CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 1.1 Các nghiên cứu ở nước ngoài Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến tính kịp thời của việc công bố BCTC. Các nghiên cứu này khá đa dạng về bộ dữ liệu cũng như trải dài nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ khác nhau. Rất nhiều các yếu tố thuộc về quản trị và thuộc về đặc tính cơ bản của doanh nghiệp được cho là ảnh hưởng đến vấn đề này. Sau đây, tác giả tóm tắt một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như sau: Mô hình nghiên cứu của Ziyad Mustafa M.
Al-Shwiyat (2013) được thực hiện trên mẫu bao gồm 120 công ty được niêm yết trên thị trường chứng khoán Jordan năm 2012. Các tác giả đã kết luận rằng với thời hạn công bố báo cáo tài chính là 111 ngày kể từ ngày kết thúc niên độ tài chính thì các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực tài chính ngân hàng công bố báo cáo tài chính với thời gian ngắn nhất so với các lĩnh vực khác, trong khi đó các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp phải tốn thời gian hơn rất nhiều để thực hiện điều tương tự. Bên cạnh đó, điểm đáng chú ý trong kết quả phân tích hồi quy mô hình cho thấy trong khi nhân tố thu nhập trên mỗi cổ phiếu (EPS) và tính kịp thời của việc công bố thông tin tài chính doanh nghiệp không có mối quan hệ với nhau, thì các nhân tố khác như: số năm hoạt động của doanh nghiệp, quy mô doanh nghiệp, tỷ suất nợ và tính kịp thời của việc công bố thông tin tài chính doanh nghiệp về mặt thống kê có tương quan thuận với nhau. Một nghiên cứu khác của Khalid Alkhatib và Qais Marji (2012) được thực hiện đối với 137 công ty niêm yết ở thị trường chứng khoán Jordan tại thời điểm năm 2010 trên cơ sở phân tích tính kịp thời của các báo cáo kiểm toán.
Các tác giả đã chỉ ra rằng với một doanh nghiệp thì 3 nhân tố: quy mô doanh nghiệp, tỷ số sinh lời, và chất lượng của công ty kiểm toán không có liên quan đến tính kịp thời của BCTC. Trong khi đối với các công ty ngành dịch vụ thì tính kịp thời của BCTC và nhân tố đòn bẩy tài chính lại có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. 6 Younes (2011) khảo sát mối quan hệ giữa loại hình doanh nghiệp, quy mô công ty, tỷ suất lợi nhuận, đòn bẩy nợ, chất lượng thu nhập và tính kịp thời của báo cáo tài chính doanh nghiệp của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Ai Cập trong giai đoạn 1998-2007. Nghiên cứu tìm thấy yếu tố ngành công nghiệp ảnh hưởng đến tính kịp thời của báo cáo tài chính doanh nghiệp và cũng cho thấy rằng các công ty lớn hơn có xu hướng mất ít thời gian hơn các công ty nhỏ để phát hành báo cáo tài chính hàng năm.
Nghiên cứu cho thấy các công ty có nợ dài hạn/vốn chủ sở hữu cao có thời gian dài hơn đáng kể để chuẩn bị và công bố báo cáo tài chính hàng năm so với các công ty tỷ lệ nợ dài hạn nhỏ. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy các công ty quản lý thu nhập hiệu quả có thời gian ngắn hơn đáng kể để chuẩn bị và công bố báo cáo tài chính hàng năm so với các công ty quản lý thu nhập ít hiệu quả hơn. Nghiên cứu của Asli (2010) cho rằng báo cáo tài chính kịp thời giúp thị trường vốn hoạt động tốt. Nghiên cứu này nghiên cứu về tính kịp thời của các báo cáo tài chính của 211 công ty phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Istanbul.
Phân tích hồi quy đa biến chỉ ra rằng cả dấu hiệu thu nhập, ý kiến kiểm toán, công ty kiểm toán và yếu tố ngành công nghiệp đều ảnh hưởng đến tính kịp thời của BCTC. Các công ty có thu nhập ròng lớn, có ý kiến kiểm toán tốt và hoạt động trong ngành sản xuất công nghiệp phát hành báo cáo tài chính sớm hơn, trong khi các công ty được kiểm toán bởi Big4 sẽ phát hành báo cáo tài chính chậm hơn. Nghiên cứu của Hussein Ali Khasharmeh và Khaled Aljifri (2010) được thực hiện trên dữ liệu báo cáo tài chính của 83 công ty được niêm yết trên sàn giao dịch trong năm 2004. Hai tác giả tập trung nghiên cứu vào sự ảnh hưởng của các nhân tố đến tính kịp thời trong việc công bố thông tin tài chính của 83 công ty này.
Kết quả nghiên cứu đã chứng minh rằng trong khi các nhân tố như: loại hình công ty, tỷ suất nợ, khả năng sinh lời, tỷ lệ chi trả cổ tức có ảnh hưởng mạnh thì ngược lại các nhân tố: chất lượng công ty kiểm toán, quy mô công ty, tỷ số giá trên thu nhập cổ phần có sức ảnh hưởng yếu hơn hoặc không có mối quan hệ với nhau. 7 Trong một nghiên cứu khác của Amr Ezat và Ahmed El Masry (2008) được thực hiện trên 50 công ty niêm yết ở Ai Cập năm 2006. Đối tượng nghiên cứu là các nhân tố ảnh hưởng đến tính kịp thời của việc công bố thông tin báo cáo tài chính qua mạng (corporate internet reporting), trong đó các nhân tố chính là: quy mô công ty, quy mô ban quản trị, thành phần ban quản trị, cơ cấu cổ đông, lĩnh vực hoạt động và tính thanh khoản. Kết quả cho thấy các công ty hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ sẽ công bố thông tin báo cáo tài chính qua mạng kịp thời hơn nếu hội đủ các điều kiện: quy mô công ty lớn, tỷ lệ thanh khoản cao, sự độc lập cao của thành phần hội đồng quản trị với hoạt động của công ty, và số lượng thành viên trong hội đồng quản trị nhiều.
Công trình nghiên cứu năm 2006 của Stephen Owusu-Anahsa và Stergios Leventis được thực hiện trên dữ liệu của 95 công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Hy Lạp. Công trình tập trung vào các nhân tố ảnh hưởng đến tính kịp thời của việc công bố BCTC. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy các công ty hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ, hoặc các công ty được kiểm toán bởi các công ty kiểm toán hàng đầu, hoặc các công ty có quy mô lớn thì có thời gian công bố báo cáo tài chính nhanh hơn so với các công ty thuộc lĩnh vực xây dựng với ý kiến kiểm toán không tốt, hoặc những công ty có cổ phần được nắm giữ trực tiếp và gián tiếp bởi những cổ đông nội bộ.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam Các đề tài nghiên cứu về tính kịp thời của việc công bố BCTC ở Việt Nam chưa nhiều, chủ yếu xem xét mối liên hệ giữa các yếu tố bên ngoài và bên trong doanh nghiệp đến việc công bố thông tin. Một số nghiên cứu tiêu biểu như nghiên cứu của Đặng Đình Tân (2013) và Nguyễn Trọng Nguyên (2015).
Đặng Đình Tân (2013) khảo sát 175 báo cáo tài chính cùa 120 công ty niêm yết công bố trên website của Ủy ban chứng khoán nhà nước với mục đích nghiên cứu về mối quan hệ giữa loại BCTC cần lập, loại kiểm toán viên và xu hướng về tính kịp thời của BCTC của các công ty niêm yết năm 2010, 2011. Kết quả cho thấy có sự khác biệt giữa tính kịp thời của BCTC cần lập (hợp nhất hay riêng lẻ). Điều 8 này có thể giải thích là do quy định của pháp luật hay do tính phức tạp khi lập và kiểm toán BCTC hợp nhất. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu không tìm ra sự khác biệt giữa loại kiểm toán viên với tính kịp thời của việc lập BCTC.
Điều này trái với kết quả của một số nghiên cứu trước cho rằng các công ty kiểm toán thuộc nhóm Big4 sẽ thực hiện thời gian kiểm toán dài hơn và chất lượng kiểm toán sẽ cao hơn. Sau cùng, kết quả nghiên cứu cho thấy sự khác biệt về tính kịp thời của BCTC theo thời gian, theo đó tính kịp thời của BCTC năm 2011 có vẻ kém hiệu quả hơn so với năm 2010. Nguyễn Trọng Nguyên (2015) đã nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố thuộc về quản trị công ty đến chất lượng thông tin báo cáo tài chính của các công ty niêm yết tại Việt Nam. Tác giả nghiên cứu dữ liệu tài chính của 195 công ty niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam.
Kết quả phân tích hồi quy cho thấy, hầu hết các biến quản trị như số thành viên độc lập trong HĐQT, thành viên độc lập HĐQT có trình độ về tài chính và kế toán, tần suất họp HĐQT, số lượng thành viên BKS, việc thành lập bộ phận kiểm toán nội bộ đều có tác động tích cực đến chất lượng thông tin BCTC, trong đó có tính kịp thời của các báo cáo này. Riêng sự độc lập của BKS là không có sự tương quan với chất lượng thông tin BCTC. Nguyên nhân là do trong thực tế BKS không có sự độc lập và quyền hạn thật sự. Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu cho thấy chất lượng thông tin BCTC và sự tác động của QTCT chịu sự ảnh hưởng của quy mô công ty và tỷ lệ vốn nhà nước trên vốn điều lệ.3 Khe hổng nghiên cứu Có thể thấy rằng các nghiên cứu về ảnh hưởng của quản trị công ty đến tính kịp thời của báo cáo tài chính chủ yếu là các quốc gia đang phát triển.
Tại Việt Nam vấn đề này chưa được quan tâm đúng mức mặc dù cơ chế quản trị công ty đang được áp dụng tại nhiều công ty niêm yết và tính kịp thời của BCTC luôn là vấn đề mang tính cấp thiết. Có thể thấy rằng hầu hết các công trình trong và ngoài nước chưa nghiên cứu đầy đủ các nhân tố ảnh hưởng đến tính kịp thời của việc lập và công bố BCTC, đặc biệt chưa chú trọng về các nhân tố quản trị - các yếu tố mà doanh nghiệp có thể kiểm soát được, còn tồn tại các kết luận trái chiều về các nhân 9 tố ảnh hưởng đây chính là khe hổng nghiên cứu để tác giả thực hiện một nghiên cứu tổng hợp các yếu tố ảnh hưởng đến tính kịp thời của BCTC. Từ đó, làm cơ sở đề xuất các kiến nghị để tăng cường hiệu quả quản trị công ty nhằm nâng cao tính kịp thời của BCTC tại Việt Nam. Tác giả sẽ dựa vào các nghiên cứu thực nghiệm nước ngoài để chọn lọc các biến thích hợp trong dữ liệu và tình hình tại Việt Nam để đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến tính kịp thời của báo cáo tài chính.
10 CHƯƠNG 2: CƠ SƠ LÝ THUYẾT 2.1 Lý thuyết nền tảng 2.