt Nam, quyền liên quan là một lĩnh vực tương đối mới. (2) Quyền sở hữu công nghiệp Theo Luật SHTT 2005, quyền sở hữu công nghiệp là quyền của tổ chức, cá nhân đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu và quyền chống cạnh tranh không lành mạnh.

Bản chất của quyền sở hữu công nghiệp là bảo hộ nội dung ý tưởng sáng tạo, chống lại việc khai thác bất hợp pháp ở quy mô công nghiệp. Các đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp được trình bày trong Hộp 1. Đối tƣợng quyền sở hữu công nghiệp - Bằng sáng chế (patent). Bằng sáng chế là một quyền theo luật định mà chính phủ ban cho nhà sáng chế trong một thời hạn xác định để ngăn ngừa các đối tượng khác sản xuất, sử dụng hoặc bán sản phẩm được bảo hộ theo bằng sáng chế hoặc sử dụng phương pháp hoặc quy trình đang được bảo hộ.

Có thể nói rằng bằng sáng chế là hợp đồng giữa một bên là toàn thể xã hội và một bên là nhà sáng chế 7. Theo các điều khoản của hợp đồng này, nhà sáng chế được toàn quyền ngăn chặn người khác không được áp dụng, sử dụng và bán một sáng chế đã được cấp bằng sáng chế trong một khoảng thời gian nhất định để đổi lại việc nhà sáng chế phải công bố chi tiết sáng chế của mình cho công chúng. Bằng sáng chế không được cấp cho những ý tưởng mơ hồ mà chỉ được cấp 7 Thomas G. Field (2006), What is intellectual property?http://vietnamese.

10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cho những đơn xin cấp bằng được trình bày một cách cụ thể và cẩn thận. Quy trình xét duyệt và cấp bằng sáng chế đòi hỏi rất nhiều thời gian và công sức của các nhà chuyên môn. - Kiểu dáng công nghiệp: Là hình dáng bên ngoài của sản phẩm được thể hiện bằng hình khối, đường nét, màu sắc hoặc sự kết hợp những yếu tố này. - Bí mật thương mại: Bí mật thương mại có thể là công thức sản xuất ra các sản phẩm, chẳng hạn như công thức sản xuất Coca Cola.

Thông tin bí mật đó được bảo hộ chống lại những người tiếp cận thông tin này qua cách thức không phù hợp hoặc bằng việc tiết lộ bí mật. Vi phạm bí mật thương mại là một kiểu cạnh tranh không lành mạnh. - Nhãn hiệu: Nhãn hiệu là chỉ số chỉ dẫn thương mại, là dấu hiệu phân biệt để xác định một loại hàng hóa hay dịch vụ do một cá nhân hay công ty cụ thể sản xuất hoặc cung cấp. Nhãn hiệu đặc biệt quan trọng khi người sản xuất và tiêu dùng ở cách xa nhau.

Ở hầu hết các nước trên thế giới, nhãn hiệu cần phải được đăng ký theo Luật Nhãn hiệu hàng hóa thì mới có thể bảo hộ được và việc đăng ký cần phải được ra hạn. Hiện nay, số đơn đăng ký và số giấy chứng nhận đăng bạ nhãn hiệu hàng hóa ngày càng tăng ở từng nước, đặc biệt là ở các nước có nền kinh tế thị trường phát triển. Trong những năm gần đây, hàng năm trên thế giới có từ 600 đến 700 nghìn nhãn hiệu được cấp giấy chứng nhận đăng ký. - Chỉ dẫn địa lý: Chỉ dẫn địa lý là khái niệm rộng hơn tên gọi xuất xứ hàng hoá, bao gồm cả dấu hiệu, biểu tượng hình ảnh, dùng để chỉ về một khu vực địa lý, nơi hàng hoá xuất xứ có “đặc trưng về chất lượng, uy tín, danh tiếng hoặc các đặc tính khác” chủ yếu do nguồn gốc địa lý tạo nên.

- Thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn: Là cấu trúc không gian của các phần tử mạch và mối liên kết các phần tử đó trong mạch tích hợp bán dẫn.