Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LÝ LUẬN VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ THÀNH HOÀNG LÀNG ĐẾN ĐỜI SỐNG TINH THẦN CƯ DÂN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI HIỆN NAY Phan Kế Bính, với công trình Việt Nam phong tục [14], qua 47 mục thuộc 3 thiên trong cuốn sách, đã dày công tìm hiểu những lề thói, tập quán xa xưa của cha ông mang tính làng xã ở các vùng nông thôn Việt Nam. Tác giả cho rằng đất lề quê thói hay những lễ nghi, phong tục luôn thường trực trong tâm hồn cư dân Việt, nó không chỉ có ảnh hưởng đến việc hướng con sống thiện, sống hoà thuận yêu thương gắn kết mà còn giúp cho dòng tộc, quê hương, làng xã mang bản sắc, cốt cách riêng. Đồng thời ông cũng nhấn mạnh những hủ tục còn đâu đó vô hình kìm hãm sự phát triển của xã hội.
Thực chất những yếu tố mà tác giả chỉ ra trong đó phải kể đến những lễ nghi thờ cúng Thành hoàng còn in đậm trong ĐSTT của cư dân làng quê mà Bắc bộ là điển hình. Công trình này được tác giả tìm hiểu, khai thác rất công phu, mang tinh thần khoa học sâu sắc, rất hữu ích cho tác giả luận án nghiên cứu sự ảnh hưởng của TNTTH làng đến ĐSTT của người dân NTHN hiện nay. Leopold Cadiere, với Văn hóa, tín ngưỡng và thực hành tôn giáo ở người Việt do Đỗ Trinh Huệ dịch [16]. Cuốn sách dày hơn 630 trang, với nhiều nội dung phong phú.
Bàn đến nội dung tín ngưỡng, tôn giáo nói riêng, Leopold Cadiere đã thể hiện sự am hiểu của ông về văn hoá, tín ngưỡng cũng như đức tính, lối sống cư dân Việt một cách tường tận, trân quý nhất. Qua đây tác giả cũng lan toả những giá trị mang âm hưởng tinh thần, hồn cốt đặc sắc chỉ có ở Việt Nam. Tác giả chỉ ra rằng TNTTH làng ở các miền quê có từ rất sớm và rất được coi trọng luôn được người dân gìn giữ, bảo tồn và phát huy 7 từ nhiều thế hệ. Từ đó, tác giả mong muốn một hướng phát triển bền vững cho bản sắc văn hoá có từ bao đời của dân tộc.
Đây là cuốn sách có ý nghĩa về mặt khoa học to lớn để nghiên cứu sinh tiếp tục làm rõ, sâu sắc hơn cơ sở lý luận cho việc tìm hiểu, nghiên cứu một cách công phu nghiêm túc cơ sở lý luận cho sự ảnh hưởng của TNTTH đến ĐSTT cư dân vùng NTHN. Hoàng Hồng Cẩm, với Bà Chúa Kho Thành hoàng làng Giảng Võ [15]. Cuốn sách là sự giới thiệu khá chi tiết về Bà Chúa Kho ở Đình Giảng Võ (Hà Nội). Để tri ân người con gái mang dòng máu anh hùng, người dân đã tôn thờ Bà làm Thành hoàng làng, và lập đền thờ.
Đền thờ Bà được nhân dân quen gọi là Đình thờ Bà Chúa Kho. Hiện nay, ngoài nơi thờ chính là Giảng Võ, nhiều địa phương khác cũng lập đền thờ Bà. Thông qua nghiên cứu này thì vị trí, vai trò của TNTTH làng trong đời sống đương đại đã được làm sáng tỏ; đồng thời mang đến cho tác giả luận án những chứng cứ lịch sử quan trọng để lý giải nguồn gốc hình thành TNTTH làng của cư dân vùng NTHN hiện nay. Lại Văn Toàn, Trần Thị Băng Thanh và Nguyễn Như Diệm, trong cuốn Thần tích thần sắc Hà Nam [137] đã ghi lại dấu ấn các Thành hoàng làng gồm các vị thần có công bảo hộ dân làng, các anh hùng đánh giặc bảo vệ Tổ quốc hoặc người có công dạy dân biết chữ, biết sản xuất nông nghiệp.
Cuốn sách bước đầu đã cung cấp những dẫn chứng khoa học tin cậy, đầy đủ mang đến một góc nhìn đa chiều về gốc tích, tục thờ các vị Thành hoàng. Đó chính là chỉ dẫn quý báu cho tác giả luận án đi sâu nghiên cứu vai trò của các các vị Thành hoàng trong ĐSTT của cư dân vùng nông thôn nói chung và đời sống gia đình nông thôn vùng NTHN nói riêng. Trần Huy Đĩnh và các cộng sự, trong Sự tích Thành hoàng làng ở Phú Xuyên [24], đã giới thiệu truyện kể về các vị Thành hoàng làng được lưu truyền trong dân gian ở huyện Phú Xuyên, bảng tra tên địa danh kèm theo 8 một số bản chữ Hán ghi chép về gốc tích các vị Thành hoàng làng ở huyện Phú Xuyên, Hà Nội. Cuốn sách là một nguồn tư liệu bổ ích giúp tác giả làm rõ một số nội dung tín ngưỡng của người dân NTHN.
Nguyễn Duy Hinh, trong cuốn sách Tín ngưỡng Thành hoàng Việt Nam [39] đã chỉ rõ nguồn gốc, ý nghĩa, hình thức biểu hiện; sự tích và việc thờ cúng các vị Thành hoàng ở Việt Nam. Xuyên suốt công trình, với cách diễn đạt súc tích, dễ hiểu, tác giả đã cho người đọc tiếp cận với những kiến thức cơ bản về TNTTH - một nhu cầu tinh thần phổ biến ở các vùng nông thôn ở nước ta. Tuy nhiên, căn cứ vào việc xác định đối tượng nghiên cứu, nên cuốn sách mới chỉ dừng lại phương diện lý thuyết, nhiều vấn đề thực tiễn như ảnh hưởng của TNTTH làng đến ĐSTT của người dân Việt Nam, những biện pháp khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của loại hình tín ngưỡng này trong đời sống sinh hoạt hàng ngày,. chưa được làm rõ.
Kết luận lại công trình có nhiều đóng góp để nghiên cứu sinh có thể học hỏi bổ sung cho luận án của mình được đầy đủ hơn. Nguyễn Duy Hinh, với bài viết Thần làng và Thành hoàng [40], đã phân tích làm rõ khái niệm về thần làng, Thành hoàng, phân biệt và so sánh sự giống, khác nhau giữa thần làng, Thành hoàng, nêu ra một vài vấn đề cần nghiên cứu có đề cập đến việc thực hành thờ cúng các vị thần này. Với những tư liệu thu lượm được qua bài viết, tác giả của luận án có thể vận dụng để triển khai, làm rõ một số nội dung lý luận được trình bày trong luận án. Nguyễn Vinh Phúc, Nguyễn Duy Hinh, với cuốn Thần tích Hà Nội và tín ngưỡng thị dân [104].
Cuốn sách gồm 7 chương, ra đời trước bối cảnh còn nhiều hạn chế trong việc nghiên cứu, tìm hiểu những giá trị tâm linh Hà Nội. Cuốn sách với những nghiên cứu cụ thể, giúp người đọc đi sâu khám phá về vùng đất kinh kỳ xưa cũ, qua đó, sẽ thêm hiểu, thêm trân trọng những giá trị văn hóa của Hà Nội nói riêng và của cả dân tộc Việt Nam nói chung. Tuy 9 nhiên, những kết quả đã đạt được trong công trình nêu trên mới chỉ là những khám phá bước đầu, cần được nghiên cứu bổ sung, phát triển. Nguyễn Duy Hinh, với cuốn sách Bách khoa thư Hà Nội: Kỉ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội 1010 - 2010 [41].
Cuốn sách bao gồm nhiều nội dung phong phú trên hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội in đậm dấu ấn một Hà Nội văn hiến ngàn năm. Trong tập 16 (tổng 18 tập) đã giới thiệu về một số loại hình tín ngưỡng lâu đời của Thăng Long - Hà Nội, tiêu biểu như thờ cúng Vua Hùng, thờ Trời, các vị Thành hoàng có công khai phá, lập làng, thờ Tổ của các nghề, thờ tổ tiên. Đây là những tư liệu quý báu mà tác giả luận án tiếp tục vận dụng trong quá trình đi sâu tìm hiểu lĩnh vực mà luận án đang nghiên cứu. Đỗ Quang Hưng, với cuốn sách Đời sống tôn giáo, tín ngưỡng Thăng Long - Hà Nội [47], đã cung cấp cho chúng ta góc nhìn đầy đủ nhất về đời sống, nhu cầu tín ngưỡng, tôn giáo phong phú của cư dân thủ đô.
Cuốn sách đặc biệt dày công nghiên cứu những công trình đi trước của các tác giả nước ngoài, trên cơ sở đó tác giả cuốn sách đã đưa ra kết quả nghiên cứu mới có giá trị rất to lớn về “không gian tín ngưỡng, tôn giáo” của Thăng Long - Hà Nội. Có thể thấy cuốn sách này rất bổ ích cho tác giả luận án trong quá trình nghiên cứu, triển khai nội dung của luận án ở chương 2 và chương 3. Nguyễn Quang Khải, trong Một số nghi lễ, hội thi, trò diễn dân gian và phong tục tập quán có liên quan đến tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng ở Bắc Ninh [54], đã trình bày sơ lược về TNTTH tại các làng ở Bắc Ninh. Tác giả cũng đã nêu lên một số nghi lễ phục vụ cho tín ngưỡng này; mô tả một số trò diễn, trò chơi có liên quan đến tín ngưỡng,.
Đây chính là tri thức hữu ích góp phần hoàn thiện hơn công trình nghiên cứu TNTTH ở vùng NTHN hiện nay. Vũ Ngọc Khánh, trong cuốn sách Tín ngưỡng dân gian [56] đã phân tích khá chi tiết nguồn gốc, từng bước phát triển, sự thăng trầm của một số 10 loại hình tín ngưỡng dân gian Việt Nam như: Tín ngưỡng phồn thực; Tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ; Tín ngưỡng thờ động, thực vật; Tín ngưỡng sùng bái con người. Việc luận giải làm rõ nguồn gốc cũng như sự phát triển của các tín ngưỡng bản địa này chính là cơ sở lý luận quan trọng để tác giả luận án tham khảo trong nghiên cứu TNTTH làng ở vùng NTHN. Lê Tâm Đắc, Tạ Quốc Khánh, trong bài viết “Tính hỗn dung của người Việt thể hiện qua đối tượng thờ trong các ngôi chùa ở Hà Nội” [23] đã phân tích tương đối kỹ về sự giao thoa các tín ngưỡng ở Việt Nam, được trình bày thông qua quan niệm, nghi lễ, tục thờ, hình thức thờ ở các chùa Hà Nội; từ đó chỉ ra những nguyên nhân ảnh hưởng chủ yếu đến sự giao thoa đó và bản sắc văn hóa tâm linh đa dạng, phong phú trong sự hỗn dung của người Việt Nam.
Mặc dù chỉ mới tiếp cận vấn đề dưới góc độ tôn giáo, nhưng tác giả cuốn sách đã làm được nhiều hơn mục đích ban đầu đặt ra, thể hiện được tư duy triết học về vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo. Đây chính là nguồn tri thức khoa học quý giá để luận án nghiên cứu sâu hơn về TNTTH làng. Nguyễn Đức Lữ, với cuốn sách Góp phần tìm hiểu tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam [75] bước đầu đã đem đến cho độc giả những hiểu biết về tín ngưỡng bản địa, dân gian như: lễ hội, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ Thành hoàng, thờ Mẫu, tín ngưỡng phồn thực và mê tín dị đoan. Từ đó Nguyễn Đức Lữ đã nêu rõ thực trạng và biểu hiện đặc điểm của các tín ngưỡng bản địa, dân gian trên ở Việt Nam hiện nay.
Đây là một công trình đầy giá trị khoa học thiên về khai thác tín ngưỡng dân gian, nên ảnh hưởng của các loại hình tín ngưỡng này, đặc biệt TNTTH tới ĐSTT của người dân chưa được làm rõ.