Luận văn thạc sĩ về xây dựng bản đồ ngập lụt sông Vu Gia - Thu Bồn tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn thạc sĩ phân tích và xây dựng bản đồ ngập lụt vùng hạ lưu sông Vu Gia - Thu Bồn, cung cấp thông tin quan trọng cho quản lý tài nguyên.

• Tác giả: Trần Văn Tình
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hoàng Ngọc Quang
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Thủy văn học
• Đề tài: Xây Dựng Bản Đồ Ngập Lụt Vùng Hạ Lưu Lưu Vực Sông Vu Gia – Thu Bồn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Mục tiêu và phương pháp
• 0.2. Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ NGẬP LỤT
• 1.1. Đặc điểm địa lý tự nhiên lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn
• 1.1.1. Vị trí địa lý
• 1.1.2. Địa hình
• 1.1.3. Địa chất
• 1.1.4. Thổ nhưỡng
• 1.2. Điều kiện khí hậu
• 1.2.1. Đặc điểm mưa và hình thế thời tiết gây mưa
• 1.3. Đặc điểm thủy văn
• 1.4. Đặc điểm ngập lụt hạ lưu lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn
• 1.5. Mạng lưới trạm Khí tượng Thủy văn và điện báo trên lưu vực hệ thống sông Vu Gia – Thu Bồn
• 1.6. Điều kiện kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT XÂY DỰNG BẢN ĐỒ NGẬP LỤT
• 2.1. Tổng quan chung
• 2.2. Khái niệm về bản đồ ngập lụt
• 2.3. Các phương pháp xây dựng bản đồ ngập lụt
• 2.4. Nguyên tắc xây dựng bản đồ ngập lụt
• 2.5. Tổng quan về các mô hình thủy văn, thủy lực tính toán ngập lụt
• 2.5.1. Các mô hình mưa – dòng chảy
• 2.5.2. Các mô hình thủy lực
• 2.6. Cơ sở lý thuyết bộ mô hình HEC
• 2.6.1. Mô hình HEC-HMS
• 2.6.2. Mô hình HEC-RAS
• 2.7. Giới thiệu quy trình xây dựng bản đồ ngập lụt
• 2.7.1. Giới thiệu quy trình bài toán xây dựng bản đồ ngập lụt
• 2.7.2. Giới thiệu hệ thống thông tin địa lý
• 2.7.3. Các phương pháp GIS xây dựng bản đồ ngập lụt
• 3. CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG BẢN ĐỒ NGẬP LỤT KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Xây dựng cơ sở dữ liệu
• 3.1.1. Tài liệu địa hình
• 3.1.2. Tài liệu Khí tượng Thủy văn
• 3.1.3. Tài liệu điều tra vết lũ
• 3.2. Ứng dụng mô hình thủy lực tính toán ngập lụt khu vực nghiên cứu
• 3.2.1. Ứng dụng mô hình HEC-HMS mô phỏng dòng chảy từ mưa đến khu giữa trên 2 lưu vực sông Vu Gia và Thu Bồn
• 3.2.2. Nghiên cứu ứng dụng mô hình thủy lực HEC-RAS diễn toán quá trình lũ tại hạ lưu hệ thống sông
• 3.2.3. Nghiên cứu ứng dụng mô hình HEC-GEORAS mô phỏng ngập lụt vùng hạ lưu hệ thống sông Vu Gia – Thu Bồn
• 3.3. Tính toán ngập lụt theo kịch bản ứng với tần suất 1%, 5% và 10%
• 3.4. Xây dựng bản đồ ngập lụt
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bản đồ ngập lụt sông Vu Gia Thu Bồn

Bản đồ ngập lụt sông Vu Gia - Thu Bồn là một công cụ quan trọng trong việc quản lý và phòng chống thiên tai. Hệ thống sông này không chỉ có vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất mà còn là nơi thường xuyên xảy ra các trận lũ lớn. Việc xây dựng bản đồ ngập lụt giúp xác định các khu vực có nguy cơ cao, từ đó đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

1.1. Đặc điểm địa lý và thủy văn của sông Vu Gia Thu Bồn

Sông Vu Gia - Thu Bồn có vị trí địa lý đặc biệt, nằm ở miền Trung Việt Nam. Đặc điểm khí hậu và thủy văn của khu vực này rất đa dạng, với lượng mưa lớn trong mùa mưa. Điều này dẫn đến nguy cơ ngập lụt cao, đặc biệt là ở các vùng hạ lưu.

1.2. Tầm quan trọng của bản đồ ngập lụt trong quản lý thiên tai

Bản đồ ngập lụt không chỉ giúp nhận diện các khu vực dễ bị tổn thương mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho các cơ quan chức năng trong việc lập kế hoạch ứng phó với thiên tai. Nó cũng hỗ trợ cộng đồng trong việc chuẩn bị và giảm thiểu thiệt hại do ngập lụt.

II. Vấn đề ngập lụt tại sông Vu Gia Thu Bồn và thách thức hiện tại

Ngập lụt tại sông Vu Gia - Thu Bồn là một vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng đến đời sống của hàng ngàn hộ dân. Các trận lũ lớn xảy ra thường xuyên, gây thiệt hại về người và tài sản. Thách thức lớn nhất hiện nay là việc dự báo chính xác và kịp thời các trận lũ, cũng như khả năng ứng phó của các cơ quan chức năng.

2.1. Nguyên nhân chính gây ra ngập lụt

Nguyên nhân chính gây ra ngập lụt tại sông Vu Gia - Thu Bồn bao gồm lượng mưa lớn, địa hình dốc và sự phát triển đô thị không bền vững. Những yếu tố này kết hợp lại tạo ra tình trạng ngập lụt nghiêm trọng trong khu vực.

2.2. Tác động của ngập lụt đến đời sống và kinh tế

Ngập lụt không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe và an sinh xã hội. Nhiều hộ dân phải di dời, trong khi các hoạt động kinh tế như nông nghiệp và du lịch cũng bị ảnh hưởng nặng nề.

III. Phương pháp xây dựng bản đồ ngập lụt sông Vu Gia Thu Bồn

Việc xây dựng bản đồ ngập lụt sông Vu Gia - Thu Bồn được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm thu thập dữ liệu khí tượng, thủy văn và sử dụng các mô hình toán học. Các phương pháp này giúp xác định chính xác các khu vực có nguy cơ ngập lụt.

3.1. Thu thập và xử lý dữ liệu khí tượng thủy văn

Dữ liệu khí tượng và thủy văn được thu thập từ các trạm quan trắc trong khu vực. Việc xử lý dữ liệu này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến ngập lụt, từ đó xây dựng mô hình chính xác hơn.

3.2. Ứng dụng mô hình HEC trong xây dựng bản đồ

Mô hình HEC-HMS và HEC-RAS được sử dụng để mô phỏng dòng chảy và tính toán ngập lụt. Những mô hình này giúp dự đoán chính xác mức độ ngập lụt trong các kịch bản khác nhau.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn của bản đồ ngập lụt

Kết quả nghiên cứu từ bản đồ ngập lụt sông Vu Gia - Thu Bồn đã cung cấp thông tin quý giá cho các cơ quan chức năng trong việc lập kế hoạch ứng phó với thiên tai. Bản đồ này cũng được sử dụng để nâng cao nhận thức của cộng đồng về nguy cơ ngập lụt.

4.1. Kết quả mô phỏng ngập lụt theo các kịch bản

Các kịch bản ngập lụt được mô phỏng cho các tần suất khác nhau, từ 1% đến 10%. Kết quả cho thấy các khu vực dễ bị tổn thương và mức độ ngập lụt trong từng kịch bản.

4.2. Ứng dụng bản đồ trong công tác quản lý và phòng chống thiên tai

Bản đồ ngập lụt đã được sử dụng để lập kế hoạch ứng phó và phòng chống thiên tai tại địa phương. Nó cũng giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về nguy cơ ngập lụt và các biện pháp phòng ngừa.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của bản đồ ngập lụt sông Vu Gia Thu Bồn

Bản đồ ngập lụt sông Vu Gia - Thu Bồn là một công cụ quan trọng trong việc quản lý và phòng chống thiên tai. Trong tương lai, cần tiếp tục cải thiện độ chính xác của bản đồ và nâng cao khả năng ứng phó của cộng đồng trước các trận lũ lớn.

5.1. Đề xuất cải tiến trong nghiên cứu và ứng dụng

Cần có các nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến ngập lụt, từ đó cải tiến mô hình và bản đồ. Việc này sẽ giúp nâng cao độ chính xác và hiệu quả trong công tác phòng chống thiên tai.

5.2. Tương lai của công tác quản lý ngập lụt tại sông Vu Gia Thu Bồn

Công tác quản lý ngập lụt cần được chú trọng hơn nữa, với sự tham gia của cộng đồng và các cơ quan chức năng. Việc nâng cao nhận thức và chuẩn bị tốt sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại do ngập lụt gây ra.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn là một trong những hệ thống sông lớn và quan trọng ở vùng Duyên Hải Miền Trung Việt Nam, với diện tích khoảng 10.350 km², bao phủ phần lớn thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam. Khu vực này có đặc điểm địa hình phức tạp, gồm núi cao, trung du và đồng bằng ven biển, cùng với khí hậu nhiệt đới gió mùa đặc trưng, lượng mưa trung bình năm dao động từ 2.000 đến hơn 4.000 mm, tập trung chủ yếu trong mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 12. Trung bình mỗi năm có khoảng 3-4 trận lũ lớn xảy ra, với biên độ lũ từ 2-3 m, có thể lên tới 4-5 m trong các trận lũ đặc biệt, gây ngập lụt nghiêm trọng vùng hạ lưu.

Ngập lụt tại vùng hạ lưu lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn đã gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản, ảnh hưởng đến phát triển kinh tế xã hội và môi trường sinh thái. Ví dụ, trận lũ lịch sử năm 1964 đã làm khoảng 7.000 người chết và hàng chục nghìn ngôi nhà bị cuốn trôi. Các trận lũ lớn năm 1998, 1999 và 2007 cũng gây thiệt hại hàng trăm tỷ đồng, ảnh hưởng đến hàng trăm nghìn người dân.

Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng bản đồ ngập lụt vùng hạ lưu lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn ứng với các tần suất lũ thiết kế 1%, 5% và 10%, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho quy hoạch phòng chống lũ, hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách và quản lý rủi ro thiên tai. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào vùng hạ lưu lưu vực, với dữ liệu thu thập từ các trạm khí tượng thủy văn và điều tra thực địa trong giai đoạn từ năm 1977 đến 2009.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình thủy văn, thủy lực hiện đại để mô phỏng quá trình mưa – dòng chảy và ngập lụt. Hai mô hình chính được áp dụng là:

• Mô hình HEC-HMS (Hydrologic Engineering Center - Hydrologic Modeling System): Mô hình thủy văn dùng để mô phỏng quá trình chuyển đổi mưa thành dòng chảy trên lưu vực, dựa trên các phương pháp tính toán liên tục và phân bố không gian của mưa và thấm. Mô hình này có ưu điểm ít tham số, dễ sử dụng và phù hợp với lưu vực có diện tích từ 15 đến 1.500 km².

• Mô hình HEC-RAS (Hydrologic Engineering Center - River Analysis System): Mô hình thủy lực một chiều dùng để mô phỏng dòng chảy trên hệ thống sông, tính toán mực nước và lưu lượng, mô phỏng quá trình lũ tràn bờ và dòng chảy trong các đoạn sông.

Ngoài ra, mô hình HEC-GEORAS được sử dụng để kết hợp dữ liệu địa hình số (DEM) với mô hình thủy lực nhằm xây dựng bản đồ ngập lụt chi tiết theo không gian.

Các khái niệm chính bao gồm: tần suất lũ (1%, 5%, 10%), độ sâu ngập lụt, diện tích ngập, biên độ lũ, cường suất lũ, và hệ thống thông tin địa lý (GIS) để xử lý và biểu diễn dữ liệu không gian.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu quan trắc khí tượng thủy văn từ 24 trạm trên lưu vực (bao gồm trạm đo mưa, mực nước, lưu lượng), số liệu điều tra vết lũ thực địa, tài liệu địa hình số (DEM), và các tài liệu liên quan đến đặc điểm địa chất, thổ nhưỡng, kinh tế xã hội.

Phương pháp phân tích gồm:

• Hiệu chỉnh và kiểm định mô hình HEC-HMS dựa trên các trận lũ lớn đã xảy ra (ví dụ trận lũ năm 1998, 1999, 2009) với cỡ mẫu số liệu từ 30 đến 40 năm.

• Ứng dụng mô hình HEC-RAS và HEC-GEORAS để mô phỏng thủy lực và xây dựng bản đồ ngập lụt vùng hạ lưu.

• Phân tích tần suất lũ dựa trên đường tần suất lưu lượng đỉnh lũ tại các trạm thủy văn như Thành Mỹ và Nông Sơn.

• Sử dụng hệ thống GIS để xử lý dữ liệu địa hình, phân vùng lưu vực, và biểu diễn kết quả bản đồ ngập lụt.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 1977 đến 2009, tập trung vào các trận lũ điển hình và dữ liệu khí tượng thủy văn liên tục trong giai đoạn này.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm lũ và ngập lụt: Lũ trên lưu vực Vu Gia – Thu Bồn có đặc điểm lên nhanh, xuống nhanh ở thượng và trung lưu với cường suất lũ lên trung bình 30-70 cm/giờ, biên độ lũ từ 5-14 m. Ở hạ lưu, lũ lên chậm hơn nhưng rút rất chậm do ảnh hưởng của thủy triều và địa hình bằng phẳng, thời gian lũ duy trì trên báo động III kéo dài từ 15 đến 42 giờ, có khi tới 3-5 ngày.

2. Diện tích và độ sâu ngập lụt: Bản đồ ngập lụt ứng với tần suất lũ 1% cho thấy diện tích ngập lên tới khoảng 35.000 ha, với độ sâu ngập trung bình từ 1,5 đến 4 m, nhiều nơi ngập sâu trên 3 m. Các trận lũ năm 1990, 1998, 1999 và 2007 đều có diện tích ngập lớn, gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản.

3. Ảnh hưởng của thủy điện: Việc xây dựng và vận hành các hồ thủy điện trên lưu vực chưa có quy trình vận hành liên hồ, làm thay đổi chế độ dòng chảy tự nhiên, góp phần làm tăng nguy cơ ngập lụt ở hạ lưu vào mùa lũ.

4. Hiệu quả mô hình: Mô hình HEC-HMS và HEC-RAS sau hiệu chỉnh cho kết quả mô phỏng lưu lượng và mực nước lũ tương đối chính xác, sai số trung bình dưới 10% so với số liệu thực đo tại các trạm thủy văn. Bản đồ ngập lụt xây dựng dựa trên mô hình HEC-GEORAS phản ánh rõ ràng vùng ngập, độ sâu và diễn biến ngập lụt theo các kịch bản tần suất lũ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của ngập lụt nghiêm trọng là do lượng mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, địa hình dốc và bị chia cắt mạnh, cùng với sự tác động của thủy triều và các công trình thủy điện chưa đồng bộ. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả mô hình hóa trong luận văn đã cải thiện độ chính xác nhờ tích hợp dữ liệu địa hình số và sử dụng bộ mô hình HEC hiện đại.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ so sánh lưu lượng thực đo và mô phỏng tại các trạm Thành Mỹ và Nông Sơn, bản đồ ngập lụt theo các tần suất lũ 1%, 5%, 10%, và bảng thống kê diện tích ngập theo cấp độ sâu ngập. Những biểu đồ này giúp minh họa rõ ràng sự biến động dòng chảy và mức độ ngập lụt, hỗ trợ việc ra quyết định phòng chống thiên tai.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng quy trình vận hành liên hồ thủy điện: Đề xuất thiết lập quy trình vận hành đồng bộ các hồ chứa thủy điện trên lưu vực nhằm điều tiết dòng chảy, giảm thiểu nguy cơ ngập lụt hạ lưu, với mục tiêu giảm diện tích ngập lụt ít nhất 20% trong vòng 5 năm, do các cơ quan quản lý thủy lợi và điện lực thực hiện.

2. Phát triển hệ thống cảnh báo sớm ngập lụt: Triển khai hệ thống cảnh báo sớm dựa trên mô hình thủy văn thủy lực kết hợp dữ liệu thời gian thực từ mạng lưới trạm khí tượng thủy văn, nhằm nâng cao khả năng dự báo chính xác và kịp thời, giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản, trong vòng 3 năm tới, do Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn chủ trì.

3. Quy hoạch sử dụng đất và phát triển hạ tầng thoát lũ: Tổ chức quy hoạch lại vùng hạ lưu, hạn chế xây dựng ở các vùng có nguy cơ ngập cao, đồng thời nâng cấp hệ thống kênh mương, đê điều, cống thoát nước để tăng khả năng thoát lũ, giảm thời gian ngập úng, do chính quyền địa phương phối hợp với các ngành liên quan thực hiện trong 5 năm.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và đào tạo chuyên môn: Tổ chức các chương trình đào tạo, tập huấn về phòng chống thiên tai, sử dụng bản đồ ngập lụt cho cán bộ quản lý và người dân, nhằm tăng cường khả năng ứng phó và giảm thiểu rủi ro, thực hiện liên tục hàng năm, do các tổ chức xã hội và cơ quan phòng chống thiên tai đảm nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và quản lý thiên tai: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và bản đồ ngập lụt chi tiết giúp xây dựng chính sách phòng chống lũ lụt hiệu quả, quy hoạch sử dụng đất phù hợp.

2. Các chuyên gia thủy văn, thủy lực và kỹ sư xây dựng công trình thủy lợi: Tài liệu mô hình hóa và phân tích chi tiết hỗ trợ trong thiết kế, vận hành các công trình thủy lợi, thủy điện và hệ thống thoát lũ.

3. Cơ quan dự báo khí tượng thủy văn và phòng chống thiên tai: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu và phương pháp mô hình giúp nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo sớm ngập lụt, giảm thiểu thiệt hại.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành thủy văn, môi trường và quản lý tài nguyên nước: Luận văn là tài liệu tham khảo quý giá về ứng dụng mô hình thủy văn, thủy lực và GIS trong nghiên cứu ngập lụt thực tiễn.

Câu hỏi thường gặp

1. Bản đồ ngập lụt được xây dựng dựa trên dữ liệu nào?
   Bản đồ sử dụng dữ liệu khí tượng thủy văn từ 24 trạm đo mưa, mực nước, lưu lượng trong giai đoạn 1977-2009, kết hợp với dữ liệu địa hình số (DEM) và điều tra thực địa vết lũ.

2. Mô hình HEC-HMS và HEC-RAS có ưu điểm gì trong nghiên cứu này?
   HEC-HMS mô phỏng quá trình mưa – dòng chảy hiệu quả với ít tham số, phù hợp lưu vực vừa và nhỏ; HEC-RAS mô phỏng thủy lực dòng chảy trên sông chính, tính toán mực nước và ngập lụt chi tiết, giúp xây dựng bản đồ ngập chính xác.

3. Tần suất lũ 1%, 5%, 10% có ý nghĩa gì?
   Tần suất lũ 1% tương ứng với trận lũ có xác suất xảy ra 1 lần trong 100 năm, 5% là 1 lần trong 20 năm, 10% là 1 lần trong 10 năm. Các kịch bản này giúp đánh giá mức độ rủi ro và quy hoạch phòng chống phù hợp.

4. Ảnh hưởng của thủy điện đến ngập lụt như thế nào?
   Việc vận hành các hồ thủy điện chưa đồng bộ làm thay đổi chế độ dòng chảy tự nhiên, có thể gây tăng lưu lượng đột ngột hoặc giảm khả năng điều tiết, làm tăng nguy cơ ngập lụt ở hạ lưu.

5. Làm thế nào để ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn?
   Kết quả bản đồ ngập lụt và mô hình thủy văn thủy lực có thể dùng để quy hoạch vùng nguy cơ, thiết kế công trình phòng chống lũ, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và nâng cao nhận thức cộng đồng về rủi ro ngập lụt.

Kết luận

• Lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn có đặc điểm địa hình và khí hậu tạo điều kiện cho các trận lũ lớn, gây ngập lụt nghiêm trọng vùng hạ lưu.
• Nghiên cứu đã xây dựng thành công bản đồ ngập lụt ứng với các tần suất lũ 1%, 5%, 10% bằng bộ mô hình HEC-HMS, HEC-RAS và HEC-GEORAS kết hợp GIS.
• Kết quả mô hình hóa có độ chính xác cao, phản ánh rõ ràng vùng ngập, độ sâu và diễn biến ngập lụt, hỗ trợ hiệu quả cho công tác quy hoạch và phòng chống thiên tai.
• Đề xuất các giải pháp vận hành liên hồ thủy điện, phát triển hệ thống cảnh báo sớm, quy hoạch sử dụng đất và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm giảm thiểu thiệt hại do ngập lụt.
• Nghiên cứu là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà quản lý, chuyên gia và cộng đồng trong việc ứng phó với rủi ro ngập lụt, hướng tới phát triển bền vững lưu vực trong tương lai.

Áp dụng kết quả nghiên cứu vào quy hoạch phát triển kinh tế xã hội và phòng chống thiên tai tại lưu vực, đồng thời tiếp tục cập nhật dữ liệu và hoàn thiện mô hình để nâng cao hiệu quả dự báo và quản lý rủi ro.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - ĐẶC ĐIỂM ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ NGẬP LỤT 1. Đặc điểm địa lý tự nhiên lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn 1. Vị trí địa lý Hệ thống sông Thu Bồn – Vu Gia là một trong 9 hệ thống sông lớn ở nước ta và là hệ thống sông lớn nhất ở khu vực Trung Trung Bộ. Lưu vực có tọa độ: 107015’ - 108020’ kinh độ Đông; 14055’ - 16004’ vĩ độ Bắc.

Có gianh giới lưu vực: Phía Bắc giáp lưu vực sông Hương và lưu vực Cu Đê, giới hạn bởi dãy núi Bạch Mã - một nhánh núi đâm ra biển ở phần cuối dãy Trường Sơn Bắc. Phía Nam giáp lưu vực sông Trà Bồng và Sê San. Phía Tây giáp Lào, giới hạn bởi khối núi Nam - Ngãi - Định thuộc phần đầu của dãy Trường Sơn Nam với những đỉnh núi cao trên 2000m. Phía Đông giáp biển Đông và lưu vực sông Tam Kỳ.1: Bản đồ lưu vực Vu Gia – Thu Bồn Với diện tích 10.350 km2, hệ thống sông Thu Bồn - Vu Gia bao trùm hầu hết lãnh thổ thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam, trong đó có khoảng 500 km2 ở thượng nguồn sông Cái nằm ở tỉnh Kon Tum.

Toàn bộ lưu vực thuộc địa giới hành 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chính của 17 huyện, thành phố đó là Bắc Trà My, Nam Trà My, Tiên Phước, Phước Sơn, Hiệp Đức, Đông Giang, Tây Giang, Nam Giang, Quế Sơn, Duy Xuyên, Đại Lộc, Điện Bàn, Thành phố Hội An, thành phố Đà Nẵng, Hoà Vang và một phần của huyện Thăng Bình, Đăk Glei (Kon Tum). Địa hình Địa hình của lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn biến đổi khá phức tạp và bị chia cắt mạnh. Địa hình có xu hướng nghiêng dần từ Tây sang Đông tạo cho lưu vực các dạng địa hình núi, trung du và đồng bằng. Vùng núi là thượng nguồn các dòng sông nằm ở sườn phía Đông dãy Trường Sơn Nam.

Địa hình không những cao mà còn dốc và bị chia cắt mạnh. Độ cao địa hình từ 1000m trở lên với những đỉnh núi cao trên 1000m như: Núi Mang (1768m), Bà Nà (1467m), A Tuất (2500m), Lum Heo (2045m), núi Tiên (2032m) ở thượng nguồn sông Vu Gia, Ngọc Linh (2598m), Hòn Ba (1358m) ở thượng nguồn sông Tranh… Vùng trung du là vùng chuyển tiếp từ vùng núi đến đồng bằng có độ cao từ 100m đến dưới 800m. Ở trung lưu sông Thu Bồn có các dãy núi chạy theo hướng Bắc Nam ở các huyện: Tiên Phước, Hiệp Đức, Quế Sơn với những đỉnh núi cao từ 500-800m. Các dải núi ở trung lưu chạy theo hướng Bắc - Nam cho nên độ dốc địa hình thấp dần theo hướng Bắc-Nam bắt đầu từ địa phận bắc huyện Trà My đến giáp phía Tây huyện Duy Xuyên.

Đây là nơi hợp lưu của các sông nhánh tương đối lớn của dòng chính sông Thu Bồn như các sông: Tranh, Trường, Tiên, Lân, Ngọn Thu Bồn, Khe Diên, Khe Le. Địa hình vùng đồng bằng hệ thống sông Vu Gia – Thu Bồn thấp dưới 30m, tương đối bằng phẳng, ít biến đổi, tập trung chủ yếu là phía Đông lưu vực, hình thành từ sản phẩm tích tụ của phù sa cổ, trầm tích và phù sa bồi đắp của biển, sông, suối. Do đặc điểm địa hình lưu vực là đồi núi ăn sát biển nên đồng bằng thường nhỏ hẹp chạy dọc theo hướng Bắc – Nam, gồm địa phận các huyện: Đại Lộc, Duy Xuyên, Điện Bàn, Thăng Bình, thành phố Hội An, thành phố Tam Kỳ và huyện Hoà Vang (thành phố Đà Nẵng). Ở đây có một số sông nhỏ như: Khe Công, Khe Cầu, 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Quảng Huế.

Trong đồng bằng có các dải cát chạy dọc theo bờ biển với độ cao trên dưới 5m. Địa chất Lưu vực Vu Gia - Thu Bồn nằm trong các giới địa tầng của 3 đới kiến tạo Khâm Đức, A Vương - Sê Kông và Nông Sơn. Đới kiến tạo A Vương - Sê Kông chiếm phần lớn diện tích phía Bắc của lưu vực, hình thành một nếp lớn có trục á vĩ tuyến. Phía Bắc đới giới hạn bởi đứt gẫy Sơn Trà - A Trép, và phía Nam bởi đứt gẫy Tam Kỳ - Phước Sơn.

Phức hệ này được đặc trưng bằng tổ hợp đá phun trào mafic xen trầm tích silic,. Phức hệ Paleozoi hạ gồm đá phiến sericit, sericit clorit, đá phiến thạch anh sericit xen thấu kính phun trào magic đến flsic, đá vôi bị hoạt hóa và quarit hóa. Phức hệ Paleozoi trung được phân bố rìa cấu trúc, đặc trưng bởi các thành tạo granitoid phức hệ Đại Lộc, còn các trầm tích lục địa màu đỏ hệ tầng Tân Lâm chỉ lộ ra ở đới Long Đại. Phức hệ Paleozoi thượng - Mesozoi hạ bao gồm các thành tạo lục nguyên phun trào hệ tầng sông Bung, magma xâm nhập phức hệ Bến Giằng - Quế Sơn, grabroid phức hệ Cha Val, granttoid phức hệ Hải Vân đá ít biến chất, ít bị biến vị và các phức hệ hoạt hóa lục địa chủ yếu là những thành tạo magma xâm nhập phức hệ Đèo Cả, Bà Nà.

Đới Nông Sơn nằm ở trung tâm vùng nghiên cứu, phía Bắc được giới hạn bằng đứt gãy sông Vu Gia, phía Nam là đứt gãy Thăng Bình - Hiệp Đức, phía Tây là đứt gãy Sông Tranh. Đới này gồm 4 phức hệ: Phức hệ tiền Cambri gồm các thành tạo hệ tầng Khâm Đức lộ ra ở Thành Mỹ. Phức hệ sericot clorit hạ rất ít, gồm đá phiến sericot clorit, đá phiến thạch anh sericot clorit của hệ tầng A Vương, Phức hệ hoạt hóa Paleozoi thượng - Mesozoi hạ đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành đới Nông Sơn, đặc trưng bởi tổ hợp trầm tích lục nguyên, phun trào của hệ tầng sông Bung, các thành tạo magma phức hệ Bến Giằng - Quế Sơn. Phức hệ Mesozoi thượng bao gồm trầm tích chứa than hệ tầng Nông Sơn và các trầm tích của các hệ tầng Bàn Cờ, Khe Rèn, Hữu Chánh.

Đới Khâm Đức có cấu trúc phức tạp, bị biến cải nhiều lần, giới hạn với các đới khác bởi đứt gãy Tam Kỳ. Phước Sơn ở phía Bắc, đứt gãy Hương Nhượng - Tà Vi ở 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phía Nam, đứt gãy Pô Cô ở phía Tây, đới này bao gồm các phức hệ thạch hệ kiến trúc sau: Phức hệ tiền Cambri gồm các thành tạo lục nguyên - phun trào magma, lục nguyên - carbonat, lục nguyên - phun trào magma đến felsic hệ tầng Khâm Đức. Các đá bị vò nhàu, biến vị mạnh mẽ, phức hệ Paleozoi hạ: đặc trưng bằng hệ tầng A Vương có chứa lớp phun trào xen kẽ. Phức hệ Kainozoi hạ là các thành tạo bazalt và trầm tích đệ tứ.

Thổ nhưỡng Hình 1.2: Bản đồ đất lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn Trong lưu vực hệ thống sông Thu Bồn - Vu Gia có các nhóm đất chính sau [5]: - Nhóm đất cồn cát và đất cát biển: Nhóm đất này có diện tích khoảng 9.779 ha được hình thành ở ven biển của sông Thu Bồn từ Đà Nẵng đến Duy Nghĩa với những dải cát rộng hẹp khác nhau tuỳ theo tương tác giữa sông biển và dòng chảy sông. - Nhóm đất mặn: Diện tích khoảng 3.058 ha, phân bố ở vùng phía đông huyện Duy Xuyên, Hội An. - Nhóm đất phèn: Phân bố ở vùng đông huyện Điện Bàn, chiếm diện tích khoảng 629ha; - Nhóm đất phù sa phân bố ở hạ lưu sông Thu Bồn và một số vùng ở trung lưu; - Nhóm đất xám bạc mầu phân bố ở hầu hết các huyện vùng trung du sông Thu Bồn, diện tích 12.910ha; 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Nhóm đất vàng phân bố chủ yếu ở các huyện trung du và miền núi như Trà My, Tiên Phước, Quế Sơn, Hiệp Đức., chiếm diện tích 275. - Nhóm đất mùn đỏ trên núi phân bố chủ yếu ở vùng núi cao Trà My.

- Nhóm đất thung lũng dốc tụ phân bố ở vùng trung du và núi cao Trà My, Tiên Phước, Hiệp Đức, Quế Sơn., chiếm diện tích 3. Thực vật Do là nơi giao lưu của nhiều luồng thực vật, cho nên thành phần thực vật trong lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn khá phong phú với các kiểu rừng dưới đây [5]: - Kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới, phân bố từ độ cao trên 1.000m; - Kiểu rừng kín nửa rụng lá hơi ẩm nhiệt đới; - Kiểu rừng thưa cây lá rộng hơi khô nhiệt đới; - Kiểu rừng thưa cây lá kim hơi khô nhiệt đới; - Kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp, phân bố ở độ cao dưới 1. Tính đến tháng 12/1998, diện tích rừng tỉnh Quảng Nam là 439.748ha, chiếm 38,5% diện tích toàn tỉnh, trong đó diện tích rừng tự nhiên 405.050ha, rừng trồng 34. Mạng lưới sông suối Hệ thống sông Thu Bồn - Vu Gia do dòng chính sông Thu Bồn và sông Vu Gia tạo thành.

Thượng lưu sông Thu Bồn được gọi là sông Tranh hay sông Tĩnh Gia, bắt nguồn từ vùng núi cao trên 2.000m ở sườn đông nam dãy Ngọc Linh chảy theo hướng gần bắc nam qua các huyện Trà My, Tiên Phước, Hiệp Đức và Quế Sơn, rồi chảy qua Giao Thuỷ vào vùng đồng bằng qua các huyện Duy Xuyên, Đại Lộc, Điện Bàn, Quế Sơn, đổ ra biển tại cửa Đại. Ở trung thượng lưu sông Thu Bồn có một số sông nhánh tương đối lớn như: sông Ghềnh, sông Ngọn Thu Bồn, sông Vang, sông Chang (sông Khang)., sông Lâu (sông Trầu), sông Diên, Khe Le, Khe Công. Sau khi chảy qua Giao Thuỷ, sông Thu Bồn chảy vào vùng đồng bằng và tiếp nhận nước sông Vu Gia từ phân lưu Quảng Huế đổ vào, sông Thu Bồn có phân lưu 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Bà Rén - Chiêm Sơn. Phụ lưu này chảy qua huyện Duy Xuyên - tiếp nhận nước sông Ly Ly ở bờ phải, rồi lại chảy vào sông Thu Bồn ở gần cửa sông.

Với tên mới là sông Kỳ Lam. Dòng chính sông Thu Bồn chảy qua huyện Điện Bàn và từ hạ lưu cầu Câu Lâu lại có tên là sông Câu Lâu. Sau đó, sông này tách thành sông Hội An ở phía bờ tả và một phân lưu nhỏ ở dưới bờ hữu, phân lưu này nhập với sông Bà Rén và lại có tên gọi là sông Thu Bồn. Sông Hội An chảy qua thành phố Hội An; sau đó nhập với sông Thu Bồn để đổ vào sông Cửa Đại, rồi chảy ra cửa Đại.

Sông Kỳ Lam - sông Điện Bình, có các phân lưu: Cổ Cò, Vĩnh Điện. Suối Cổ Cò lại tách thành phân lưu Tam Giáp và sông Thanh Quít. Các sông này đều chảy vào sông Vĩnh Điện. Sông Vĩnh Điện dài 24 km chảy theo hướng Bắc - Nam, Tây Nam - Đông Bắc, đổ vào sông Hàn rồi chảy ra vịnh Đà Nẵng.