Bài Giảng Tâm Lý Học Đại Cương - ĐH Bách Khoa Hà Nội (Ths. Phạm Hồng Hạnh)

Bài viết này cung cấp một cái nhìn toàn diện về nội dung cốt lõi của một bài giảng tâm lý học đại cương, được thiết kế để trở thành một tài… 73 trang · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Tâm Lý Học
• Đề tài: Bài Giảng Tâm Lý Học Đi Cùng Giải Thích
• Loại tài liệu: Bài Giảng
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Mục tiêu của môn học
• Phương pháp học tập và yêu cầu với sinh viên
• Cách đánh giá
• Tài liệu học tập
• 1. Chương 1: Tâm lý học là một khoa học
• 1.1. Tâm lý học là gì?
• 1.2. Đối tượng và nhiệm vụ của Tâm lý học
• 1.3. Bản chất, chức năng của tâm lý người
• 1.3.1. Các quan điểm tâm lý học về bản chất tâm lý người
• 1.3.2. Bản chất của tâm lý người
• 1.3.3. Chức năng của tâm lý
• 1.4. Phân loại các hiện tượng tâm lý người
• 1.5. Đặc điểm, cấu trúc của khoa học tâm lý
• 1.5.1. Đặc điểm cơ bản của khoa học tâm lý
• 1.5.2. Cấu trúc của khoa học tâm lý
• 1.5.3. Ý nghĩa của Tâm lý học trong cuộc sống và hoạt động nghề nghiệp
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu Tâm lý học
• 1.6.1. Nguyên tắc nghiên cứu tâm lý học
• 1.6.2. Các phương pháp nghiên cứu tâm lý học
• 1.6.2.1. Phương pháp quan sát
• 1.6.2.2. Phương pháp thực nghiệm
• 1.6.2.3. Phương pháp điều tra
• 1.6.2.4. Phương pháp Test
• 1.6.2.5. Phương pháp đàm thoại
• 1.6.2.6. Phương pháp phân tích sản phẩm của hoạt động
• 2. Chương 2: Hoạt động, Giao tiếp và sự hình thành tâm lý, ý thức
• 2.1. Khái niệm hoạt động
• 2.2. Đặc điểm của hoạt động
• 2.3. Cấu trúc của hoạt động
• 2.4. Phân loại hoạt động
• 2.5. Hoạt động chủ đạo
• 2.6. Vai trò của hoạt động đối với sự phát triển tâm lý, nhân cách
• 2.7. Sự hình thành và phát triển tâm lí, ý thức
• 2.8. Chú ý - điều kiện của hoạt động có ý thức
• 3. Chương 3: Hoạt động nhận thức
• 3.1. Đặc điểm của hoạt động nhận thức
• 3.2. Nhận thức cảm tính
• 3.3. Nhận thức lý tính
• 3.4. Ngôn ngữ và hoạt động nhận thức
• 3.5. Trí nhớ
• 4. Chương 4: Mặt tình cảm và ý chí của nhân cách
• 5. Chương 5: Nhân cách và sự hình thành phát triển nhân cách
• 5.1. Khái niệm nhân cách
• 5.2. Đặc điểm của nhân cách
• 5.3. Cấu trúc của nhân cách
• 5.4. Các thuộc tính tâm lý của nhân cách
• 5.5. Sự hình thành và phát triển nhân cách
• 6. Chương 6: Tâm lý học lứa tuổi sinh viên
• 6.1. Những điều kiện ảnh hưởng tới sự phát triển tâm lý lứa tuổi sinh viên
• 6.2. Đặc điểm tâm lý của sinh viên
• 6.3. Các hoạt động cơ bản của lứa tuổi sinh viên
• 6.4. Đặc điểm nhân cách của lứa tuổi sinh viên

Tóm tắt

I. Tổng quan bài giảng tâm lý học đại cương cho người mới học

Bài viết này cung cấp một cái nhìn toàn diện về nội dung cốt lõi của một bài giảng tâm lý học đại cương, được thiết kế để trở thành một tài liệu nhập môn tâm lý học hữu ích cho sinh viên và những người quan tâm. Tâm lý học là một ngành khoa học có lịch sử lâu đời, nghiên cứu về thế giới nội tâm và hành vi của con người. Việc hiểu rõ các khái niệm cơ bản tâm lý học không chỉ hỗ trợ cho quá trình học tập mà còn mang lại nhiều giá trị trong việc tự nhận thức và ứng xử trong cuộc sống. Nội dung bài giảng thường bắt đầu bằng việc định nghĩa tâm lý học là gì, xác định rõ đối tượng nghiên cứu của tâm lý học là các hiện tượng tâm lý, từ các quá trình đơn giản như cảm giác, tri giác đến các cấu trúc phức tạp như nhân cách. Đồng thời, nhiệm vụ của tâm lý học cũng được làm rõ, bao gồm việc mô tả, giải thích, dự báo và kiểm soát các hiện tượng tâm lý. Một bài giảng tâm lý học đại cương chất lượng sẽ giúp người học hình thành một thái độ khoa học, khách quan khi tiếp cận các vấn đề tâm lý, tránh những diễn giải duy tâm hoặc duy vật thô sơ. Các kiến thức này là nền tảng để khám phá các lĩnh vực chuyên sâu hơn như tâm lý học lâm sàng, tâm lý học giáo dục hay tâm lý học tổ chức. Nắm vững giáo trình này giúp người học phân tích và giải thích được các hiện tượng tâm lý trong cuộc sống, từ đó hiểu mình và hiểu người khác một cách sâu sắc hơn. Các slide tâm lý học đại cương thường được trình bày một cách hệ thống, bắt đầu từ những khái niệm chung nhất đến các học thuyết và ứng dụng cụ thể.

1.1. Định nghĩa khoa học về tâm lý học là gì

Theo định nghĩa được trình bày trong các giáo trình tâm lý học đại cương, tâm lý học là khoa học nghiên cứu về các hiện tượng tâm lý – những hiện tượng tinh thần nảy sinh trong não người do thế giới khách quan tác động vào. Đây không phải là những sản phẩm siêu nhiên mà là sản phẩm của hoạt động não bộ. F. Engels đã từng khẳng định: “Thế giới luôn vận động, mỗi khoa học nghiên cứu một dạng vận động của thế giới”. Tâm lý học chính là khoa học nghiên cứu dạng vận động đặc biệt đó. Tâm lý con người có nguồn gốc từ thế giới khách quan, được phản ánh qua lăng kính chủ quan của mỗi cá nhân, và có chức năng định hướng, điều khiển, điều chỉnh toàn bộ hoạt động của con người. Điều này có nghĩa là mọi suy nghĩ, cảm xúc, và hành động đều chịu sự chi phối của các quy luật tâm lý. Do đó, việc nghiên cứu tâm lý học giúp chúng ta lý giải một cách khoa học về thế giới nội tâm phong phú và phức tạp của con người.

1.2. Đối tượng và nhiệm vụ của ngành tâm lý học hiện đại

Đối tượng nghiên cứu của tâm lý học là toàn bộ các hiện tượng tâm lý, từ các quá trình, trạng thái đến các thuộc tính tâm lý của cá nhân và xã hội. Cụ thể, tâm lý học tập trung vào các quy luật nảy sinh, vận hành và phát triển của đời sống tâm lý trong các hoạt động đa dạng của con người. Từ đó, nhiệm vụ của tâm lý học được xác định rõ ràng: (1) Nghiên cứu bản chất của hoạt động tâm lý, các quy luật hình thành và cơ chế biểu hiện của chúng. (2) Tìm hiểu các yếu tố khách quan và chủ quan tác động đến tâm lý người. (3) Xác định vai trò, chức năng của tâm lý đối với hoạt động sống của con người. Việc hoàn thành các nhiệm vụ này không chỉ đóng góp vào kho tàng tri thức nhân loại mà còn phục vụ trực tiếp cho việc nâng cao chất lượng cuộc sống, giáo dục và hiệu quả lao động. Các nghiên cứu giúp xây dựng cơ sở khoa học cho nhiều lĩnh vực khác như giáo dục, quản trị, y tế và pháp luật.

II. Thách thức khi tìm hiểu các trường phái tâm lý học lớn

Một trong những thách thức lớn khi tiếp cận bài giảng tâm lý học đại cương là sự đa dạng và đôi khi mâu thuẫn giữa các học thuyết. Lịch sử hình thành tâm lý học là một quá trình đấu tranh và phát triển giữa nhiều quan điểm khác nhau về bản chất con người. Từ những quan niệm duy tâm cho rằng tâm hồn là bất tử, do một thế lực siêu nhiên ban tặng, đến quan điểm duy vật thô sơ đồng nhất tâm lý với vật chất. Bước ngoặt lớn đến vào cuối thế kỷ 19, khi tâm lý học chính thức tách khỏi triết học và trở thành một ngành khoa học độc lập, với sự ra đời của phòng thí nghiệm đầu tiên của Wilhelm Wundt. Tuy nhiên, ngay sau đó, hàng loạt các trường phái tâm lý học đã ra đời và tạo nên những cuộc tranh luận sôi nổi. Phân tâm học của Sigmund Freud nhấn mạnh vai trò của ý thức và vô thức, đặc biệt là các xung năng bản năng bị dồn nén. Ngược lại, tâm lý học hành vi do J.B. Watson khởi xướng lại hoàn toàn gạt bỏ yếu tố nội tâm, chỉ tập trung vào các hành vi có thể quan sát được theo công thức S-R (Kích thích - Phản ứng). Sau đó, tâm lý học nhân văn lại đề cao tiềm năng và sự tự do của con người, trong khi tâm lý học nhận thức tập trung vào các quá trình xử lý thông tin bên trong. Việc hiểu rõ bối cảnh ra đời và luận điểm cốt lõi của từng trường phái là yêu cầu bắt buộc để có cái nhìn toàn diện.

2.1. Lịch sử hình thành và phát triển của khoa học tâm lý

Lịch sử hình thành tâm lý học trải qua nhiều giai đoạn. Tư tưởng về tâm lý đã có từ thời cổ đại, gắn liền với triết học. Các triết gia Hy Lạp như Aristoteles đã cho rằng tâm hồn gắn liền với thể xác. Tuy nhiên, phải đến năm 1879, khi Wilhelm Wundt thành lập phòng thí nghiệm tâm lý học đầu tiên tại Leipzig (Đức), ngành khoa học này mới chính thức được khai sinh. Giai đoạn đầu, các nhà khoa học tập trung vào việc phân tích cấu trúc của ý thức. Nhưng ngay sau đó, các quan điểm khác biệt đã xuất hiện, tạo ra các trường phái lớn. Mỗi trường phái đều có đóng góp riêng nhưng cũng có những hạn chế nhất định, phản ánh sự phức tạp trong việc nghiên cứu đối tượng là con người. Ngày nay, tâm lý học hiện đại không còn tuân theo một trường phái duy nhất mà có xu hướng tích hợp các quan điểm để có cái nhìn đa chiều và toàn diện hơn.

2.2. Phân tâm học của Sigmund Freud và lý thuyết về vô thức

Phân tâm học, do bác sĩ người Áo Sigmund Freud sáng lập, là một trong những học thuyết có ảnh hưởng sâu rộng nhất. Freud cho rằng đời sống tâm lý con người được quyết định bởi các động lực vô thức, đặc biệt là bản năng tính dục và bản năng xâm kích. Ông chia cấu trúc nhân cách thành ba phần: Tự ngã (Id - phần bản năng, đòi hỏi thỏa mãn ngay lập tức), Bản ngã (Ego - phần ý thức, vận hành theo nguyên tắc thực tại) và Siêu ngã (Superego - lương tâm, chuẩn mực đạo đức). Theo Freud, xung đột giữa ba thành phần này tạo ra sự lo âu và các cơ chế phòng vệ tâm lý. Thuyết phân tâm học đã mở ra một hướng tiếp cận hoàn toàn mới về ý thức và vô thức, nhấn mạnh rằng phần lớn hành vi của chúng ta bị chi phối bởi những yếu tố mà chúng ta không nhận thức được. Mặc dù gây nhiều tranh cãi, học thuyết này vẫn có giá trị lớn trong lĩnh vực trị liệu và phân tích văn hóa.

2.3. Tâm lý học hành vi và cuộc cách mạng nhận thức

Đối lập với phân tâm học, tâm lý học hành vi ra đời ở Mỹ với mục tiêu biến tâm lý học thành một ngành khoa học khách quan. J.B. Watson cho rằng đối tượng nghiên cứu duy nhất của tâm lý học phải là hành vi có thể quan sát và đo lường được, thay vì các quá trình tinh thần trừu tượng. Chủ nghĩa hành vi quan niệm máy móc rằng mọi hành vi đều là phản ứng (R) đối với kích thích (S) từ môi trường. Tuy nhiên, cách tiếp cận này bị chỉ trích vì đã bỏ qua vai trò của tư duy, ý thức và tính chủ thể của con người. Vào giữa thế kỷ 20, cuộc cách mạng nhận thức đã diễn ra, đưa tâm trí trở lại vị trí trung tâm. Tâm lý học nhận thức nghiên cứu các quá trình tinh thần như tri giác, trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ, xem bộ não con người như một hệ thống xử lý thông tin phức tạp. Trường phái này đã khắc phục được hạn chế của chủ nghĩa hành vi và mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới.

III. Phương pháp tiếp cận bản chất và hiện tượng tâm lý người

Để giải quyết sự phức tạp của các trường phái, bài giảng tâm lý học đại cương hiện đại thường dựa trên quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Theo quan điểm này, tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não, mang bản chất xã hội - lịch sử và có tính chủ thể sâu sắc. Tâm lý không phải là một thực thể tách rời mà là sản phẩm của hoạt động và giao tiếp. Các hiện tượng tâm lý của con người vô cùng đa dạng, được phân loại theo nhiều cách khác nhau. Cách phân loại phổ biến nhất dựa trên thời gian tồn tại và vị trí trong cấu trúc nhân cách, bao gồm: Quá trình tâm lý (diễn ra trong thời gian ngắn như cảm giác, tư duy), Trạng thái tâm lý (kéo dài hơn như tâm trạng, chú ý), và Thuộc tính tâm lý (ổn định, tạo thành nét riêng của nhân cách và sự hình thành nó như tính cách, khí chất). Hiểu rõ sự phân loại này giúp nhận diện và phân tích các biểu hiện tâm lý một cách hệ thống. Ví dụ, sự lo lắng trước kỳ thi là một trạng thái tâm lý, trong khi khả năng tư duy logic là một thuộc tính. Việc nghiên cứu các hoạt động nhận thức và vai trò của chúng trong việc hình thành thế giới nội tâm cũng là một phần quan trọng của phương pháp này. Tất cả những kiến thức này đều được hệ thống hóa trong các giáo trình tâm lý học đại cương chính thống.

3.1. Bản chất xã hội lịch sử của các hiện tượng tâm lý

Quan điểm duy vật biện chứng khẳng định tâm lý người có bản chất xã hội - lịch sử. Điều này có nghĩa là tâm lý không chỉ được quyết định bởi các yếu tố sinh học (não bộ, di truyền) mà còn được định hình mạnh mẽ bởi môi trường xã hội, văn hóa và lịch sử mà cá nhân đó sống. Con người tiếp thu kinh nghiệm xã hội thông qua hoạt động và giao tiếp, biến chúng thành kinh nghiệm cá nhân, từ đó hình thành nên tâm lý, ý thức. Ví dụ, ngôn ngữ, một công cụ cơ bản của tư duy, là một sản phẩm của lịch sử xã hội. Một đứa trẻ lớn lên trong một xã hội khác nhau sẽ có hệ thống giá trị, niềm tin và cách ứng xử khác nhau. Do đó, để hiểu tâm lý một người, cần phải nghiên cứu hoàn cảnh sống và hoạt động của họ. Nguyên tắc này nhấn mạnh tính chủ thể, tức mỗi người phản ánh thế giới theo cách riêng, tạo nên bản sắc độc đáo cho từng cá nhân.

3.2. Phân loại các hiện tượng tâm lý cơ bản trong đời sống

Việc phân loại các hiện tượng tâm lý giúp hệ thống hóa sự đa dạng của thế giới nội tâm. Phân loại phổ biến nhất chia chúng thành ba nhóm chính: (1) Quá trình tâm lý: Diễn ra trong thời gian ngắn, có mở đầu, diễn biến và kết thúc rõ ràng, bao gồm quá trình nhận thức (cảm giác, tri giác), quá trình cảm xúc (vui, buồn) và quá trình hành động ý chí. (2) Trạng thái tâm lý: Diễn ra trong thời gian tương đối dài, ít biến động và làm nền cho các hoạt động tâm lý khác, ví dụ như sự chú ý, tâm trạng (phấn chấn, u uất). (3) Thuộc tính tâm lý: Là những hiện tượng tâm lý ổn định, bền vững, tạo thành nét riêng của nhân cách và chi phối các quá trình, trạng thái tâm lý khác. Các thuộc tính này bao gồm xu hướng, tính cách, khí chất và năng lực. Ba nhóm này không tách rời mà có mối quan hệ biện chứng, chuyển hóa lẫn nhau, tạo nên sự phức tạp và phong phú của đời sống tâm lý con người.

IV. Hướng dẫn nghiên cứu hoạt động nhận thức và nhân cách

Một phần trọng tâm của bài giảng tâm lý học đại cương là nghiên cứu về hoạt động nhận thức và nhân cách và sự hình thành của nó. Hoạt động nhận thức là quá trình tâm lý phản ánh hiện thực khách quan, đi từ cấp độ thấp đến cao: từ nhận thức cảm tính đến nhận thức lý tính. Nhận thức cảm tính bao gồm cảm giác và tri giác, giúp con người phản ánh những thuộc tính bề ngoài, trực quan của sự vật. Trong khi đó, nhận thức lý tính, với tư duy và tưởng tượng, giúp con người đi sâu vào bản chất, quy luật bên trong của thế giới. Toàn bộ quá trình này không thể tách rời trí nhớ, công cụ lưu giữ và tái hiện kinh nghiệm. Song song với nhận thức, nhân cách là một cấu trúc tâm lý phức hợp, là tổ hợp các thuộc tính quy định bản sắc và giá trị xã hội của con người. Cấu trúc nhân cách thường bao gồm bốn thành phần chính: xu hướng (nhu cầu, hứng thú, lý tưởng), năng lực (kỹ năng, kỹ xảo), tính cách (thái độ, hành vi) và khí chất (cường độ, tốc độ phản ứng). Sự hình thành nhân cách là một quá trình lâu dài, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như di truyền, môi trường xã hội, giáo dục và đặc biệt là hoạt động của chính cá nhân đó. Hiểu về quá trình này giúp định hướng các phương pháp giáo dục và tự rèn luyện hiệu quả.

4.1. Vai trò của hoạt động nhận thức từ cảm tính đến lý tính

Hoạt động nhận thức là con đường cơ bản để con người khám phá thế giới. Quá trình này bắt đầu từ nhận thức cảm tính, phản ánh trực tiếp các thuộc tính bên ngoài của sự vật thông qua cảm giác (phản ánh thuộc tính riêng lẻ) và tri giác (phản ánh trọn vẹn sự vật). Đây là nền tảng cung cấp nguyên liệu cho các hình thức nhận thức cao hơn. Nhận thức lý tính, bao gồm tư duy và tưởng tượng, cho phép con người vượt ra khỏi những gì được tri giác trực tiếp. Tư duy giúp phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ có tính quy luật. Tưởng tượng giúp tạo ra những hình ảnh mới dựa trên những biểu tượng đã có. Hai cấp độ nhận thức này thống nhất với nhau, tuân theo quy luật “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” (V.I. Lenin).

4.2. Khám phá cấu trúc và sự hình thành nhân cách con người

Nhân cách và sự hình thành của nó là một chủ đề trung tâm. Nhân cách là một cấu trúc tâm lý ổn định, thống nhất, thể hiện bản sắc riêng của mỗi người. Cấu trúc nhân cách bao gồm nhiều thuộc tính có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Xu hướng là hệ thống động cơ, mục đích sống, định hướng cho toàn bộ hoạt động. Năng lực là tổ hợp các thuộc tính giúp cá nhân thực hiện thành công một hoạt động nào đó. Tính cách thể hiện thái độ của cá nhân đối với hiện thực và được biểu hiện qua hành vi. Khí chất là thuộc tính tâm lý gắn liền với kiểu hoạt động của hệ thần kinh, quy định nhịp độ, cường độ của các phản ứng tâm lý. Sự hình thành nhân cách là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa yếu tố bẩm sinh di truyền và các yếu tố xã hội như giáo dục, hoạt động, giao tiếp.

V. Bí quyết ứng dụng các phương pháp nghiên cứu tâm lý học

Một bài giảng tâm lý học đại cương không chỉ cung cấp lý thuyết mà còn giới thiệu các phương pháp nghiên cứu tâm lý khoa học. Việc nắm vững các phương pháp này giúp người học có khả năng tự tìm hiểu, kiểm chứng và ứng dụng kiến thức vào thực tiễn. Các phương pháp nghiên cứu được chia thành nhiều nhóm, nhưng phổ biến nhất bao gồm: phương pháp quan sát, phương pháp thực nghiệm, phương pháp điều tra, phương pháp đàm thoại (phỏng vấn), và phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động. Phương pháp quan sát cho phép thu thập thông tin về hành vi trong điều kiện tự nhiên. Phương pháp thực nghiệm tạo ra các điều kiện được kiểm soát để xác định mối quan hệ nhân quả. Phương pháp điều tra sử dụng bảng hỏi để thu thập ý kiến trên diện rộng. Mỗi phương pháp đều có ưu và nhược điểm riêng, đòi hỏi nhà nghiên cứu phải lựa chọn và kết hợp một cách linh hoạt tùy thuộc vào mục tiêu và đối tượng nghiên cứu. Việc ứng dụng các phương pháp này không chỉ giới hạn trong phòng thí nghiệm mà còn mở rộng ra các lĩnh vực như giáo dục, quản lý, giúp đánh giá và cải thiện hiệu quả công việc một cách khoa học. Đây là những kỹ năng quan trọng mà tài liệu nhập môn tâm lý học cần trang bị cho người học.

5.1. Giới thiệu các phương pháp nghiên cứu tâm lý phổ biến

Các phương pháp nghiên cứu tâm lý rất đa dạng. Phương pháp quan sát là việc theo dõi và ghi chép có hệ thống các biểu hiện hành vi của đối tượng trong môi trường tự nhiên. Phương pháp thực nghiệm là phương pháp khoa học nhất, trong đó nhà nghiên cứu chủ động tác động vào đối tượng để kiểm tra một giả thuyết về quan hệ nhân quả. Phương pháp điều tra (thường dùng anket, bảng hỏi) giúp thu thập dữ liệu từ một số lượng lớn đối tượng về ý kiến, thái độ của họ. Phương pháp đàm thoại (phỏng vấn) cho phép thu thập thông tin sâu hơn thông qua trao đổi trực tiếp. Ngoài ra còn có phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động (như bài viết, tranh vẽ, nhật ký) để hiểu về các đặc điểm tâm lý của người tạo ra chúng. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp là chìa khóa để đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

5.2. Ý nghĩa thực tiễn khi sử dụng slide tâm lý học đại cương

Việc học tập và nghiên cứu thông qua các slide tâm lý học đại cương mang lại nhiều ý nghĩa thực tiễn. Thứ nhất, nó cung cấp một hệ thống tri thức khoa học, giúp con người hiểu đúng về bản thân và những người xung quanh, từ đó cải thiện các mối quan hệ xã hội. Thứ hai, kiến thức tâm lý học là nền tảng cho nhiều ngành nghề, đặc biệt là giáo dục, quản trị nhân sự, marketing, và công tác xã hội. Ví dụ, giáo viên có thể vận dụng kiến thức về tâm lý lứa tuổi để thiết kế bài giảng hiệu quả hơn. Nhà quản lý có thể sử dụng các nguyên tắc tâm lý để tạo động lực cho nhân viên. Thứ ba, nó giúp hình thành kỹ năng tư duy phản biện, phân tích và giải quyết vấn đề một cách logic và có hệ thống. Cuối cùng, hiểu biết về tâm lý giúp mỗi cá nhân nâng cao khả năng tự điều chỉnh hành vi, quản lý cảm xúc và phát triển nhân cách một cách toàn diện.

Nội dung chính

BÀI GIẢNG TÂM LÍ HỌC ĐẠI CƯƠNG (VIỆN SƯ PHẠM KỸ THUẬT – TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI)

---

Tổng quan về giáo trình

Bài giảng Tâm lí học đại cương do ThS. Phạm Hồng Hạnh biên soạn (tháng 01/2017), trực thuộc Viện Sư phạm Kỹ thuật – Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Trong chương trình đào tạo bậc đại học, học phần giữ vị trí môn học cơ bản và môn nghiệp vụ thuộc khối kiến thức khoa học xã hội – nhân văn, phục vụ trực tiếp cho công tác đào tạo con người, hình thành nhân cách và phát triển năng lực nghề nghiệp.

Mục tiêu học tập của bài giảng bao gồm:

• Trình bày hệ thống khái niệm cơ bản của khoa học tâm lý và các quy luật vận hành của tâm lý người.
• Xác định cơ sở tri thức khoa học, hiện đại về bản chất hiện tượng tâm lý dựa trên nền tảng duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
• Phân tích, giải thích các hiện tượng tâm lý trong đời sống, hoạt động lao động và quan hệ giao tiếp.
• Xác định mối quan hệ giữa hoạt động, giao tiếp với sự hình thành, phát triển tâm lý, ý thức và nhân cách.
• Nhận diện đặc điểm tâm sinh lý và các hoạt động cơ bản của lứa tuổi sinh viên, làm rõ sự khác biệt giữa môi trường học tập phổ thông và đại học.

Nội dung bài giảng được cấu trúc thành 6 chương logic, tiếp cận hiện tượng tâm lý từ góc độ hoạt động và bản chất xã hội - lịch sử, gắn kết giữa cơ sở sinh lý thần kinh học cấp cao với các quy luật nhận thức, đời sống tình cảm, hành vi ý chí và sự hình thành nhân cách. Điểm đặc thù của tài liệu là định hướng ứng dụng trực tiếp vào môi trường giáo dục đại học và khối ngành kỹ thuật.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Cấu trúc bài giảng bao gồm 6 chương chuyên đề:

• Chương 1: Tâm lý học là một khoa học
  Xác định khái niệm tâm lý, đối tượng và nhiệm vụ của tâm lý học; phân tích lịch sử các quan điểm tâm lý học (duy tâm chủ quan, duy tâm khách quan, duy vật thô sơ với Democritus, thuyết ngũ hành, Aristotle; thuyết phân tâm học của Sigmund Freud với cấu trúc Tự ngã - Bản ngã - Siêu ngã; chủ nghĩa hành vi của J. Watson với công thức $S \to R$; tâm lý học duy vật biện chứng của A.N. Leontiev). Xác định bản chất tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan của não, mang tính chủ thể và bản chất xã hội - lịch sử; phân loại hiện tượng tâm lý (quá trình tâm lý, trạng thái tâm lý, thuộc tính tâm lý); trình bày 7 phương pháp nghiên cứu (quan sát, thực nghiệm, điều tra, trắc nghiệm/test 4 phần, đàm thoại, phân tích sản phẩm hoạt động, nghiên cứu tiểu sử cá nhân).

• Chương 2: Hoạt động, Giao tiếp và sự hình thành tâm lý, ý thức
  Phân tích bản chất hoạt động qua hai quá trình đối tượng hóa (xuất tâm) và chủ thể hóa (nhập tâm); cấu trúc vĩ mô 6 thành tố của A.N. Leontiev (Hoạt động – Động cơ, Hành động – Mục đích, Thao tác – Phương tiện/Công cụ tạo ra Sản phẩm); khái niệm hoạt động chủ đạo. Làm rõ bản chất giao tiếp, phân loại giao tiếp theo tiếp xúc, khoảng cách (ngoại giao $>4\text{ m}$, thân mật $1{,}2\text{ m} - 4\text{ m}$, tình cảm $0{,}45\text{ m} - 1{,}2\text{ m}$, rất tình cảm $<0{,}45\text{ m}$); phân tích các trường hợp trẻ em sống cách ly xã hội loài người (Amala và Kamala ở Ấn Độ, John Ssebunya ở Uganda, Lyokha ở Nga). Trình bày cơ sở tự nhiên của tâm lý (di truyền, định khu chức năng vỏ não, phản xạ có điều kiện, quy luật hệ thống động hình, lan tỏa - tập trung, cảm ứng qua lại, hệ thống tín hiệu thứ nhất và thứ hai); sự phát sinh tâm lý theo loài (tính chịu kích thích $\to$ tính cảm ứng cách đây 600 triệu năm; thời kỳ cảm giác, tri giác, tư duy bằng tay ở vượn người Australopithecus 10 triệu năm và tư duy ngôn ngữ); cấu trúc ý thức, 3 cấp độ ý thức (vô thức, ý thức/tự ý thức, ý thức nhóm/tập thể) và 4 thuộc tính của chú ý (sức tập trung, phân phối, di chuyển, bền vững).

• Chương 3: Hoạt động nhận thức
  Trình bày các quá trình nhận thức cảm tính: Cảm giác (đặc điểm, phân loại cảm giác ngoài/trong, các quy luật: ngưỡng cảm giác với công thức ngưỡng sai biệt $K = \Delta P / P$, quy luật thích ứng, quy luật tác động qua lại và tương phản); Tri giác (đặc điểm, vai trò của quan sát, phân loại không gian/thời gian/vận động, 6 quy luật: tính đối tượng, tính trọn vẹn, tính lựa chọn hình/nền, tính có ý nghĩa, tính ổn định, quy luật tổng giác và hiện tượng ảo giác). Phân tích quá trình Trí nhớ (các giai đoạn: ghi nhớ, gìn giữ, tái hiện, quên; các loại trí nhớ theo nội dung, mục đích, thời gian, phương thức; phương pháp rèn luyện trí nhớ và chống quên). Khảo sát vai trò của Ngôn ngữ (chức năng thông báo, chỉ nghĩa, khái quát hóa; phân loại ngôn ngữ bên ngoài, ngôn ngữ thầm, ngôn ngữ bên trong) đối với các quá trình nhận thức.

• Chương 4: Mặt tình cảm và ý chí của nhân cách
  Khảo sát bản chất tình cảm (so sánh với nhận thức và xúc cảm; các mức độ: màu sắc xúc cảm của cảm giác, xúc cảm, xúc động, tâm trạng, tình cảm; 6 quy luật tình cảm: thích ứng, tương phản, pha trộn, di chuyển, lây lan, hình thành tình cảm). Khảo sát mặt ý chí theo định nghĩa của Petrovsky và A. Rudik; 5 phẩm chất ý chí (tính mục đích, tính độc lập, tính quyết đoán, tính bền bỉ, tính tự chủ); cấu trúc hành động ý chí (chuẩn bị, thực hiện, đánh giá kết quả); hành động tự động hóa (phân biệt kỹ xảo và thói quen, 4 quy luật hình thành kỹ xảo: tiến bộ không đồng đều, đỉnh của phương pháp, tác động qua lại kỹ xảo cũ - mới, dập tắt kỹ xảo).

• Chương 5: Nhân cách và sự hình thành phát triển nhân cách
  Làm rõ hệ thống khái niệm liên quan: con người, cá nhân, cá tính, chủ thể; trích dẫn định nghĩa nhân cách của A. Kovalev và E. Shorokhova; 4 đặc điểm cơ bản của nhân cách (tính thống nhất, tính tương đối ổn định, tính tích cực, tính giao lưu); cấu trúc và các thuộc tính tâm lý của nhân cách.

• Chương 6: Tâm lý học lứa tuổi sinh viên
  Phân tích các điều kiện kinh tế - xã hội ảnh hưởng tới sự phát triển tâm lý sinh viên; đặc điểm nhận thức, cảm xúc và nhân cách của lứa tuổi; các hoạt động cơ bản của sinh viên trong môi trường giáo dục đại học.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Nội dung tài liệu được xây dựng trên hệ thống lý thuyết nền tảng:

• Hệ thống nguyên lý duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Lấy triết học Mác – Lênin làm cơ sở phương pháp luận, khẳng định tâm lý là chức năng của não, là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não người thông qua hoạt động và giao tiếp xã hội.
• Cơ sở sinh lý học thần kinh cấp cao: Hệ thống quy luật hoạt động vỏ não của I.P. Pavlov (phản xạ có điều kiện, quy luật lan tỏa và tập trung, quy luật cảm ứng qua lại đồng thời/tiếp diễn/dương tính/âm tính, quy luật hệ thống động hình, hai hệ thống tín hiệu).
• Lý thuyết hoạt động: Khung lý thuyết cấu trúc vĩ mô hoạt động của A.N. Leontiev (1947, hoàn thiện 1975) giải thích cơ chế hình thành tâm lý thông qua hai chiều xuất tâm (đối tượng hóa) và nhập tâm (chủ thể hóa).

Kỹ năng phát triển

Tài liệu hướng tới việc hình thành các nhóm năng lực cụ thể cho người học:

• Kỹ năng phân tích và nhận diện hiện tượng: Khả năng phân biệt các cấp độ hiện tượng tâm lý (quá trình, trạng thái, thuộc tính), xác định quy luật chi phối nhận thức cảm tính, đời sống cảm xúc và hành vi ý chí.
• Kỹ năng ứng dụng phương pháp nghiên cứu: Thiết kế và vận hành các phương pháp quan sát khoa học, xây dựng bảng hỏi điều tra đóng/mở, quy trình thực hiện trắc nghiệm (test 4 phần) và phân tích sản phẩm hoạt động.
• Kỹ năng tự điều chỉnh và phát triển bản thân: Vận dụng quy luật trí nhớ để xây dựng lộ trình ôn tập tích cực, rèn luyện các phẩm chất ý chí, hình thành kỹ xảo và thói quen tích cực, kiểm soát trạng thái cảm xúc trong học tập và giao tiếp.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm và hoạt động học tập

Bài giảng thiết lập phương thức dạy học kết hợp giữa truyền đạt lý thuyết hệ thống và giải quyết bài tập tình huống thực tiễn. Sinh viên được yêu cầu:

• Đọc trước tài liệu bài giảng và giáo trình trước khi tham gia buổi học trên lớp.
• Chủ động lập danh mục các câu hỏi, các nội dung thắc mắc từ tài liệu để trao đổi trực tiếp trong giờ học.
• Tham gia làm bài tập nhóm, thảo luận chuyên đề và trình bày báo cáo kết quả trước tập thể.

Hệ thống bài tập và nghiên cứu tình huống

Tài liệu tích hợp các bài tập phân tích tình huống thực tế nhằm củng cố lý thuyết:

• Tình huống chú ý: Phân tích sự chuyển biến giữa chú ý không chủ định và chú ý có chủ định trong lớp học khi giảng viên sử dụng phương tiện trực quan (bức tranh khổ lớn) hoặc khi người học nỗ lực duy trì chú ý trong môn Hình học.
• Tình huống quy luật cảm giác: Giải thích hiện tượng thích ứng mùi thuốc sát trùng trong bệnh viện, ngưỡng sai biệt vị giác khi hòa tan đường trong nước, hiện tượng tương phản cảm giác âm thanh.
• Phân tích trường hợp xã hội học: Đánh giá sự suy giảm chức năng người ở các cá nhân sống tách biệt xã hội từ nhỏ (trường hợp Amala, Kamala, John Ssebunya, Lyokha) để chứng minh vai trò quyết định của giao tiếp và môi trường xã hội.

Phương thức đánh giá kết quả học tập

Khung đánh giá học phần được xác định rõ ràng qua hai thành phần:

Thành phần đánh giá	Trọng số	Hình thức và tiêu chí đánh giá
Điểm quá trình	0.3 (30%)	- Báo cáo kết quả bài tập nhóm, thảo luận trên lớp. - Điểm chuyên cần căn cứ theo số buổi vắng: $0\text{ lần} = +1$; $1-2\text{ lần} = 0$; $3-4\text{ lần} = -1$; $\ge 5\text{ lần} = -2$.
Điểm cuối kỳ	0.7 (70%)	- Bài thi tổng hợp kết hợp hai hình thức: Trắc nghiệm khách quan và Tự luận.

---

Điểm nổi bật và tính hệ thống của bài giảng

• Tính nhất quán về phương pháp luận khoa học: Toàn bộ nội dung quán triệt nguyên tắc quyết định luận duy vật biện chứng, nguyên tắc thống nhất tâm lý, ý thức, nhân cách với hoạt động, đối chiếu có phê phán với các trường phái tâm lý học phương Tây (Phân tâm học Freud, Hành vi Watson).
• Tính liên ngành giữa sinh học và khoa học xã hội: Làm rõ mối quan hệ giữa các cấu trúc giải phẫu sinh lý thần kinh (định khu vỏ não, cơ chế dẫn truyền xung thần kinh, hệ thống tín hiệu thứ hai) với các hiện tượng tinh thần phức tạp của xã hội loài người.
• Hệ thống hóa bằng sơ đồ và công thức toán - lý: Minh họa cấu trúc vĩ mô của hoạt động bằng sơ đồ 6 thành tố, diễn giải định lượng ngưỡng sai biệt cảm giác qua công thức $K = \Delta P / P$, lượng hóa khoảng cách giao tiếp thành các chỉ số cụ thể.
• Gắn kết thực tiễn đào tạo đại học: Dành riêng một chương nghiên cứu tâm lý học lứa tuổi sinh viên, hỗ trợ người học nhận thức rõ sự biến đổi phương thức học tập giữa bậc phổ thông và đại học.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Phục vụ sinh viên các chuyên ngành Sư phạm Kỹ thuật và sinh viên các khối ngành kỹ thuật thuộc Trường Đại học Bách khoa Hà Nội học tập học phần Tâm lí học đại cương.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm vững tri thức cơ bản về Những nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác – Lênin (đặc biệt là Triết học duy vật biện chứng) và kiến thức Sinh học đại cương (phần giải phẫu sinh lý hệ thần kinh người).
• Giảng viên và cán bộ nghiên cứu: Sử dụng làm đề cương bài giảng chuẩn, tài liệu định hướng thiết kế ngân hàng câu hỏi thi trắc nghiệm, bài tập tự luận và hướng dẫn thảo luận nhóm.
• Tài liệu tham khảo học thuật: Dành cho người học muốn tìm hiểu cơ sở khoa học của các hiện tượng nhận thức, tình cảm, hành động ý chí và cấu trúc nhân cách con người.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Bài giảng được biên soạn chuẩn hóa cho sinh viên đại học kỹ thuật, sinh viên ngành sư phạm kỹ thuật, giảng viên cần tài liệu giảng dạy môn Tâm lý học đại cương và người nghiên cứu khoa học hành vi ở mức độ nền tảng.

2. Cần kiến thức nền nào để học tốt môn này?

Người học cần có hiểu biết cơ bản về Triết học duy vật biện chứng (các quy luật nhận thức, phạm trù vật chất - ý thức) và Sinh học đại cương (cấu tạo hệ thần kinh, chức năng vỏ não và cơ chế phản xạ).

3. Điểm khác biệt của giáo trình này là gì?

Tài liệu tiếp cận tâm lý học theo trường phái hoạt động học của A.N. Leontiev, tích hợp chặt chẽ cơ sở sinh lý thần kinh học cấp cao và có chương chuyên sâu nghiên cứu đặc thù tâm lý, hoạt động của lứa tuổi sinh viên.

4. Làm sao để tự học và ôn tập hiệu quả môn học này?

Sinh viên cần thực hiện chu trình: đọc trước giáo trình, chuẩn bị câu hỏi thảo luận, ghi chép hệ thống theo sơ đồ logic của từng chương, vận dụng các quy luật trí nhớ (phân đoạn tài liệu, tái hiện tích cực, ôn tập xen kẽ) và giải các bài tập tình huống thực tế.

5. Cấu trúc bài thi kết thúc học phần được tổ chức ra sao?

Điểm học phần gồm điểm quá trình (trọng số 0.3, tính từ bài tập nhóm và điểm chuyên cần) và bài thi cuối kỳ (trọng số 0.7, hình thức kết hợp giữa trắc nghiệm khách quan và tự luận).

---

Kết luận

Bài giảng Tâm lí học đại cương của Viện Sư phạm Kỹ thuật – Trường Đại học Bách khoa Hà Nội cung cấp hệ thống tri thức khoa học, hoàn chỉnh về quy luật hình thành, vận hành và phát triển của các hiện tượng tâm lý người. Lộ trình tiếp cận kiến thức đi từ phương pháp luận nghiên cứu, cơ sở sinh lý học thần kinh, cấu trúc hoạt động - giao tiếp, các quá trình nhận thức - tình cảm - ý chí, đến sự phát triển nhân cách cá nhân và lứa tuổi sinh viên. Người học có thể mở rộng nghiên cứu thông qua các tài liệu chuyên khảo về Tâm lý học lứa tuổi, Tâm lý học sư phạm và các công trình của các nhà tâm lý học thực nghiệm đã được trích dẫn trong văn bản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, phát triển và lại chi phối một cách căn bản các quá trình tâm lý đi kèm với yêu thương, khinh bỉ, căm thù… kết thúc. Ví dụ như sự chú ý, tâm trạng, sự ganh đua… - Quá trình hành động ý chí 1. Phân loại các hiện tượng tâm lý 1. Phân loại các hiện tượng tâm lý Theo thời gian tồn tại và vị trí tương đối của các hiện tượng tâm Kết luận: lý trong nhân cách, chia hiện tượng tâm lý thành 3 loại chính : Thế giới tâm lý của con người vô cùng đa dạng và phức tạp.

Các hiện tượng tâm lý có nhiều mức độ và cấp độ khác nhau; có quan hệ đn xen vào nhau, chuyển hóa lẫn nhau. Quá trình tâm lý Trạng thái tâm lý Thuộc tính tâm lý Là hiện tượng tâm lý hình thành lâu dài và kéo dài rất lâu, có khi suốt đời và tạo thành nét riêng của nhân cách, chi phối các quá trình và trạng thái tâm lý của người ấy: tính tình, tính nết, thói quen, quan điểm, hứng thú, lý tưởng sống… 6 5/22/2017 1. Đặc điểm, cấu trúc của KH tâm lý 1. Đặc điểm cơ bản của khoa học tâm lý 1.

Đặc điểm cơ bản của khoa học tâm lý -Tâm lý học nghiên cứu các hiện tượng tâm lý vừa rất gần gũi, cụ thể, gắn bó với con người lại vừa rất phức tạp, trừu tượng 1. Cấu trúc của KH tâm lý - Tâm lý học là nơi hội tụ nhiều khoa học nghiên cứu đời sống tâm lý con người - Tâm lý học là môn khoa học cơ bản, là môn nghiệp vụ trong hệ thống các khoa học tham gia vào việc đào tạo con người, hình thành nhân cách con người nói chung và nhân cách nghề nghiệp nói riêng 1. Cấu trúc của khoa học tâm lý 1. Ý nghĩa của TLH trong cuộc sống và hoạt động NN • Ý nghĩa của Tâm lý học: - Tâm lý học có ảnh hưởng to lớn đến tất cả các lĩnh vực hoạt động của con người.

Giúp con người giải thích một cách khoa học các hiện tượng tâm lý xảy ra trong bản thân mình và ở người khác, trong cộng đồng , xã hội. - Đối với công tác giáo dục: Những tri thức tâm lý là cơ sở khoa học cho việc định hướng đúng trong dạy học, giáo dục người học. Sơ đồ hệ thống các ngành của Khoa học tâm lý 1. Nguyên tắc, phương pháp nghiên cứu TLH 1.

Nguyên tắc nghiên cứu TLH - Nguyên tắc đảm bảo tính khách quan 1. Nguyên tắc nghiên cứu TLH - Nguyên tắc quyết định luận duy vật biện chứng 1. Phương pháp nghiên cứu TLH - Nguyên tắc thống nhất tâm lý, ý thức, nhân cách với hoạt động - Phải nghiên cứu các hiện tượng tâm lý trong sự liên hệ giữa chúng với nhau và trong mối liên hệ giữa chúng với các loại hiện tượng khác 7 5/22/2017 1. Nguyên tắc nghiên cứu TLH 1.