Đặt vấn đề Loài đậu xanh (Vigna radiata) có nguồn gốc ở Ấn Độ và Trung Á, từ đó lan sang nhiều khu vực khác của châu Á. Bằng chứng khảo cổ theo phương pháp Carbon phóng xạ đã phát hiện vết tích cây đậu xanh được trồng ở nhiều vùng của Ấn Độ gồm phía đông của khu vực nền văn minh cổ Harappan ở Punjab và Haryana có niên đại khoảng 4500 năm, và ở bang Karnataka phía Nam Ấn Độ có niên đại hơn 4000 năm. Các bằng chứng khảo cổ cũng đã kết luận cây đậu xanh được trồng rộng rải ở Ấn Độ cách nay khoảng 3. Phân bón có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình sinh trưởng và phát triển của cây trồng nói chung và cây đậu xanh nói riêng.
Trong đó phân lân là yếu tố rất quan trọng đối với cây trồng. Lân tạo nên nhân tế bào nên rất cần cho sự hình thành bộ phận mới của cây. Tham gia vào quá trình phát triển bộ rễ nên việc bón phân lân cho cây là cần thiết nhưng phải bón đủ, bón cân đối, bón hợp lí, bón đúng cách nếu không sẽ làm giảm năng suất và ảnh hưởng xấu đến môi trường. Trước đây, những nghiên cứu về bón phân cho cây đậu xanh còn ít, nông dân bón phân theo kinh nghiệm là chính nên mức đầu tư phân bón cho đậu xanh rất khác nhau giữa các địa phương.
Những năm gần đây nông dân có khuynh hướng bón phân vô cơ với liều lượng rất cao so với mức khuyến cáo nhưng thường mất cân đối về tỷ lệ N-P-K, ít quan tâm đến bón phân cân đối đã làm môi trường đất xấu đi. Từ đó nhằm tìm được biện mức bón phân hợp lí, nâng cao năng suất, chất lượng đậu xanh, hiệu quả kinh tế tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Ảnh hưởng của photpho đến một số chỉ tiêu sinh lý và năng suất cây đậu xanh giống ĐX11 vụ hè năm 2021 tại Gia Lâm – Hà Nội” 1 1.2 Mục đích và yêu cầu 1.1 Mục đích Nghiên cứu đề tài nhằm xác định ảnh hưởng của photpho đến sinh trưởng, phát triển và năng suất cây đậu xanh, cũng như biện pháp kĩ thuật sử dụng phân photpho nhằm nâng cao năng suất và chất lượng đậu xanh.2 Yêu cầu Đánh giá ảnh hưởng của photpho đến một số chỉ tiêu sinh lý và năng suất cây đậu xanh giống ĐX11 vụ hè năm 2021 tại Gia Lâm, Hà Nội. Xác định liều lượng bón photpho thích hợp cho cây đậu xanh giống ĐX11 vụ hè năm 2021 tại Gia Lâm, Hà Nội. Đánh giá hiệu quả kinh tế khi sử dụng phân photpho cho đậu xanh.
2 Phần II: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Nguồn gốc, đặc điểm thực vật học và yêu cầu sinh thái cây đậu xanh. Loài đậu xanh (Vigna radiata) có nguồn gốc ở Ấn Độ và Trung Á, từ đó lan sang nhiều khu vực khác của châu Á. Bằng chứng khảo cổ theo phương pháp Carbon phóng xạ đã phát hiện vết tích cây đậu xanh được trồng ở nhiều vùng của Ấn Độ gồm phía đông của khu vực nền văn minh cổ Harappan ở Punjab và Haryana có niên đại khoảng 4500 năm, và ở bang Karnataka phía Nam Ấn Độ có niên đại hơn 4000 năm.
Các bằng chứng khảo cổ cũng đã kết luận cây đậu xanh được trồng rộng rải ở Ấn Độ cách nay khoảng 3. Đặc điểm thực vật học Đậu xanh thuộc loại cây thảo mọc đứng. Lá mọc kép 3 chia, có lông hai mặt. Hoa màu vàng lục mọc ở kẽ lá.
Quả hình trụ thẳng, mảnh nhưng số lượng nhiều, có lông trong chúa hạt hình tròn hơi thuôn, kích thước nhỏ, màu xanh, ruột màu vàng, có mầm ở giữa. Thân: Thân đậu xanh thường có 4 cạnh, thân xanh hoặc tím đỏ tùy thuộc vào giống. Trên thân có lông phủ, nhất là ở phần thân non. Gần gốc, long rụng, thân nhẳn hơn.Thân cao 30-60 cm.
Trong điều kiện thuận lợi, thân có thể cao tới 80- 100 cm tùy giống.Tốc độ tăng trưởng chiều cao thân từ ngày thứ 20 đến khi ra hoa, quả tương đối ổn định – có thể đạt 1-1,5 cm/ ngày. Khi quả hình thành, tốc độ sinh trưởng thân giảm dần và sau khi thu hoạch lần 1, sinh trưởng thân hầu như không phát triển. Rễ: Gồm 1 rễ cái và các rễ phụ. Đất xốp thoáng rễ có thể mọc sâu đến 40cm, nhờ đó cây chịu hạn tốt hơn.
Rễ đậu xanh chịu hạn khá nhưng chịu úng rất kém, nhất là cây còn nhỏ ( 0 – 25 ngày sau gieo). Từ 15 ngày sau khi gieo, rễ đã có nốt sần hữu hiệu cho cây. 3 Cành: Cây đậu xanh phát triển nhiều cành cấp 1 từ thân chính, một số cành cấp 1 phát triển thêm cành cấp 2. Đa số hoa và quả phát triển trên thân chính và cành cấp 1, rất ít quả trên cành cấp 2.
Lá: Lá đậu xanh là lá kép có 3 lá chét.Khi đậu mọc, 2 lá mầm tách ra và đôi lá thật đầu tiên xuất hiện, đó là 2 lá đơn, mọc đối. Tiếp sau đó mới xuất hiện các lá kép. Lá kép mọc cách, lá thường to bản và cả 2 mặt lá đều có lông tơ. Độ dày của lông tùy thuộc vào giống.Số lá trên thân chính thường 8-10 lá.
Chỉ số diện tích lá của đậu xanh thưởng chỉ đạt 2-3 do phiến lá to, lá thường nằm ngay nên tỷ lệ che khuất cao. Diện tích lá đậu xanh đạt cao nhất khi bắt đầu thu hoạch và giảm nhanh trong thời gian thu hoạch.Lá trên cành cũng to và có màu sắc như lá trên thân chính. Hoa: Hoa đậu xanh mọc thành chùm ở nách lá. Đối với các giống địa phương cũ cuống hoa chỉ đạt 5-10 cm vì vậy quả ra rải rác, khó thu hoạch.
Với những giống cải tiến, hoa ở vị trí thấp có cuống hoa dài hơn hoa ở vị trí cao, vì vậy quả thường vượt lên trên tầng lá tạo nên tầng quả ở trên tán lá, dễ thu hoạch.Thường thường, đậu xanh bắt đầu nở hoa khoảng 40-45 ngày sau khi gieo (vụ xuân) và 30 -35 ngày (vụ hè). Thời gian ra hoa kéo dài, liên tục khoảng 15-40 ngày tùy giống và điều kiện canh tác.Hoa đậu xanh là hoa lưỡng tính, cánh tràng màu xanh tím, cánh hoa vàng nhạt. Sự thụ phấn được tiến hành trước khi hoa nở 3-5 giờ, vì vậy hoa chủ yếu tự thụ phấn, tỷ lệ giao phấn trong tự nhiên chỉ chiếm khoảng 2 %.Tổng số hoa/cây biến động 30-120 hoa, trong điều kiện thuận lợi có thể đạt 150-200 hoa. Nhưng tỷ lệ đậu quả của đậu xanh thường thấp, chỉ đạt 10-20%.
Có lẽ đây cũng là yếu tố hạn chế năng suất đậu xanh. Quả: Quả xuất hiện 1-2 ngày sau khi hoa nở và đã có độ dài 1-1,5 cm. Quả lớn nhanh trong khoảng 5-7 ngày đầu và đạt kích thước tối đa vào khoảng 8-10 ngày sau khi hoa nở. Quả dài 8-13 cm tùy từng giống.
Quả non màu xanh, có lông. Vỏ quả non có thể quang hợp được. Khi hạt chín, vỏ quả khô dần và chuyển sang màu nâu tới đen. Khi vỏ quả đen hoàn toàn là khi hạt đã chín đẫy, có thể thu 4 hoạch.
Một số giống khi chín vỏ quả màu tro xám. Trong điều kiện bình thường (nhiệt độ 28 – 35oC) thời gian từ khi hoa nở đế khi quả chín chỉ khoản 14-20 ngày. Hạt: Hạt đính thành một hàng trong vỏ quả. Số hạt/quả trong điều kiện bình thường khoảng 8-14 hạt.
Hạthình tròn hơi thuôn, kích thước nhỏ, đường kính khoảng 2-2,5 mm, màu xanh, ruột màu vàng, có mầm ở giữa. Các giống thường có hạt màu xanh mỡ (bóng) hay mốc (có những giống hạt vàng, nâu hay đen), 1000 hạt nặng 30 - 70g. Các giống hạt xanh bóng, có trọng lượng 1000 hạt nặng hơn 55g thích hợp để xuất khẩu. Trong 1 hạt có 24 % protein, 2- 4% chất béo, 50 % đường bột nên có nhiều dinh dưỡng.Yêu cầu về điều kiện ngoại cảnh 2.
Yêu cầu nhiệt độ Cây đậu xanh có nguồn gốc từ nhiệt đới và á nhiệt đới nên yêu cầucó nhiệt độ cao để mọc mầm, sinh trưởng và phát triển. Nhiệt độ bình quân 23-250C, lượng phát triển của cây đậu xanh. Các yếu tố khí hậu có ảnh hưởng nhiều đếncây đậu xanh là nhiệt độ, lượng mưa và ánh sáng. Theo Poehlman (1973) thì nhiệt độ mà cây đậu xanh mọc được là từ30– 400C.
Nếu nhiệt độ chỉ 180C thì sẽ mọc chậm, yếu và sau cùng sinhtrưởng kém. Nếu nhiệtđộ ở 140C thì cây sẽ không mọc và mọi quá trình trao đổi chất sẽ không xảy ra. Ở điều kiện nhiệt độ từ 22 – 300C, cây đậu xanh sẽ phát triển tốt rễ,thân, lá và hoa. Cho nên ở phía Bắc vụ đậu xanh hè nhờ có nhiệt độ cao, cómưa, đủ ẩm, câysinh trưởng, phát triển mạnh, ra nhiều cành, hoa, quả hơntrong vụ xuân dẫn đến năng suất cũng cao hơn vụ xuân và vụ thu đông.
Yêu cầu ánh sáng Đậu xanh là cây ưa sáng. Khi có đủ ánh sáng thì lá sẽ dầy, có màu xanh đậm, hoa, quả nhiều, ước đạt năng suất cao. Cho nên khi bố trí cây đậu xanh xen với các cây trồng khác cần bố trí thời gian làm sao cho khi cây đậu xanh ra hoa, kết 5 quả, thân lá phát triển mạnh thì chưa bị lá của cây trồng chính che lấp mất ánh sáng. Độ dài chiếu sáng cũng có ảnh hưởng nhiều đến việc ra hoa của cây đậu xanh.
Trong một thí nghiệm chiếu sáng nhân tạo từ 12-16 giờ/ngày cho 1273 mẫu giống đậu xanh tại AVRDC đã cho thấy: chỉ có 47% giống là nở hoa bình thường, 10% nở hoa chậm hơn 10 ngày, 32% nở hoa khi được chiếu sáng 16 giờ, còn lại 8% không có biểu hiện rõ rệt. Hiệu suất quang hợp của cây đậu xanh kém hơn một số cây như ngô, mía… cho nên thiếu ánh sáng là năng suất giảm. Sản phẩm của quang hợp là kết quả tổng hợp của diện tích lá và lượng bức xạ mặt trời. Cũng vì thế mà năng suất của đậu xanh vụ hè thường cao hơn vụ xuân và vụ thu đông.
suất cây đậu xanh của các tỉnh phía Nam cao hơn phía Bắc một phần cũng là do nhiều ánh sáng so với các tỉnh phía Bắc. Các giống có bộ lá màu xanh đậm, diện tích lá lớn, cuống ngắn, không che lấp nhau, cứng cây, không bị đổ và các bệnh hại lá… sẽ cho năng suất cao. Từ đó có thể thấy khả Đông Nam Bộ, Tây nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long có điều kiện và gieo trồng được nhiều vụ. Yêu cầu độ ẩm và mưa Do có bộ rễ kém phát triển nên khả năng chịu úng và hạn của cây đậu xanh đều kém hơn đậu tương và lạc.
Nhu cầu nước của cây đậu xanh là 3,2 ml/ngày. Nếu bức xạ lớn thì phải cần đến 4-5 ml/ngày.