Khóa luận ảnh hưởng của rủi ro tín dụng đến khả năng sinh lời các NHTM Việt Nam 2013-2022

Tìm hiểu ảnh hưởng của rủi ro tín dụng tới khả năng sinh lời của ngân hàng thương mại Việt Nam. Phân tích thực trạng, giải pháp hạn chế rủi ro hiệu quả.

• Tác giả: Vũ Ngọc Bảo Minh
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thị Lâm Anh
• Trường học: Học Viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Ngân Hàng
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của Rủi Ro Tín Dụng Đến Khả Năng Sinh Lời Của Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2019 - 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA RRTD TỚI KHẢ NĂNG SINH LỜI CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM
• 1.1. Khái quát cơ sở lý thuyết về tín dụng trong NHTM
• 1.1.1. Khái niệm tín dụng trong NHTM
• 1.1.2. Các hình thức cấp tín dụng của NHTM
• 1.1.2.1. Hoạt động cho vay
• 1.1.2.2. Hoạt động bao thanh toán
• 1.1.2.3. Nghiệp vụ bảo lãnh
• 1.1.2.4. Nghiệp vụ chiết khấu giấy tờ có giá
• 1.1.2.5. Cho thuê tài chính
• 1.2. Cơ sở lý thuyết về RRTD
• 1.2.1. Khái niệm RRTD
• 1.2.2. Nguyên nhân khách quan
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ẢNH HƯỞNG CỦA RRTD LÊN KHẢ NĂNG SINH LỜI CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng thị trường NHTM Việt Nam và RRTD giai đoạn 2013 - 2022
• 2.1.1. Tổng quan về thị trường NHTM Việt Nam giai đoạn 2013 - 2022
• 2.1.2. Thực trạng tín dụng tại các NHTM Việt Nam giai đoạn 2012 - 2022
• 2.1.3. Thực trạng RRTD giai đoạn 2013 - 2022
• 2.2. Phân tích ảnh hưởng của RRTD lên khả năng sinh lời của các NHTM Việt Nam
• 2.2.1. Mô tả mô hình
• 2.2.2. Thu thập và xử lý dữ liệu
• 2.2.3. Trình bày kết quả nghiên cứu
• 2.2.4. Tổng kết kết quả nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP - KHUYẾN NGHỊ NHẰM HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG CỦA RRTD LÊN KHẢ NĂNG SINH LỜI CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng về vấn đề RRTD tại Việt Nam
• 3.2. Đề xuất, khuyến nghị
• 3.2.1. Đề xuất, khuyến nghị cho các NHTM
• 3.2.2. Đề xuất, khuyết nghị cho cơ quan quản lý, NHNN
• TÀI LIỆU TRÍCH DẪN VÀ THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Rủi Ro Tín Dụng Ảnh Hưởng Khả Năng Sinh Lời

Hệ thống ngân hàng, đặc biệt là các NHTM, đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Thủ tướng Phạm Minh Chính khẳng định sự thiết yếu của hệ thống ngân hàng trong việc luân chuyển vốn, đóng góp vào sự phát triển kinh tế. Tuy nhiên, hoạt động ngân hàng tiềm ẩn nhiều rủi ro, đe dọa sự ổn định tài chính. Trong đó, rủi ro tín dụng (RRTD) là một trong những loại rủi ro chính yếu. Gần đây, hệ thống ngân hàng đang có dấu hiệu gia tăng trong RRTD, đặc biệt sau ảnh hưởng của đại dịch COVID-19. Vấn đề nợ xấu đang là mối nguy. Tín dụng tăng trưởng mạnh, một tỷ trọng lớn dư nợ đổ vào bất động sản (BĐS) - một lĩnh vực tiềm ẩn nhiều rủi ro. Cần phải hiểu rõ và đánh giá cụ thể về ảnh hưởng của RRTD lên khả năng sinh lời của các NHTM. Nghiên cứu giúp hiểu mức độ tác động và đưa ra các biện pháp phù hợp để quản trị RRTD.

1.1. Tầm quan trọng của Rủi ro Tín Dụng trong Ngân hàng

Theo Alrashidi and Alarfaj (2020), RRTD có thể được coi là một trong những loại rủi ro lâu đời nhất của các NHTM. Để định nghĩa được RRTD, trước tiên ta phải hiểu về rủi ro. Rủi ro thường được sử dụng để nói về khả năng gặp phải mất mát hoặc thương tổn (Tarantino, 2010). Tuy nhiên, Nguyễn Thị Quy (2009) định nghĩa rủi ro là “khả năng xảy ra một sự sai lệch bất lợi so với kết quả được dự tính”. Về rủi ro trong kinh doanh, Đoàn Thị Hồng Vân (2013) cho rằng đó là “sự bất trắc có thể đo lường được, có thể tạo ra những tổn thất, thiệt hại hoặc làm mất đi những cơ hội sinh lời nhưng cũng có thể đưa đến những lợi ích cơ hội trong kinh doanh”. Tarantino (2005) cũng cho rằng không nên coi rủi ro như là một điều hoàn toàn xấu, bởi vì để có được cơ hội thì luôn có rủi ro.

1.2. Rủi ro Tín Dụng và Ảnh hưởng đến Lợi nhuận Ngân hàng

Các nghiên cứu trước đây đã chứng minh RRTD có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh lời ngân hàng. Cooper và các cộng sự (2003) khẳng định rằng RRTD có thể gây ảnh hưởng lên danh mục cho vay của ngân hàng, từ đó gián tiếp tác động tới khả năng sinh lời của ngân hàng. Các chỉ số như ROA và ROE thường được sử dụng để đo lường khả năng sinh lời. Mwangi (2012) nghiên cứu thực tiễn tại Kenya và tìm ra mối quan hệ ngược chiều giữa ROE và tỷ lệ nợ xấu (NPL). Okaro và Charles (2017) sử dụng phương pháp Pooled OLS tại Nigeria và tìm ra mối quan hệ ngược chiều giữa ROA và khối lượng nợ xấu.

II. Cách Rủi Ro Tín Dụng Tác Động Khả Năng Sinh Lời NHTM

Rủi ro tín dụng xuất phát từ việc khách hàng không trả được nợ, ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Nguyên nhân khách quan bao gồm yếu tố vĩ mô như chính trị, pháp luật, kinh tế, và các sự kiện bất ngờ như dịch bệnh, thiên tai. Nền chính trị ổn định và pháp luật nhất quán tạo cơ hội cho hoạt động kinh doanh của khách hàng. Môi trường kinh tế vĩ mô cũng tác động lớn tới khả năng tài chính của khách hàng, từ đó ảnh hưởng tới khả năng trả nợ. Tất cả các nền kinh tế đều trải qua các giai đoạn tăng trưởng và suy thoái xen kẽ (Nguyễn Thúy Quỳnh, 2018). Mọi chủ thể kinh tế đều chịu tác động từ chu kỳ này. Các chỉ số vĩ mô khác như tỷ lệ lạm phát, tỷ lệ tăng trưởng GDP, tỷ lệ thất nghiệp hay đặc biệt là lãi suất đều có tác động lên hoạt động kinh doanh của các chủ thể kinh tế.

2.1. Các yếu tố vĩ mô ảnh hưởng đến Rủi ro Tín Dụng

Các yếu tố vĩ mô đóng vai trò then chốt trong việc định hình rủi ro tín dụng tại các NHTM. Sự ổn định chính trị và khung pháp lý vững chắc tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi, trong khi bất ổn chính trị và chính sách pháp luật thiếu đồng bộ có thể dẫn đến mất khả năng thanh toán của khách hàng vay. Môi trường kinh tế vĩ mô, bao gồm các chỉ số như tỷ lệ lạm phát, tăng trưởng GDP và lãi suất, đều tác động đến khả năng trả nợ của khách hàng. Thiên tai và dịch bệnh, như đại dịch COVID-19, có thể gây suy thoái kinh tế và ảnh hưởng tiêu cực đến thu nhập của khách hàng.

2.2. Ảnh hưởng của Biến động Kinh tế đến Rủi ro Tín Dụng

Các biến động kinh tế như suy thoái và khủng hoảng có tác động trực tiếp đến RRTD của các NHTM. Trong giai đoạn suy thoái, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong hoạt động kinh doanh, dẫn đến giảm doanh thu và lợi nhuận. Điều này làm tăng nguy cơ mất khả năng trả nợ của khách hàng vay, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Khủng hoảng tài chính có thể gây ra sự sụt giảm mạnh trong giá trị tài sản, ảnh hưởng đến khả năng thanh toán của cả doanh nghiệp và cá nhân.

III. Phương Pháp Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng Hiệu Quả Cho NHTM

Để quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả, các NHTM cần có quy trình quản lý rủi ro toàn diện. Quy trình này bao gồm việc xác định, đo lường, giám sát và kiểm soát RRTD. Việc đánh giá tín dụng khách hàng cần được thực hiện một cách cẩn thận, xem xét kỹ lưỡng khả năng trả nợ của khách hàng. Các biện pháp giảm thiểu RRTD bao gồm đa dạng hóa danh mục cho vay, yêu cầu tài sản bảo đảm, và trích lập dự phòng rủi ro tín dụng. Ngoài ra, các NHTM cần tuân thủ các quy định pháp luật về quản lý rủi ro tín dụng do Ngân hàng Nhà nước ban hành.

3.1. Đánh Giá Rủi ro Tín Dụng trong Hoạt Động Cho Vay

Việc đánh giá tín dụng là bước quan trọng để giảm thiểu rủi ro tín dụng. Các NHTM cần phải xem xét lịch sử tín dụng, khả năng tài chính và các yếu tố khác liên quan đến khách hàng trước khi quyết định cho vay. Việc sử dụng các mô hình đánh giá rủi ro có thể giúp ngân hàng ước tính khả năng trả nợ của khách hàng và đưa ra quyết định cho vay phù hợp. Khách hàng có lịch sử trả nợ tốt và khả năng tài chính ổn định thường được đánh giá là có rủi ro tín dụng thấp hơn.

3.2. Giải pháp Giảm thiểu Rủi ro Tín Dụng hiệu quả nhất

Có nhiều giải pháp giảm thiểu rủi ro tín dụng mà các NHTM có thể áp dụng. Đa dạng hóa danh mục cho vay giúp giảm thiểu tác động của việc một khách hàng không trả được nợ. Yêu cầu tài sản bảo đảm cho các khoản vay giúp đảm bảo rằng ngân hàng có thể thu hồi lại vốn nếu khách hàng không trả được nợ. Trích lập dự phòng rủi ro tín dụng giúp ngân hàng có nguồn vốn để bù đắp các khoản lỗ do nợ xấu gây ra.

IV. Tác Động Của Nợ Xấu Đến Khả Năng Sinh Lời Ngân Hàng

Nợ xấu là một trong những nguyên nhân chính gây ra rủi ro tín dụng và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh lời của các NHTM. Khi tỷ lệ nợ xấu tăng cao, ngân hàng phải tăng cường trích lập dự phòng, làm giảm lợi nhuận. Ngoài ra, nợ xấu còn làm giảm hiệu quả sử dụng vốn và tăng chi phí quản lý. Để kiểm soát nợ xấu, các NHTM cần có quy trình quản lý nợ chặt chẽ và thực hiện các biện pháp thu hồi nợ hiệu quả. Việc tái cơ cấu nợ cũng là một giải pháp quan trọng để giúp khách hàng vượt qua khó khăn và trả nợ.

4.1. Quản Lý Nợ Xấu ảnh hưởng ra sao đến Lợi Nhuận Ngân Hàng

Việc quản lý nợ xấu hiệu quả là yếu tố then chốt để duy trì khả năng sinh lời của các NHTM. Các ngân hàng cần có hệ thống quản lý nợ chặt chẽ, từ khâu thẩm định tín dụng đến khâu thu hồi nợ. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu nợ xấu và thực hiện các biện pháp can thiệp kịp thời có thể giúp giảm thiểu thiệt hại. Ngoài ra, việc bán nợ xấu cho các tổ chức mua bán nợ cũng là một giải pháp để giải phóng vốn và cải thiện tỷ lệ nợ xấu.

4.2. Tái Cơ Cấu Nợ để Giảm Tỷ Lệ Nợ Xấu

Tái cơ cấu nợ là một biện pháp quan trọng để giúp khách hàng vượt qua khó khăn tài chính và trả nợ. Việc tái cơ cấu nợ có thể bao gồm việc giảm lãi suất, kéo dài thời gian trả nợ, hoặc chuyển đổi loại nợ. Tuy nhiên, việc tái cơ cấu nợ cần được thực hiện một cách cẩn thận, đảm bảo rằng khách hàng có khả năng trả nợ trong tương lai. Nếu không, việc tái cơ cấu nợ có thể chỉ là trì hoãn vấn đề và làm tăng rủi ro tín dụng.

V. Ứng Dụng Basel II III Nâng Cao Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Việc áp dụng các chuẩn mực Basel II và Basel III giúp các NHTM nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro tín dụng. Basel II yêu cầu các ngân hàng phải có đủ vốn để trang trải rủi ro và sử dụng các phương pháp đánh giá rủi ro tiên tiến. Basel III tăng cường các yêu cầu về vốn và thanh khoản, giúp các ngân hàng trở nên an toàn và ổn định hơn. Việc tuân thủ các chuẩn mực Basel II và Basel III giúp các NHTM nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

5.1. Lợi ích của Basel II III trong Quản Trị Rủi Ro Tín Dụng

Việc áp dụng Basel II và Basel III mang lại nhiều lợi ích cho các NHTM trong việc quản trị rủi ro tín dụng. Các chuẩn mực này giúp ngân hàng nâng cao chất lượng đánh giá rủi ro, cải thiện quy trình quản lý rủi ro, và tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế. Việc tuân thủ các chuẩn mực này cũng giúp ngân hàng nâng cao uy tín và thu hút vốn đầu tư.

5.2. Những thay đổi của Basel III so với Basel II

Basel III đưa ra nhiều thay đổi so với Basel II, đặc biệt là trong các yêu cầu về vốn và thanh khoản. Basel III yêu cầu các ngân hàng phải có tỷ lệ vốn cao hơn và tăng cường các công cụ quản lý thanh khoản. Điều này giúp các ngân hàng trở nên an toàn và ổn định hơn, giảm thiểu nguy cơ khủng hoảng tài chính.

VI. Giải Pháp Giảm Thiểu Tối Đa Ảnh Hưởng Rủi Ro Tín Dụng

Để giảm thiểu ảnh hưởng của rủi ro tín dụng đến khả năng sinh lời, các NHTM cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Nâng cao chất lượng thẩm định tín dụng, tăng cường quản lý nợ xấu, áp dụng các chuẩn mực quản lý rủi ro tiên tiến, và tuân thủ các quy định pháp luật. Bên cạnh đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận trong ngân hàng và sự hỗ trợ từ Ngân hàng Nhà nước để đảm bảo hoạt động ngân hàng an toàn và hiệu quả.

6.1. Thẩm Định Tín Dụng Bước Quan Trọng Nhất

Thẩm định tín dụng là bước quan trọng nhất để giảm thiểu rủi ro tín dụng. Các NHTM cần phải xem xét kỹ lưỡng khả năng trả nợ của khách hàng trước khi quyết định cho vay. Việc sử dụng các công cụ đánh giá rủi ro và phân tích tài chính có thể giúp ngân hàng đưa ra quyết định cho vay chính xác. Ngoài ra, việc xây dựng mối quan hệ tốt với khách hàng cũng giúp ngân hàng theo dõi và quản lý rủi ro tốt hơn.

6.2. Tương Lai Của Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Trong tương lai, quản lý rủi ro tín dụng sẽ ngày càng trở nên quan trọng hơn đối với các NHTM. Sự phát triển của công nghệ và các sản phẩm tài chính mới đòi hỏi các ngân hàng phải liên tục cập nhật và cải thiện các phương pháp quản lý rủi ro. Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (Machine Learning) có thể giúp ngân hàng dự báo rủi ro và đưa ra quyết định cho vay tốt hơn. Bên cạnh đó, việc tăng cường hợp tác giữa các ngân hàng và các cơ quan quản lý cũng rất quan trọng để đảm bảo hoạt động ngân hàng an toàn và hiệu quả.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) giữ vai trò huyết mạch trong việc dẫn truyền và phân bổ nguồn vốn của nền kinh tế Việt Nam. Hoạt động tín dụng là mảng kinh doanh cốt lõi, mang lại nguồn thu nhập từ lãi chiếm từ 60% đến 80% (và trên 70% ở giai đoạn gần đây) trong tổng thu nhập hoạt động của các NHTM. Tuy nhiên, việc phụ thuộc lớn vào tín dụng khiến các ngân hàng luôn phải đối mặt với rủi ro tín dụng (RRTD) – loại rủi ro trọng yếu có thể đe dọa trực tiếp đến an toàn tài chính và khả năng sinh lời.

Giai đoạn 2013 – 2022 ghi nhận nhiều biến động phức tạp của kinh tế vĩ mô và thị trường tài chính, đặc biệt là cú sốc từ đại dịch COVID-19 và áp lực nợ xấu sau khi các chính sách giãn, hoãn nợ hết hiệu lực. Bên cạnh đó, tốc độ tăng trưởng tín dụng duy trì ở mức cao nhưng tỷ trọng phân bổ vào lĩnh vực bất động sản (BĐS) – ngành có mức độ rủi ro tiềm ẩn lớn – gia tăng mạnh, chiếm hơn 21% tổng dư nợ toàn nền kinh tế vào cuối năm 2022. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải phân tích định lượng chính xác mức độ tác động của RRTD đến khả năng sinh lời của các NHTM.

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

1. Mục tiêu tổng quát: Đánh giá tác động của rủi ro tín dụng đối với khả năng sinh lời của các NHTM tại Việt Nam; từ kết quả nghiên cứu định tính và định lượng, đề xuất các giải pháp, khuyến nghị nhằm hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của RRTD và nâng cao hiệu quả kinh doanh.
2. Mục tiêu cụ thể (4 bước thực hiện):
   • Bước 1: Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về tín dụng, rủi ro tín dụng, quản trị RRTD và khả năng sinh lời của NHTM.
   • Bước 2: Phân tích thực trạng tín dụng, nợ xấu, trích lập dự phòng và quản trị RRTD tại Việt Nam giai đoạn 2013 – 2022.
   • Bước 3: Kế thừa và phát triển mô hình kinh tế lượng từ các nghiên cứu thực nghiệm tiền đề để đo lường định lượng tác động của các chỉ tiêu RRTD đến tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE).
   • Bước 4: Đề xuất hệ thống giải pháp và khuyến nghị đối với các NHTM và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Mức độ tác động của rủi ro tín dụng lên khả năng sinh lời kinh doanh của các NHTM tại Việt Nam.
• Phạm vi không gian: 11 NHTM đại diện tại Việt Nam (bao gồm các NHTM có vốn nhà nước và NHTM cổ phần tư nhân như Vietcombank, BIDV, VietinBank, Techcombank, VPBank, Eximbank, Kienlongbank,...).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp theo quý trong khoảng thời gian 10 năm, từ Quý I/2013 đến Quý IV/2022 (tương ứng 40 kỳ quan sát cho mỗi ngân hàng).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận vấn đề dựa trên lý thuyết trung gian tài chính, các nguyên tắc quản trị RRTD của Ủy ban Basel (Basel Committee on Banking Supervision, 2000), khung chuẩn mực an toàn vốn Basel II, cùng các văn bản quy phạm pháp luật của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam:

• Thông tư 13/2018/TT-NHNN (sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 40/2018/TT-NHNN) về hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị RRTD;
• Thông tư 11/2021/TT-NHNN về phân loại tài sản có, mức trích và phương pháp trích lập dự phòng rủi ro;
• Thông tư 41/2016/TT-NHNN và Thông tư 36/2014/TT-NHNN quy định tỷ lệ an toàn vốn (CAR) và các giới hạn an toàn trong hoạt động ngân hàng;
• Quyết định số 843/2013/QĐ-TTg và Quyết định số 339/QĐ-TTg về tái cơ cấu và xử lý nợ xấu qua Công ty Quản lý Tài sản (VAMC);
• Quyết định 254/QĐ-TTg và Quyết định 986/QĐ-TTg về chiến lược phát triển ngành ngân hàng và đa dạng hóa thu nhập phi tín dụng.

Tác giả tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế và trong nước: Cooper và cs (2003), Mwangi (2012), Okaro & Charles (2017), Isah Serwadda (2018), Lưu Phước Vẹn (2021), Nguyễn Thành Đạt và cs (2021). Mô hình hồi quy dữ liệu bảng (Panel Data) được thiết lập với phương trình tổng quát:

$$ROE_{it} = \beta_1 + \beta_2 NPL_{it} + \beta_3 LLP_{it} + \beta_4 LDR_{it} + \beta_5 LI_{it} + \beta_6 \ln TA_{it} + \beta_7 GDP_t + e_{it}$$

Tên biến	Ký hiệu	Vai trò	Cách xác định / Công thức	Nguồn dữ liệu
Tỷ suất sinh lời trên VCSH	$ROE$	Phụ thuộc	$\text{Lợi nhuận sau thuế} / \text{Vốn chủ sở hữu}$	BCTC công khai của 11 NHTM
Tỷ lệ nợ xấu	$NPL$	Độc lập (RRTD)	$\text{Tổng nợ xấu (Nhóm 3, 4, 5)} / \text{Tổng dư nợ}$	BCTC, BCTN của các NHTM
Tỷ lệ trích lập dự phòng	$LLP$	Độc lập (RRTD)	$\text{Trích lập DPRRTD} / \text{Tổng dư nợ}$	BCTC các NHTM
Tỷ lệ dư nợ trên tiền gửi	$LDR$	Độc lập (RRTD)	$\text{Tổng dư nợ} / \text{Tổng tiền gửi khách hàng}$	BCTC các NHTM
Tỷ lệ dự trữ thanh khoản	$LI$	Kiểm soát	Chỉ số phản ánh thanh khoản nội tại ngân hàng	BCTC các NHTM
Quy mô ngân hàng	$\ln TA$	Kiểm soát	Logarit tự nhiên của Tổng tài sản ($\ln(\text{Total Assets})$)	BCTC các NHTM
Tăng trưởng kinh tế	$GDP$	Kiểm soát vĩ mô	Tốc độ tăng trưởng GDP cả nước theo kỳ	Tổng cục Thống kê

Quy trình phương pháp nghiên cứu:

• Thu thập dữ liệu: Báo cáo tài chính (BCTC) kiểm toán hợp nhất và Báo cáo thường niên (BCTN) công khai của 11 NHTM giai đoạn Q1/2013 – Q4/2022; số liệu vĩ mô từ Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Nhà nước.
• Phương pháp ước lượng: Ước lượng bình phương bé nhất gộp (Pooled OLS), Mô hình tác động cố định (FEM), Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
• Quy trình kiểm định và khắc phục:
  • Kiểm định $F$-test để lựa chọn giữa Pooled OLS và FEM;
  • Kiểm định Breusch-Pagan Lagrange Multiplier để lựa chọn giữa Pooled OLS và REM;
  • Kiểm định Durbin-Wu-Hausman để lựa chọn mô hình tối ưu giữa FEM và REM;
  • Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến bằng hệ số phóng đại phương sai ($VIF$);
  • Kiểm định tự tương quan (Wooldridge test) và phương sai sai số thay đổi;
  • Áp dụng phương pháp bình phương bé nhất tổng quát khả thi (FGLS - Feasible Generalized Least Squares) để khắc phục triệt để các khuyết tật của mô hình.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết về ảnh hưởng của RRTD tới khả năng sinh lời của các NHTM Việt Nam

Chương 1 xây dựng hệ thống khái niệm nền tảng về hoạt động cấp tín dụng (cho vay, bao thanh toán, bảo lãnh, chiết khấu giấy tờ có giá, cho thuê tài chính). Hoạt động cho vay đóng góp từ 60% đến 80% tổng thu nhập nhưng mang rủi ro lớn nhất. Tác giả phân tích các nguyên nhân dẫn đến RRTD theo hai nhóm:

• Nguyên nhân khách quan: Môi trường chính trị - pháp lý, biến động vĩ mô (chu kỳ tăng trưởng/suy thoái, lạm phát, biến động lãi suất), sự kiện bất khả kháng (dịch bệnh COVID-19 làm đứt gãy chuỗi cung ứng), và các trở ngại từ tài sản bảo đảm (TSBĐ sụt giảm giá trị, tính khả mại thấp, tranh chấp pháp lý, thời gian phát mại kéo dài) cùng thông tin sai lệch từ người vay.
• Nguyên nhân chủ quan: Chính sách tín dụng thiếu hợp lý, mất cân đối kỳ hạn (lấy vốn ngắn hạn cho vay dài hạn), hiện tượng rủi ro đạo đức, hạn chế về trình độ thẩm định và sai số trong mô hình đo lường rủi ro.

Chương này làm rõ các chỉ tiêu đo lường RRTD gồm: $NPL$ (quy định nợ nhóm 3-5 theo Thông tư 11/2021/TT-NHNN, yêu cầu trần < 3%), tỷ lệ bao phủ nợ xấu ($LLR = \text{DPRRTD} / \text{Tổng nợ xấu}$), tỷ lệ trích lập dự phòng ($LLP$), và hệ số $LDR$. Hệ thống công cụ quản trị RRTD được trình bày toàn diện từ cấp khoản vay (Hệ thống cảnh báo sớm - EWS, trích lập DPRRTD, xử lý nợ) đến quản trị danh mục (đa dạng hóa cho vay, chứng khoán hóa tài sản, bán nợ, phái sinh tín dụng) và định hướng đa dạng hóa thu nhập phi tín dụng. Về khả năng sinh lời, chương phân tích hai chỉ tiêu $ROA$ và $ROE$, nhấn mạnh vai trò của lợi nhuận ngân hàng đối với sự an toàn vĩ mô nhằm ngăn ngừa hiện tượng rút tiền hàng loạt (bank run).

Chương 2: Thực trạng ảnh hưởng của RRTD lên khả năng sinh lời của các NHTM Việt Nam

Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về thị trường ngân hàng giai đoạn 2013 – 2022 thông qua chuỗi số liệu thực tế:

• Môi trường vĩ mô và quy mô ngân hàng: Lạm phát được kiểm soát từ mức trên 6,5% (2013) xuống dưới 4% qua các năm (2018 đạt 2,54%, 2019 đạt 2,80%, 2022 đạt 3,15%). Tăng trưởng GDP duy trì mức tích cực, đạt đỉnh 7,08% (2018), chịu suy giảm trong đại dịch (2020: 2,91%; 2021: 2,58%) nhưng phục hồi mạnh trong năm 2022. Tổng tài sản toàn hệ thống TCTD tăng hơn 3 lần, từ gần 5,7 triệu tỷ đồng (2013) lên hơn 18 triệu tỷ đồng (2022). Nhóm 4 ngân hàng dẫn đầu năm 2022 có quy mô vượt trội: BIDV (>2,1 triệu tỷ đồng), Vietcombank, Agribank, VietinBank (đều >1,8 triệu tỷ đồng). Các ngân hàng TMCP như VPBank, Techcombank đạt mức tăng trưởng tài sản trên 500% sau 10 năm.
• Khả năng sinh lời: Chỉ số ROE toàn hệ thống tăng từ mức dưới 7% (giai đoạn 2013 - 2015) lên 12,95% (2019), giảm xuống 12,11% (2020 do COVID-19) và phục hồi trên 14% (2021 - 2022). Năm 2022, Techcombank đạt ROE 21,5% (tăng gần 4 lần so với mức 4,8% năm 2013), Eximbank đạt 15,4%, Kienlongbank đạt 11%.
• Thực trạng tín dụng và cơ cấu dư nợ: Dư nợ nền kinh tế tăng từ 3,4 triệu tỷ đồng (2013) lên gần 12 triệu tỷ đồng (2022). Tín dụng dịch chuyển mạnh sang ngành thương mại - dịch vụ, giảm tỷ trọng nông - lâm - thủy sản và công nghiệp - xây dựng. Đáng chú ý, dư nợ tín dụng BĐS năm 2022 đạt hơn 2,58 triệu tỷ đồng, chiếm trên 21% tổng dư nợ toàn nền kinh tế, với mức tăng trưởng 24,27% so với năm 2021 (2,08 triệu tỷ đồng) – cao hơn mức tăng trưởng tín dụng chung 14,18%. Tỷ trọng cho vay BĐS tại VPBank lên tới 34%; VietinBank đạt 319 nghìn tỷ, BIDV đạt 275 nghìn tỷ, Vietcombank đạt 229 nghìn tỷ đồng; tỷ lệ nợ xấu BĐS tăng lên 1,81% năm 2022.
• Thực trạng nợ xấu và DPRRTD: Nợ xấu toàn hệ thống giảm từ 8,6% (2012) xuống 1,6% (2019), tăng lại trên 2% năm 2020 và đạt 1,92% vào cuối năm 2022 khi Thông tư 14/2021/TT-NHNN hết hạn. Khối lượng trích lập DPRRTD của 27 ngân hàng năm 2022 đạt hơn 168.200 tỷ đồng (+17% so với cùng kỳ); trong đó BIDV dẫn đầu với 38.198 tỷ đồng (+31%), Top 10 ngân hàng chiếm 87% tổng lượng trích lập toàn ngành. Tuy vậy, tỷ lệ trích lập dự phòng trên dư nợ ($LLP$) và tỷ lệ bao phủ nợ xấu ($LLR$) tại nhiều NHTM có xu hướng giảm.

Chỉ tiêu hệ thống ngân hàng	Năm 2013	Năm 2016	Năm 2019	Năm 2020	Năm 2022
Tổng tài sản toàn hệ thống TCTD (triệu tỷ đồng)	~5,7	~8,5	~12,5	~14,0	>18,0
Tổng dư nợ tín dụng nền kinh tế (triệu tỷ đồng)	3,4	5,5	8,2	9,2	~12,0
Tăng trưởng tín dụng toàn ngành (%)	12,52%	18,71%	13,65%	12,17%	14,18%
Tỷ lệ nợ xấu nội bảng toàn hệ thống (%)	>3,6%	2,46%	1,60%	>2,00%	1,92%
Tỷ suất sinh lời trên VCSH ($ROE$) toàn ngành (%)	<7,0%	7,86%	12,95%	12,11%	>14,0%
Dư nợ tín dụng BĐS toàn nền kinh tế (triệu tỷ đồng)	-	-	1,60	1,75	>2,58

• Kết quả ước lượng mô hình kinh tế lượng: Sau khi thực hiện kiểm định $F$-test, Breusch-Pagan và Hausman, mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) được xác định ban đầu, sau đó phương pháp FGLS được áp dụng để khắc phục hoàn toàn hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, cho kết quả ước lượng vững về mặt thống kê.

Chương 3: Giải pháp - Khuyến nghị nhằm hạn chế ảnh hưởng của RRTD lên khả năng sinh lời của các NHTM Việt Nam

Chương 3 đề xuất định hướng và hệ thống giải pháp phân cấp dựa trên kết quả nghiên cứu:

• Đối với các NHTM:
  • Tái cơ cấu danh mục cho vay, kiểm soát chặt chẽ tỷ trọng cấp tín dụng vào các lĩnh vực rủi ro cao như bất động sản, cân đối kỳ hạn huy động và cho vay để tránh rủi ro kỳ hạn;
  • Nâng cao chất lượng thẩm định tín dụng, chuẩn hóa quy trình nhận diện và phát mại tài sản bảo đảm;
  • Ứng dụng công nghệ xử lý dữ liệu lớn (Big Data) và học máy (Machine Learning) vào mô hình xếp hạng tín dụng nội bộ và xây dựng Hệ thống cảnh báo sớm (EWS);
  • Duy trì chính sách trích lập DPRRTD hợp lý, chủ động nâng cao tỷ lệ bao phủ nợ xấu ($LLR$) và kiểm soát tỷ lệ $LLP$ để tạo bộ đệm an toàn vững chắc;
  • Đẩy mạnh chiến lược đa dạng hóa thu nhập, gia tăng tỷ trọng nguồn thu từ phí và dịch vụ phi tín dụng nhằm giảm phụ thuộc vào thu nhập lãi thuần.
• Đối với Ngân hàng Nhà nước và cơ quan quản lý:
  • Tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về xử lý nợ xấu, nâng cao vai trò và cơ chế xử lý tài sản bảo đảm của VAMC;
  • Giám sát chặt chẽ việc tuân thủ các tỷ lệ an toàn vốn theo chuẩn mực Basel II (Thông tư 41/2016/TT-NHNN) và kiểm soát trần tăng trưởng tín dụng đối với các phân khúc rủi ro;
  • Nâng cấp và mở rộng cơ sở dữ liệu của Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia (CIC) nhằm hỗ trợ các NHTM tra cứu, hạn chế tình trạng bất cân xứng thông tin.

Kết quả và đóng góp

• Kết quả thực nghiệm chính:
  • Nghiên cứu làm rõ diễn biến thực trạng 10 năm (2013 – 2022) của hệ thống NHTM Việt Nam: dư nợ tín dụng tăng trưởng từ 3,4 triệu tỷ đồng lên gần 12 triệu tỷ đồng; tổng tài sản tăng từ gần 5,7 triệu tỷ đồng lên hơn 18 triệu tỷ đồng; ROE toàn hệ thống phục hồi từ dưới 7% lên trên 14%.
  • Chỉ ra sự tích tụ rủi ro tại phân khúc bất động sản với dư nợ vượt 2,58 triệu tỷ đồng năm 2022 (>21% tổng dư nợ toàn hệ thống, tăng trưởng 24,27% YoY), tỷ lệ nợ xấu BĐS tăng lên 1,81%.
  • Khối lượng trích lập DPRRTD năm 2022 của 27 ngân hàng đạt 168.200 tỷ đồng (+17% YoY), tập trung 87% tại Top 10 ngân hàng; tuy nhiên các tỷ lệ tương đối ($LLP$, $LLR$) có xu hướng giảm, phản ánh áp lực trích lập dự phòng trước sự gia tăng nợ xấu sau đại dịch.
  • Mô hình FGLS chứng minh tác động đa chiều, có ý nghĩa thống kê của các biến đo lường RRTD ($NPL$, $LLP$, $LDR$) và các biến kiểm soát ($\ln TA$, $LI$, $GDP$) đến khả năng sinh lời ($ROE$) của các NHTM Việt Nam.
• Đóng góp của khóa luận:
  • Bổ sung bằng chứng thực nghiệm cập nhật giai đoạn 2013 – 2022 với chuỗi dữ liệu bảng theo quý (40 quý) trên 11 NHTM Việt Nam, phản ánh được tác động của giai đoạn hậu COVID-19 và việc chấm dứt hiệu lực của Thông tư 14/2021/TT-NHNN.
  • Khắc phục các khiếm khuyết trong nghiên cứu trước tại Việt Nam nhờ quy trình xử lý kinh tế lượng chặt chẽ (sử dụng FGLS để triệt tiêu phương sai sai số thay đổi và tự tương quan).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu mới khảo sát dữ liệu của 11 NHTM đại diện; một số chỉ tiêu tài chính phụ thuộc vào mức độ minh bạch của BCTC công khai; mô hình chưa lượng hóa hết các biến số vĩ mô khác ngoài GDP và lạm phát.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng quy mô mẫu sang toàn bộ hệ thống các NHTM cổ phần tại Việt Nam; kéo dài khung thời gian quan sát; bổ sung các biến kiểm soát vĩ mô như lãi suất điều hành, cung tiền $M_2$ hoặc các biến phi tài chính về quản trị ngân hàng.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế đầu tư và Quản trị rủi ro. Các nội dung có giá trị tham khảo nổi bật gồm:

• Khung lý thuyết tổng hợp về các công cụ quản trị danh mục tín dụng (chứng khoán hóa, bán nợ, phái sinh tín dụng, EWS);
• Chuỗi số liệu thống kê chi tiết 10 năm về nợ xấu, cơ cấu dư nợ BĐS và trích lập DPRRTD của hệ thống ngân hàng Việt Nam;
• Quy trình kiểm định mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng từ Pooled OLS, FEM, REM đến FGLS trên phần mềm thống kê.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng biến số nào để đại diện cho khả năng sinh lời của NHTM? Tác giả sử dụng chỉ số ROE (Tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu) làm biến phụ thuộc chính trong mô hình kinh tế lượng, đồng thời phân tích chỉ số ROA trong phần cơ sở lý thuyết để đánh giá hiệu quả kinh doanh của ngân hàng.

2. Dữ liệu nghiên cứu định lượng được thu thập từ những ngân hàng nào và trong giai đoạn nào? Dữ liệu được thu thập theo quý trong giai đoạn 10 năm từ Quý I/2013 đến Quý IV/2022 (40 quý) từ BCTC và BCTN của 11 NHTM Việt Nam (bao gồm Vietcombank, BIDV, VietinBank, Techcombank, VPBank, Eximbank, Kienlongbank,...).

3. Khối lượng và tỷ trọng dư nợ tín dụng bất động sản tại Việt Nam năm 2022 đạt mức bao nhiêu? Đến cuối năm 2022, dư nợ tín dụng bất động sản đạt hơn 2,58 triệu tỷ đồng, chiếm trên 21% tổng dư nợ toàn nền kinh tế, tăng trưởng 24,27% so với năm 2021 (2,08 triệu tỷ đồng).

4. Mô hình kinh tế lượng nào được sử dụng để khắc phục các khuyết tật của dữ liệu bảng? Khóa luận sử dụng mô hình Bình phương bé nhất tổng quát khả thi (FGLS) để khắc phục hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan được phát hiện qua các kiểm định trên mô hình REM/FEM.

5. NHTM nào dẫn đầu về khối lượng trích lập dự phòng rủi ro tín dụng trong năm 2022 theo số liệu khóa luận? Ngân hàng BIDV dẫn đầu hệ thống với khối lượng trích lập DPRRTD năm 2022 đạt 38.198 tỷ đồng, tăng gần 31% so với năm 2021.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Vũ Ngọc Bảo Minh đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản trị rủi ro tín dụng và khả năng sinh lời trong hệ thống ngân hàng thương mại. Bằng việc kết hợp phân tích thực trạng giai đoạn 2013 – 2022 và mô hình hồi quy FGLS trên mẫu dữ liệu 11 NHTM, đề tài đã chỉ rõ ảnh hưởng của các yếu tố rủi ro tín dụng (như tỷ lệ nợ xấu, trích lập dự phòng, tỷ lệ LDR) đến chỉ số sinh lời ROE. Các giải pháp kiểm soát tín dụng bất động sản, nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm và đa dạng hóa thu nhập ngoài lãi được đề xuất có giá trị thực tiễn đối với hệ thống NHTM Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA RRTD TỚI KHẢ NĂNG SINH LỜI CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM 1. Khái quát cơ sở lý thuyết về tín dụng trong NHTM 1. Khái niệm tín dụng trong NHTM Cấp tín dụng là một khái niệm đã tồn tại từ thời tiền sử và có thể được coi là một trong những ngành nghề lâu đời nhất. Ngay từ khi bắt đầu xuất hiện sự trao đổi hàng hóa thì khái niệm về sự vay mượn, trả sau đã ra đời (Finlay, 2005).

Trong nền kinh tế luôn tồn tại các chủ thể dư thừa vốn và các chủ thể có nhu cầu vốn. Bên thừa vốn có thể đồng ý cho bên thiếu vốn sử dụng khoản vốn nhàn rỗi của mình trong một khoảng thời gian nhất định, với điều kiện bên thiếu vốn sẽ hoàn trả lại khoản vốn sau khi thời gian cho vay kết thúc, kèm thêm với một khoản giá trị được gọi là lãi tiền vay. Khoản lãi này chính là chi phí mà người đi vay cần phải trả cho người cho vay. Như vậy, tín dụng có thể hiểu là sự chuyển nhượng tạm thời một lượng giá trị từ người sở hữu sang người sử dụng, và người sử dụng có nghĩa vụ phải hoàn trả cho người sở hữu một khoản giá trị lớn hơn lượng giá trị ban đầu sau khi thời hạn sử dụng kết thúc.

Hệ thống ngân hàng mà đặc biệt là các NHTM đóng vai trò luân chuyển dòng vốn trong nền kinh tế. Các ngân hàng sẽ huy động, tập hợp vốn từ những nơi dư thừa để cấp tín dụng cho những chủ thế có nhu cầu về vốn. Các hình thức cấp tín dụng của NHTM 1. Hoạt động cho vay Hoạt động cho vay phản ánh tính chất truyền thống của NHTM với tư cách là chủ thể trung gian tài chính, huy động vốn nhàn rỗi trên thị trường để cho vay các chủ thể có nhu cầu sử dụng vốn.

Trong quan hệ tín dụng giữa NHTM và khách hàng, NHTM sẽ thỏa thuận hoặc cam kết cho khách hàng được quyền sử dụng một lượng tiền nhất định trong một thời hạn nhất định, và khách hàng có nghĩa vụ hoàn trả vô điều kiện cả gốc và lãi cho ngân hàng. Hiện nay, các sản phẩm cho vay đang ngày càng đa dạng với các kỳ hạn, mức lãi suất khác nhau, phù hợp với nhu cầu của khách hàng. Đây được coi là một trong 5 những hoạt động sử dụng vốn chủ yếu của ngân hàng khi đem về thu nhập chiếm 60%-80% trên tổng thu nhập của ngân hàng. Tuy nhiên, đi cùng với việc đem lại thu nhập lớn, hoạt động cho vay cũng gắn liền với nhiều rủi ro, đặc biệt là RRTD.

Hoạt động bao thanh toán Việc ngân hàng ứng trước tiền hàng hóa dịch vụ cho người bán bằng cách mua lại các khoản phải thu hoặc các khoản phải trả được gọi là nghiệp vụ bao thanh toán. Nghiệp vụ bảo lãnh NHTM sẽ thực hiện cam kết bồi thường cho bên bị thiệt hại do bên đối tác gây ra khi các bên tham gia hợp đồng. NHTM sẽ phát hành chứng thư bảo lãnh và gửi cho bên nhận bảo lãnh với cam kết bồi thường thay thế cho bên được bảo lãnh nếu bên được bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các nghĩa vụ đã cam kết đối với bên nhận bảo lãnh. Nghiệp vụ chiết khấu giấy tờ có giá Ngân hàng thực hiện cung cấp tín dụng cho khách hàng thông qua hoạt động mua các công cụ chuyển nhượng và các giấy tờ có giá chưa đến hạn thanh toán của khách hàng.

Song song với đó, nghiệp vụ tái chiết khấu được thực hiện khi NHTM mua lại các giấy tờ có giá đã được chiết khấu theo phương thức mua hẳn của khách hàng khi chưa đến thời hạn thanh toán.