Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan về tài liệu trong nước 1. Nghiên cứu về án lệ Xuất phát từ thực tiễn áp dụng án lệ và nhận thức được vai trò của án lệ trong việc giải quyết các tranh chấp trong xã hội, có rất nhiều công trình nghiên cứu về loại quy phạm đặc biệt này. Tham khảo các công trình này giúp cho luận án có những góc nhìn đa chiều về cách tiếp cận nguồn án lệ, về khái niệm, đặc điểm của án lệ, về những ưu điểm và hạn chế đặt trong sự so sánh với pháp luật để từ đó làm hoàn thiện hơn về mặt lý luận và đề xuất các giải pháp.
Các công trình loại này tiêu biểu phải kể đến gồm: * Công trình sách: Cuốn sách: “Lý luận và thực tiễn về án lệ trong hệ thống pháp luật của các nước Anh, Mỹ, Pháp, Đức và những kiến nghị đối với Việt Nam” của tác giả Nguyễn Văn Nam (2012, Nxb. Công an nhân dân). Trong cuốn sách này, tác giả đã sử dụng phương pháp so sánh để nghiên cứu án lệ ở các nước theo hệ thống Thông luật (Anh, Hoa Kỳ) và các nước theo hệ thống Dân luật (Pháp, Đức) nhằm rút ra những bài học kinh nghiệm và kiến nghị cho Việt Nam. Nội dung chủ yếu của cuốn sách: Cung cấp các vấn đề lý luận và thực tiễn của án lệ ở các nước theo hệ thống Thông luật và Dân luật là Anh, Pháp, Mỹ, Đức; Xác định nhu cầu tiêp nhận pháp luật nước ngoài về án lệ của hệ thống pháp luật Việt Nam; Chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt giữa học thuyết án lệ trong hệ thống Thông luật và hệ thống Dân luật; Đưa ra một số kiến nghị đối với án lệ ở Việt Nam.
Có thể nói đây là công trình nghiên cứu hết sức công phu về án lệ ở Việt Nam. Những điểm nổi bật của công trình này bao gồm: Về lý luận, phân tích mối quan hệ giữa học thuyết chứng thực pháp lý, chủ nghĩa pháp luật hiện thực; so sánh và chỉ ra sự khác biệt giữa học thuyết án lệ ở nước theo hệ thống Thông luật và học thuyết án lệ ở các nước theo hệ thống Dân luật; Về thực tiễn án lệ, cung 9 cấp rất nhiều các án lệ cụ thể ở các nước Anh, Mỹ, Pháp, Đức. Nội dung công trình này cung cấp nhiều thông tin lý luận cũng như các án lệ cụ thể ở các nước Anh, Mỹ, Pháp, Đức đều được tác giả luận án tiếp thu cho phần cơ sở lý luận về việc áp dụng án lệ trình bày trong chương 2 của luận án. Cuốn sách: “Án lệ và sử dụng án lệ trong đào tạo luật ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Bá Bình (2019, Nxb.
Trong cuốn sách này, tác giả nghiên cứu các vấn đề cốt lõi và quan trọng về án lệ ở các nước thuộc hệ thống Thông luật, hệ thống Dân luật và ở Việt Nam, bàn luận về cơ sở lý luận và pháp lý của việc sử dụng án lệ trong đào tạo luật ở Việt Nam, khảo cứu thực tiễn sử dụng án lệ trong đào tạo luật trên thế giới và ở Việt Nam, từ đó đưa ra các giải pháp đối với việc sử dụng án lệ trong hoạt động đào tạo luật ở các cơ sở đào tạo luật tại Việt Nam. Với nội dung từ cuốn sách này, giúp tác giả làm rõ các vấn đề cơ bản về án lệ theo quan niệm của các nước theo truyền thống Thông luật và Dân luật được nghiên cứu trong chương 2 của luận án cũng như làm rõ các vấn đề pháp lý về áp dụng án lệ tại Việt Nam được trình bày trong chương 3 của luận án. Cuốn sách: “Chức năng tạo lập và áp dụng án lệ của Tòa án ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Đỗ Thanh Trung (2020, Nxb. Chính trị Quốc gia sự thật).
Giá trị nổi bật của cuốn sách là đã hệ thống hóa được các nguyên tắc, triết lý trong hoạt động tạo lập và áp dụng án lệ của Tòa án ở các nước theo hệ thống Thông luật và Dân luật trên thế giới. Trên cơ sở này, tác giả đã chỉ ra những hạn chế còn tồn tại trong chế định về án lệ và chức năng tạo lập, áp dụng án lệ của Tòa án ở Việt Nam, đồng thời đề xuất một số kiến nghị hợp lý, khoa học nhằm thay đổi các quy định pháp luật hiện hành cũng như nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng tạo lập và áp dụng án lệ của Tòa án ở Việt Nam hiện nay. Với những nội dung được trình bày trong cuốn sách, đã giúp tác giả trong việc nghiên cứu các vấn đề lý luận về án lệ ở trong chương 2. Đồng thời, giúp tác giả có những định hướng trong việc đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi các quy định pháp luật về áp dụng án lệ được trình bay trong chương 4 của luận án.
Cuốn sách: “Án lệ Việt Nam – Phân tích và luận giải” tập 01 từ án lệ số 01 đến 10 án lệ số 43 của tác giả Lưu Tiến Dũng (2021, Nxb. Cuốn sách đã phân tích các án lệ xuất phát từ các quy định sẵn có của pháp luật nhằm góp phần hiểu rõ và khái quát hơn nội dung các kết luận pháp lý của các án lệ đã được công bố. Khi phân tích và luận giải từng án lệ, cuốn sách đã trích dẫn các quy định của pháp luật liên quan đến án lệ đó. Điều này tạo thuận lợi trong việc soi chiếu nội dung từng án lệ đối với các quy định của pháp luật có liên quan.
Tiếp đến, dựa vào phần Nội dung án lệ, cuốn sách đã khái quát các kết luận pháp lý của từng án lệ, phân tích các kết luận pháp lý đó dựa trên các quy định liên quan sẵn có của pháp luật để hiểu rõ bản chất nội dung của từng án lệ và làm sáng tỏ các nội dung sau: các án lệ đã bổ sung quy phạm pháp luật nào còn thiếu để giải quyết tình huống án lệ, đã giải thích quy định nào của pháp luật còn chưa rõ hoặc còn có cách hiểu khác nhau, các quy định nào của pháp luật đã có sẵn có thể áp dụng đối với tình huống án lệ… Ngoài ra, cuốn sách cũng phân tích các tình tiết đặc trưng của tình huống án lệ, các vấn đề cần lưu ý khi áp dụng án lệ. Với những nội dung được trình này trong cuốn sách, đã giúp tác giả hiểu rõ hơn về bản chất, giá trị và cách thức áp dụng án lệ sẽ được phân tích nghiên cứu ở chương 2 của luận án. Đồng thời, xác định được thực tiễn sử dụng các án lệ được TAND tối cao công bố ở Việt Nam hiện nay để phục vụ cho việc nghiên cứu thực tiễn áp dụng án lệ tại chương 3 của luận án. * Các công trình là luận án, đề tài nghiên cứu, hội thảo khoa học: Công trình nghiên cứu cấp Bộ của TAND Tối cao: “Triển khai án lệ vào công tác xét xử của Tòa án Việt Nam” vào năm 2012.
Nội dung đề tài gồm 3 nhóm vấn đề: Các vấn đề lý luận chung về án lệ; thực trạng sử dụng án lệ ở các nước Thông luật, các nước Dân luật và ở Việt Nam; đưa ra một số giải pháp triển khai án lệ tại Việt Nam. Ở phần thứ ba, đề tài đã đưa ra các giải pháp nhằm triển khai án lệ tại Việt Nam rất hợp lý, bao gồm: khẳng định tiếp thu thuyết án lệ ở nước ngoài vào Việt Nam là khả thi và không làm ảnh hưởng đến các nguyên tắc cơ bản của hệ thống pháp luật và chế độ chính trị xã hội; phát triển án lệ Việt Nam theo mô hình án lệ ở các nước Dân luật; học thuyết về sự bắt buộc phải tuân theo án lệ (the doctrine of stare decisis) sẽ không thể áp dụng vào hệ thống pháp luật Việt Nam; tập trung phát triển án lệ của 11 TAND tối cao; cần trao thẩm quyền giải thích pháp luật cho TAND tối cao; cải tiến cách viết quyết định giám đốc thẩm; cần phân biệt hoạt động công bố bản án, quyết định thông thường với hoạt động công bố bản án, quyết định là án lệ thông qua việc thành lập nên bộ phận chuyên trách lựa chọn và công bố án lệ chính thức. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu của đề tài này, Chánh án TAND tối cao ban hành Quyết định số 74/QĐ-TANDTC năm 2012 phê duyệt Đề án phát triển án lệ của TAND tối cao. Phần đưa ra giải pháp triển khai án lệ tại Việt Nam của đề tài này là khá hợp lý, toàn diện và chi tiết.
Đáng tiếc là Luật Tổ chức TAND năm 2014 và Nghị quyết 04/2019/NQ- HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao năm 2019 không đi theo những định hướng phát triển án lệ trong Quyết định số 74/QĐ-TANDTC. Tác giả luận án đã nghiên cứu và tiếp thu các giải pháp phát triển án lệ trong đề tài này bao gồm: dựa vào lý thuyết tiếp nhận pháp luật nước ngoài để nghiên cứu trên cơ sở kết luận của đề tài: “khẳng định tiếp thu học thuyết án lệ ở nước ngoài vào Việt Nam là có khả thi và không làm ảnh hưởng đến các nguyên tắc cơ bản của hệ thống pháp luật, của chế độ chính trị xã hội”; dựa theo mô hình án lệ ở các nước Dân luật để đánh giá và kiến nghị đối với các vấn đề cơ bản trong vai trò áp dụng án lệ của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền Việt Nam trong chương 3 và chương 4 của luận án. Các báo cáo khoa học phản ánh lý luận và thực tiễn về án lệ của các quốc gia điển hình trong lĩnh vực án lệ được đăng trong kỷ yếu hội thảo: “Án lệ - lý luận, thực tiễn ở Việt Nam và một số nước” do Đại học Luật Hà Nội tổ chức ngày 4/7/2017.