Chương 1. Hồ Xuân Hương và thể loại thơ Nôm tứ tuyệt trong văn học cổ điển Việt Nam Nội dung nghiên cứu của chƣơng này tập trung giải quyết các vấn đề lý 13 thuyết về tác giả Hồ Xuân Hƣơng và thể loại thơ Nôm tứ tuyệt trong văn học cổ điển Việt Nam. Bên cạnh đó, chƣơng này, chúng tôi còn giải quyết những vấn đề về cơ sở văn học, xã hội, lịch sử và nhất là cơ sở văn hoá liên quan đến quá trình hình thành và phát triển của thể loại thơ Nôm Tứ tuyệt. Đặc điểm nội dung trong thế giới nghệ thuật thơ Nôm tứ tuyệt của Hồ Xuân Hương Từ cơ sở lý thuyết đã xác định, qua thực tế tác phẩm thơ Nôm Hồ Xuân Hƣơng chúng tôi xác định những đề về ảnh hƣởng văn hoá, hình tƣợng trữ tình, hệ thống đề tài, chủ đề.
Các vấn đề này đƣợc xác định trên cơ sở kế thừa quan điểm của các nhà nghiên cứu tiền bối và so sánh đối chiếu với một số phong cách đƣơng thời. Hệ thống chủ đề này đã thể hiện rõ những nét đặc trƣng cơ bản trong thế giới nghệ thuật thơ Nôm tứ tuyệt Hồ Xuân Hƣơng. Một số phương thức thể hiện chính trong thê giới nghệ thuật thơ Nôm tứ tuyệt Hồ Xuân Hương Để góp phần làm rõ các giá trị về hình thức nghệ thuật và phƣơng thức thể hiện, nội dung nghiên cứu của chƣơng 3 tập trung nghiên cứu thế giới biểu tƣợng, đặc trƣng giọng điệu và giá trị thẩm mỹ của ngôn ngữ nghệ thuật trong thơ Nôm tứ tuyết của Hồ Xuân Hƣơng. Với những phƣơng thức thể hiện cụ thể đƣợc nghiên cứu, chúng ta sẽ kiến giải những hấp dẫn đặc trƣng trong thơ Hồ Xuân Hƣơng và khẳng định sự lan toả và vang vọng của thơ Nôm tứ tuyệt Hồ Xuân Hƣơng đối với đời sống văn học đƣơng thời và hậu thế.
HỒ XUÂN HƢƠNG VÀ THỂ LOẠI THƠ NÔM TỨ TUYỆT TRONG VĂN HỌC CỔ ĐIỂN VIỆT NAM 1. Hồ Xuân Hương – Tác gia Hán Nôm “đặc biệt” của văn học Việt Nam 1. Hồ Xuân Hương – Đối tượng của nhiều cuộc tranh luận trong nghiên cứu văn học Việt Nam Thơ Nôm Hồ Xuân Hƣơng là một hiện tƣợng văn học “kì lạ” trong tiến trình phát triển của lịch sử văn học Việt Nam. Nó đã mang một số nét đặc thù, cá biệt luôn thách thức các giới hạn tiếp nhận văn học trong lịch sử.
Vì vậy, trong thực tế nghiên cứu, hiện tƣợng thơ Nôm Hồ Xuân Hƣơng không chỉ là một cách trở về với kinh nghiệm lịch sử của quá khứ để tìm hƣớng tiếp cận mà còn là đối tƣợng của nhiều cuộc tranh luận trên diễn đàn văn chƣơng nhiều thập kỉ qua. Song chính điều ấy đã đồng thời góp phần hƣớng đến một góc nhìn đánh giá cởi mở, hợp lý hơn đối với các hiện tƣợng văn học khác. Trong lịch sử tiếp nhận thơ Hồ Xuân Hƣơng, tài năng và phong cách của đã đƣợc các nhà nghiên cứu Ngữ văn học cổ điển khẳng định qua nhiều danh xƣng khác nhau: Thiên tài, kỳ nữ, ca nữ, thi hào dân tộc, Bà chúa thơ Nôm. Các nhà phê bình văn học mỗi khi đặt bút viết về Bà đều chau mày, kết luận: không rõ năm sinh, năm mất, không rõ thân phụ Hồ Xuân Hƣơng là ai.
Chỉ biết rằng “nguồn nước ẩn” (chữ dùng của Đỗ Long Vân) này ở Quỳnh Đôi – Quỳnh Lƣu – Nghệ An. Trong bài viết Vấn đề Hồ Xuân Hương đã rõ, Nhà nghiên cứu Trần Nhuận Minh đã khẳng nhận: Những bài thơ Nôm đầu tiên được coi là của Hồ Xuân Hương, xuất bản ở Hải Phòng, năm 1913, như một tài liệu không chính thức. Bốn năm sau, năm 1917, Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến xuất bản Giai nhân di mặc, toàn những chuyện hư cấu… trong đó có chuyện Hồ Xuân Hương và thơ Hồ Xuân Hương… dĩ nhiên, cũng là những thứ “hư cấu”. Ấy thế mà có nhà phê bình lại dựa vào đó mà soạn ra Thân thế và sự 15 nghiệp của Hồ Xuân Hương và đánh giá thơ văn của bà, như một tác giả chính thức và tác giả đó có mặt thực sự trong đời sống xã hội [33, tr.
Theo chúng tôi, cách tiếp cận và đánh giá của nhà nghiên cứu có những chỗ khả thủ nhƣng cũng có những vấn đề cần thảo luận thêm. Cho đến nay, những văn bản thơ của Hồ Xuân Hƣơng mà chúng ta có đƣợc hoàn toàn chỉ là những văn bản chép tay bởi ngƣời đời sau và những bản thơ Nôm khắc ván in vào đầu thế kỉ này. Chƣa ai thấy đƣợc một văn bản nào đƣợc xem nhƣ là thủ bút của bà hay ngƣời cùng thời với nữ sĩ ghi chép lại. Trong Hồng Xuân Hương thiên tình sử (2002), Hoàng Xuân Hãn khẳng định những tác phẩm Nôm hiện tồn chính là những bài thơ đƣợc chép thuê, công việc này đƣợc học giả Antony Landes thực hiện từ năm 1892 đến tháng 3.
Còn văn bản thơ Hồ Xuân Hƣơng in bằng chữ quốc ngữu sớm nhất là các văn bản ra đời từ nhà in Xuân Lan của Nguyễn Ngọc Xuân vào các năm 1913 – 1914. Nhƣ đã nói, thơ Nôm Hồ Xuân Hƣơng là một hiện tƣợng văn học độc đáo và có sức lan toả lớn trong công chúng văn chƣơng. Những bài thơ này tồn tại trong xã hội phong kiến nho giáo, nhƣng thể hiện cảm nhận thế giới với cái nhìn thấm đẫm tính dục và nhục thể. Nội dung trữ tình trong những bài thơ này thể hiện một ý thức cá nhân mạnh mẽ.
Đó là cá tính của tâm trạng trữ tình thể hiện trong những khao khát rất con ngƣời, vƣợt ra ngoài phạm vi ngôn chí; là cá tính trong cách nhìn nhận đánh giá cuộc sống, con ngƣời và thiên nhiên, vƣợt ra ngoài quan niệm nho giáo. Nhƣng tiêu biểu hơn cả là cá tính trong nghệ thuật ngôn từ, qua sự sáng tạo ngôn ngữ nghệ thuật, và qua một quan niệm mới về ngôn ngữ nhƣ là một phƣơng diện hình thức thẩm mĩ, không có sự phân giới nhã/tục, vƣợt ra ngoài phạm vi quan niệm ngôn ngữ thẩm mĩ của nho giáo. Hồ Xuân Hƣơng đã để lại cho nền văn học dân tộc một số lƣợng tác phẩm thơ Nôm không lớn nhƣng lại vô cùng hấp dẫn. Cuộc đời và tác phẩm thơ của bà đã trở thành một đối tƣợng nghiên cứu với nhiều quy mô khác 16 nhau.
Tiếp cận những công trình, chúng tôi nhận thấy tình hình nghiên cứu thơ Hồ Xuân Hƣơng rất phức tạp. Xuất hiện nhiều ý kiến đánh giá, lý giải và tiếp cận theo nhiều phƣơng pháp ở nhiều thời điểm khác nhau. Qua từng giai đoạn các nhà nghiên cứu đã có bƣớc phát triển về chất, ngày càng giúp cho độc giả nhận diện đúng bản chất thẩm mỹ của đối tƣợng. Tuy Hồ Xuân Hƣơng đƣợc đánh giá cao, nhƣng từ nhiều góc nhìn, bình diện, trên nhiều vấn đề thì vẫn có sự nhìn nhận khác biệt thậm chí mâu thuẫn nhau.
Trong Hoa Bằng đề cao Hồ Xuân Hương – nhà thơ cách mạng (1949), Nguyễn Tuân ca ngợi Hồ Xuân Hương, người đàn bà độc đáo, nhà thơ vô song, hiện thực trữ tình (1978), Xuân Diệu thì gọi thẳng nữ sĩ là “nhà thơ dòng Việt, Bà chúa thơ Nôm” (1988), còn Trƣơng Tửu – Nguyễn bách Khoa lại cho Hồ Xuân Hƣơng là “thiên tài hiếu dâm đến cực điểm” (1950)… Đối với trƣờng hợp Hồ Xuân Hƣơng, các thành tựu nghiên cứu còn ngổn ngang, phức tạp, có thể gây nhiều cản trở cho ngƣời thƣởng thức, học tập thơ Hồ Xuân Hƣơng hiện nay. Hồ Xuân Hƣơng là một hiện tƣợng nghệ thuật độc đáo ngay từ trong bản thể, mà cái phần độc đáo nhất, hấp dẫn và lí thú, gây nhiều tranh luận sôi nổi nhất là bàn về yếu tố tục và dâm trong thơ Bà, đúng nhƣ nhà nghiên cứu ngƣời Pháp - M.Durand đã nhận định: Cái mới mà Hồ Xuân Hương đóng góp cho văn học Việt Nam, và táo tợn đến sửng sốt vì đó lại là văn chương do phụ nữ viết, đó là sự phá vỡ khuôn khổ những cấm đoán văn học và đạo đức. Bà dám nói những vấn đề tính dục [48, tr. Việc nắm vững tình hình nghiên cứu thơ và đời Hồ Xuân Hƣơng đã trở thành công việc tốn nhiều thời gian và tâm sức.Tình hình đó đặt ra một yêu cầu nghiêm túc: Cần có một công trình để tìm hiểu vấn đề, đánh giá thơ Hồ Xuân Hƣơng nhất là lý giải yếu tố tục và dâm trong thơ Bà.
Qua đó chỉ ra những mặt đóng góp tích cực, những hạn chế còn tồn tại đồng thời đề xuất hƣớng lý giải phù hợp để hiểu đúng hơn, sâu hơn về hiện tƣợng thơ Hồ Xuân Hƣơng. Hồ Xuân Hương – tác gia đa phong cách trong văn học cổ điển Việt Nam Giai đoạn cuối thế kỉ XVIII đến đầu thế kỉ XIX là thời kỳ phát triển rực rỡ của văn học trung đại Việt Nam, gắn liền với nhiều tác gia nổi tiếng nhƣ Nguyễn Du, Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Công Trứ, Bà huyện Thanh Quan. Trong số đó, Hồ Xuân Hƣơng nổi bật lên với tƣ cách là một nữ sĩ giàu cá tính cả ngoài đời lẫn trong thơ ca. Tuy số lƣợng sáng tác không nhiều nhƣng Hồ Xuân Hƣơng chinh phục mạnh mẽ công chúng đƣơng thời cũng nhƣ sau này.
Trong tiến trình lịch sử phát triển của thơ cổ điển Việt Nam, Hồ Xuân Hƣơng là hiện tƣợng độc đáo vô tiền khoáng hậu, đƣợc mệnh danh là Bà chúa thơ Nôm. Mỗi một tác phẩm của bà đều mang đến cho ngƣời đọc những thông điệp độc đáo, ý nghĩa không chỉ về đời sống hiện thực mà còn thể hiện những vấn đề liên quan đến thân phận con ngƣời. Vì lẽ đó, tiểu sử và văn nghiệp của bà luôn thu hút sự quan tâm của các giới nghiên cứu, là đề tài có tính thời sự, đầy hứng thú đối với bạn đọc trong và ngoài nƣớc. Từ nhiều lý thuyết, góc nhìn khác nhau, các nhà nghiên cứu đã tiếp cận thế giới nghệ thuật Hồ Xuân Hƣơng với tƣ cách là một bức tranh nghệ thuật đa dạng, phức điệu.
Những kiến giải mới và hấp dẫn về hiện tƣợng đặc biệt này sẽ trở thành những cơ sở cho quá trình hoàn thiện hoá hồ sơ nghiên cứu về một tác gia tiêu biểu của văn học Hán Nôm Việt Nam. Tuy nhiên, trong thực tế tiếp nhận, các nội dung nghiên cứu truyền thống vẫn còn là những hƣớng đi minh định giá trị văn chƣơng của nữ sĩ. Nhất là những nội dung liên quan đến ngôn ngữ, hình tƣợng và hệ thống chủ đề cơ bản. Là một tác gia lớn trong chƣơng trình Ngữ văn ở nhà trƣờng, những nghi vấn xoay quanh tiểu sử, văn bản và giá trị thơ Hồ Xuân Hƣơng khiến cho giáo viên, học sinh gặp không ít khó khăn trong quá trình dạy và học.