Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC TRANH TỤNG TRONG XÉT XỬ CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Tranh tụng trong xét xử các vụ án hình sự 1. Khái niệm Tranh tụng được hiểu theo nghĩa cơ bản nhất của Từ điển tiếng Việt chính là “sự kiện cáo nhau”, giữa bên nguyên và bên bị có lập trường, lợi ích tương phản nhau, yêu cầu Tòa án là trọng tài phân xử. Theo nghĩa Hán Việt thì tranh tụng là thuật ngữ được ghép lại từ hai từ “tranh luận” và “tố tụng” có nghĩa là tranh luận trong tố tụng.
Như vậy, dưới góc độ ngôn ngữ học thì “tranh tụng là sự kiện, cáo buộc lẫn nhau giữa hai bên có lợi ích đối lập nhau”. Tuy nhiên, đây chỉ là cách hiểu thông thường và được dùng để nói chung trong tất cả các hình thức tố tụng như: dân sự, hình sự, hành chính… Xét về mặt lịch sử, tranh tụng trong được hình thành từ thời cổ đại mà tư tưởng của nó bắt nguồn từ nhà triết học cổ đại nổi tiếng người Hy Lạp tên là Plato. Ông cho rằng “bằng cách nói chuyện (đối thoại) về một điều gì đó trong một thời gian dài, một vài dấu hiệu hoặc hiểu biết sẽ xuất hiện và cả hai bên sẽ cùng nhìn ra sự thật”2.Ý tưởng này của Plato được các nhà làm luật ở Hy Lạp cổ đại phát triển và xây dựng thành là một trong những nguyên tắc cơ bản của TTHS ở nhà nước Hy Lạp cổ đại. Sau đó, nguyên tắc này được đưa vào áp dụng ở La Mã và các quốc gia cổ đại khác ở Châu Âu với tên gọi “thủ tục hỏi đáp liên tục”3.
Như vậy, vấn đề tranh tụng trong tố tụng đã được đề cập từ rất lâu trong lịch sử tư pháp, bản chất của nó là hoạt động đối đáp liên 2 Khoa Luật Trường Đại học Cannor Mỹ (2001), cải cách Tòa án, Thông tin khoa học xét xử số 1/2003, tr. 3 Elisabeth Pelsez, Tố tụng tranh tụng và tố tụng xét hỏi, Thông tin khoa học xét xử số 1/2003, tr. 10 tục giữa các bên có lợi ích đối kháng nhau trước người trọng tài đóng vai trò phân xử để đi tìm phương án giải quyết. Dưới góc độ pháp lý, tranh tụng có bản chất là phương thức để các bên đi tìm sự thật khách quan của vụ án mà hoạt động tố tụng hình sự muốn hướng tới.
Tranh tụng trong TTHS được hiểu theo ba nội dụng khác nhau: (1) như là một mô hình tố tụng; (2) là một nguyên tắc thuộc tố tụng hình sự; (3) là phương thức, giai đoạn thực hiện vai trò của các bên có quyền ngang nhau nhưng chức năng đối lập nhau trong tố tụng hình sự hay còn gọi là hoạt động tranh tụng. Theo đó, tranh tụng là một quá trình tố tụng diễn ra trong hoạt động tố tụng tư pháp, chỉ xuất hiện khi có sự mâu thuẫn, xung đột về lợi ích giữa các bên trong cùng một vấn đề, kết thúc khi vấn đề đó được giải quyết bằng một quyết định hay bản án có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Như vậy tranh tụng chính là một quá trình đấu tranh nhằm phủ định lẫn nhau giữa hai chức năng cơ bản là buộc tội và gỡ tội. Hai chức năng có quyền ngang nhau, bình đẳng trong việc bảo vệ ý kiến, quan điểm, lợi ích, quyền lợi mình, nhưng lại có định hướng ngược chiều nhau, đối trọng nhau, phản bác ý kiến, lập luận, lợi ích của phía bên kia mà đỉnh điểm thông qua quá trình tranh luận diễn ra tại phiên tòa xét xử và Tòa án đóng vai trò như là trọng tài đưa ra phán quyết cuối cùng.
Tranh tụng trong tố tụng hình sự diễn ra trong mọi giai đoạn của quá trình tố tụng, từ khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử. Tuy nhiên, tranh tụng chỉ có thể được tiến hành đầy đủ và cụ thể nhất tại phiên tòa xét xử vụ án hình sự. Tham gia quá trình tranh tụng tại phiên tòa, tất cả các chủ thể thuộc bên buộc tội, bên bào chữa và các chủ thể khác phải chịu sự điều khiển của chủ tọa phiên tòa, sự giám sát của HĐXX một cách công khai. Tranh tụng cũng là cơ sở để xác định chức năng, vai trò của các chủ thể tham gia tố tụng tại phiên Tòa theo quy định của BLTTHS.
11 Như vậy, tranh tụng trong tố tụng hình sự đang được coi là khâu đột phá trong hoạt động xét xử. Chất lượng tranh tụng tại phiên tòa sẽ góp phần nâng cao chất lượng xét xử, chống oan sai, bỏ lọt tội phạm và bảo vệ các quyền con người cơ bản của người bị buộc tội. Sự thể hiện của vấn đề tranh tụng tại phiên tòa trong Hiếp pháp, BLTTHS và các văn kiện của Đảng là tiền đề và là cơ sở để tiến tới hoàn thiện hệ thống pháp luật về tố tụng nói chung trong đó điển hình là hoàn thiện BLTTHS năm 2015 về nguyên tắc tranh tụng. Vai trò của tranh tụng trong xét xử Trong tố tụng hình sự, tranh tụng có vai trò rất quan trọng trong xác định sự thật khách quan, góp phần giải quyết khách quan, toàn diện vụ án, tránh bỏ lọt người phạm tội, làm oan người vô tội và quan trọng nhất là nâng cao vai trò giáo dục của tố tụng hình sự.
Thứ nhất, tranh tụng góp phần xác định sự thật khách quan của vụ án. Bởi lẽ, tranh tụng thực chất là một hình thức tố tụng mà trong đó các bên tham gia tố tụng phải thực hiện nghĩa vụ chứng minh các chứng cứ thu thập được liên quan đến tình tiết khách quan của vụ án, đặc biệt là chứng minh tại phiên tòa. Pháp luật tố tụng phải có các quy định không chỉ cho phép các chủ thể có trách nhiệm chứng minh quyền thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ, mà cần quy định cho các bên tham gia tố tụng khác các quyền năng tố tụng để họ có đủ điều kiện tham gia chứng minh các chứng cứ mà mình thu thập được. Chỉ trên cơ sở lắng nghe các bên trình bày kết quả chứng minh các tình tiết của vụ án, thì Tòa án mới có thể nhận thức một cách đầy đủ và chính xác sự thật khách quan của vụ án.
Thứ hai, tranh tụng có vai trò quan trọng góp phần giải quyết vụ án một cách khách quan, toàn diện. Trực tiếp và công khai là một trong những nguyên tắc xét xử tại phiên tòa đã được Hiếp pháp nước ta quy định. Tại 12 phiên tòa, các chứng cứ của vụ án được xem xét công khai bằng thủ tục xét hỏi, thông qua quá trình tranh tụng các bên tham gia tố tụng tiến hành tranh luận, đưa ra quan điểm của mình về việc thu thập và đánh giá chứng cứ được xem xét, về các căn cứ pháp lý, văn bản pháp luật hướng dẫn, điều khoản luật pháp cần áp dụng để giải quyết vụ án và đề xuất các biện pháp cụ thể cho việc giải quyết vụ án. Thứ ba, tranh tụng có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ quyền con người của những người tham gia tố tụng.
Tranh tụng là một trong những bảo đảm pháp lý để những người tham gia tố tụng thực hiện quyền tố tụng bằng cách nêu ra quan điểm của mình. Thông qua sự tranh tụng trong quá trình tố tụng, người tham gia tố tụng mới có các điều kiện pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình có liên quan đến vụ án. Thứ tư, tranh tụng có vai trò giáo dục. Bằng phiên tòa dân chủ, công khai, việc xét xử của Tòa án tạo ra trong những người tham dự phiên tòa và những người tham gia tố tụng lòng tin vào pháp luật, vào hoạt động giải quyết vụ án của các cơ quan có thẩm quyền.
Trong đó, thông qua việc tranh tụng tại phiên tòa góp phần răn đe, phòng ngừa chung trong xã hội, giáo dục công dân có ý thức nâng cao nhận thức và giáo dục lòng tin vào pháp luật, là cơ sở quan trọng để mọi công dân tự giác tuân thủ pháp luật, tích cực tham gia vào các hoạt động xây dựng, phòng ngừa tội phạm và các vi phạm pháp luật khác tại địa phương cư trú nói riêng và trên toàn đất nước nói chung. Các bảo đảm cho việc tranh tụng Tranh tụng trong tố tụng hình sự chỉ thực sự khả thi khi có những bảo đảm cho việc thực hiện trên thực tế. Bao gồm các bảo đảm pháp lý, bảo đảm về tổ chức hệ thống tư pháp, về mặt con người. - Các bảo đảm pháp lý thể hiện ở các quy định của pháp luật tạo cơ sở pháp lý cho việc tranh trụng trong thực tiễn tố tụng hình sự.
Tranh tụng liên 13 quan đến các quy định pháp luật khác nhau, nhưng chủ yếu tập trung ở các quy định về nguyên tắc trong tố tụng hình sự, quy định về quyền, nghĩa vụ của các chủ thể tố tụng hay là các quy định về các thủ tục tố tụng. - Tổ chức hệ thống tư pháp cũng là bảo đảm quan trọng cho việc thực hiện nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự, Mô hình tố tụng, chức năng của các chủ thể, hệ thống bổ trợ tư pháp. được lựa chọn như thế nào cho phù hợp với tình hình thực tế là bảo đảm quan trọng cho việc tranh tụng. - Ngoài ra, trình độ, năng lực những người tiến hành hay tham gia tố tụng cũng là bảo đảm quan trọng trong tranh tụng.
Tranh tụng chỉ thực sự được thực hiện khi có đầy đủ các bên tranh tụng tham gia buộc gội, bào chữa với sự điều khiển của Thẩm phán. Vì vậy, nâng cao năng lực của Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, tăng cường đội ngũ người bào chữa về số lựng cũng như chất lượng. là những yếu tố quan trọng tác động lên chất lượng tranh tụng trong tố tụng hình sự. Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử các vụ án hình sự Mặc dù đã xuất hiện từ rất lâu và được thừa nhận trong lịch sử tư pháp ở các nước phát triển khác trên thế giới, nhưng vấn đề tranh tụng cũng như nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự rất ít được nghiên cứu ở Việt Nam và đặc biệt cho đến trước năm 2013 thì vấn đề trên vẫn chưa được thừa nhận trong các văn bản pháp lý chính thức của Nhà nước.