Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của cá bống ở sông Tam Quan, Bình Định

Nghiên cứu đặc điểm sinh học của cá bống tại hạ lưu sông Tam Quan, thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định, cung cấp thông tin quý giá cho bảo tồn.

• Tác giả: Vương Thị Mỹ Ly
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Kim Khuê
• Trường học: Trường Đại Học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Sinh Học Thực Nghiệm
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Đặc Điểm Sinh Học Của Một Số Loài Cá Bống Ở Vùng Hạ Lưu Sông Tam Quan, Thị Xã Hoài Nhơn, Tỉnh Bình Định
• Loại tài liệu: luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Quy Nhơn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tổng quan về nguồn lợi thuỷ sản Việt Nam
• 2.2. Điều kiện tự nhiên, tiềm năng nuôi trồng và khai thác thủy sản ở Bình Định
• 2.2.1. Điều kiện tự nhiên của sông Tam Quan
• 2.2.1.1. Vị trí địa lí
• 2.2.1.2. Khí hậu, thuỷ văn
• 2.2.2. Thành phần loài và sự phân bố của cá bống
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Nghiên cứu đặc điểm hình thái cá
• 3.3.2. Nghiên cứu đặc điểm dinh dưỡng của cá
• 3.3.3. Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng của cá
• 3.3.4. Nghiên cứu đặc điểm sinh sản của cá
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu và xử lý mẫu cá
• 3.4.2. Định loại một số loài cá
• 3.4.3. Phương pháp khảo sát đặc điểm hình thái ngoài
• 3.4.4. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học dinh dưỡng
• 3.4.5. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá
• 3.4.6. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học sinh sản
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm hình thái ngoài
• 4.1.1. Cá bống đuôi chấm
• 4.2. Đặc điểm một số cơ quan tiêu hóa và tập tính ăn của cá
• 4.2.1. Cá bống đuôi chấm
• 4.2.2. Thức ăn tự nhiên của cá
• 4.2.2.1. Thức ăn tự nhiên của cá bống cát
• 4.2.2.2. Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm
• 4.3. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá
• 4.3.1. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá bống cát
• 4.3.2. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá bống đuôi chấm
• 4.4. Đặc điểm sinh sản của cá
• 4.4.1. Hệ số thành thục sinh dục của cá
• 4.4.2. Hệ số tích luỹ năng lượng của cá
• 4.4.3. Mùa vụ sinh sản của cá
• 4.4.4. Sức sinh sản của cá
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• 5.1. Về hình thái
• 5.2. Đặc điểm cơ quan tiêu hóa và tập tính ăn
• 5.3. Thức ăn tự nhiên của cá
• 5.4. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá
• 5.5. Đặc điểm sinh sản của cá
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đặc điểm sinh học cá bống ở sông Tam Quan

Nghiên cứu về cá bống tại vùng hạ lưu sông Tam Quan, thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định, mang lại cái nhìn sâu sắc về đặc điểm sinh học của các loài cá này. Sông Tam Quan không chỉ là nguồn nước quan trọng mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài thủy sản, trong đó có cá bống. Việc tìm hiểu các đặc điểm sinh học của cá bống giúp bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản tại khu vực này.

1.1. Đặc điểm sinh thái của sông Tam Quan

Sông Tam Quan có hệ sinh thái phong phú, với nhiều loài cá và động vật thủy sinh. Điều kiện tự nhiên như độ pH, nhiệt độ và độ mặn ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của cá bống.

1.2. Vai trò của cá bống trong hệ sinh thái

Cá bống đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn và cân bằng sinh thái. Chúng là nguồn thực phẩm cho nhiều loài động vật khác và góp phần duy trì sự đa dạng sinh học.

II. Thách thức trong việc bảo tồn cá bống ở vùng hạ lưu sông Tam Quan

Việc khai thác cá bống quá mức đang đe dọa đến sự tồn tại của các loài này. Nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng đã dẫn đến tình trạng suy giảm số lượng cá bống trong tự nhiên. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện để đảm bảo sự phát triển bền vững của nguồn lợi thủy sản.

2.1. Nguyên nhân suy giảm số lượng cá bống

Sự khai thác không bền vững, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng cá bống tại sông Tam Quan.

2.2. Hệ quả của việc khai thác cá bống

Việc khai thác quá mức không chỉ ảnh hưởng đến số lượng cá bống mà còn tác động tiêu cực đến toàn bộ hệ sinh thái thủy sinh, gây mất cân bằng sinh thái.

III. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học cá bống

Nghiên cứu được thực hiện thông qua các phương pháp thu thập mẫu và phân tích đặc điểm sinh học của cá bống. Các phương pháp này bao gồm khảo sát hình thái, dinh dưỡng và sinh sản của cá bống tại vùng hạ lưu sông Tam Quan.

3.1. Phương pháp thu mẫu cá bống

Mẫu cá bống được thu thập từ các khu vực khác nhau của sông Tam Quan, đảm bảo tính đại diện cho các loài cá bống trong nghiên cứu.

3.2. Phân tích đặc điểm sinh học

Các đặc điểm như chiều dài, khối lượng, và chế độ ăn uống của cá bống được phân tích để hiểu rõ hơn về sinh học của chúng.

IV. Kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh học cá bống

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự đa dạng về đặc điểm sinh học của các loài cá bống tại sông Tam Quan. Các thông số như chiều dài, khối lượng và chế độ dinh dưỡng đã được ghi nhận và phân tích chi tiết.

4.1. Đặc điểm hình thái của cá bống

Cá bống có nhiều đặc điểm hình thái khác nhau, từ kích thước đến màu sắc, phù hợp với môi trường sống của chúng tại sông Tam Quan.

4.2. Chế độ dinh dưỡng của cá bống

Chế độ dinh dưỡng của cá bống chủ yếu bao gồm các loại động vật phù du và thực vật thủy sinh, cho thấy sự thích nghi của chúng với môi trường sống.

V. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu cá bống

Nghiên cứu về cá bống không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản. Các số liệu thu thập được sẽ hỗ trợ trong việc xây dựng quy trình nuôi thương phẩm và bảo tồn các loài cá bống.

5.1. Đề xuất quy trình nuôi cá bống

Dựa trên các đặc điểm sinh học đã nghiên cứu, quy trình nuôi cá bống có thể được xây dựng để đảm bảo hiệu quả và bền vững.

5.2. Bảo tồn nguồn lợi cá bống

Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện để duy trì và phát triển nguồn lợi cá bống, đảm bảo sự cân bằng sinh thái tại sông Tam Quan.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu cá bống

Nghiên cứu về cá bống tại sông Tam Quan đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản. Tương lai của nghiên cứu này sẽ mở ra nhiều cơ hội cho việc phát triển bền vững ngành thủy sản tại khu vực.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu sinh học

Nghiên cứu sinh học giúp hiểu rõ hơn về các loài cá bống, từ đó có những biện pháp bảo tồn hiệu quả.

6.2. Triển vọng phát triển ngành thủy sản

Với những kết quả đạt được, ngành thủy sản tại Bình Định có thể phát triển bền vững hơn, góp phần vào sự phát triển kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực duyên hải miền Trung Việt Nam sở hữu tiềm năng thủy sản phong phú với hơn 114 cửa sông lớn đổ ra biển, trong đó tỉnh Bình Định đóng góp tỷ trọng kinh tế thủy sản chiếm khoảng 10% tổng GDP toàn tỉnh. Vùng hạ lưu sông Tam Quan thuộc thị xã Hoài Nhơn có diện tích cửa sông khoảng 300 ha, là bãi đẻ và nơi sinh sống tự nhiên của nhiều loài thủy sản nước lợ có giá trị kinh tế cao. Trong những năm gần đây, áp lực khai thác thương phẩm từ 7.339 tàu cá toàn tỉnh cùng phương thức đánh bắt tận diệt đã làm suy giảm nghiêm trọng nguồn lợi cá bống tự nhiên tại địa phương.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự thiếu hụt các dẫn liệu khoa học đồng bộ về đặc tính sinh học để làm nền tảng cho việc quản lý và bảo tồn. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm xác định các đặc trưng hình thái, cấu tạo hệ tiêu hóa, phổ thức ăn tự nhiên, sinh trưởng và quy luật sinh sản của hai đối tượng chủ lực: cá bống cát (Glossogobius giuris) và cá bống đuôi chấm (Aulopareia unicolor).

Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại vùng hạ lưu sông Tam Quan trong thời gian 9 tháng liên tục, từ tháng 11 năm 2021 đến tháng 7 năm 2022. Khu vực này mang đặc trưng khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa khô kéo dài nhiệt độ trung bình 26,9°C và mùa mưa có lượng mưa đạt 517 mm/tháng. Đề tài mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp bộ chỉ số sinh học định lượng giúp địa phương xây dựng quy chế bảo vệ nguồn lợi thủy sản, đồng thời tạo cơ sở kỹ thuật để thử nghiệm sinh sản nhân tạo và phát triển mô hình nuôi thương phẩm giá trị cao trong tương lai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết sinh học cá hiện đại kết hợp các mô hình định lượng chuyên ngành:

• Lý thuyết phân loại hình thái học cá xương dựa trên khóa định loại của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc và tài liệu phân loại cá biển Việt Nam.
• Mô hình sinh trắc học đường tiêu hóa của tác giả Al-Hussainy với chỉ số tương quan chiều dài ruột trên chiều dài thân (RLG) nhằm phân loại nhóm dinh dưỡng sinh thái theo tiêu chuẩn Nikolsky.
• Mô hình định lượng tầm quan trọng tương đối của thức ăn (IRI) do Hyslop và Cortés đề xuất, kết hợp ba biến số: tần số xuất hiện (%O), tỷ lệ phần trăm số lượng (%N) và tỷ lệ phần trăm khối lượng (%W).
• Mô hình tương quan chiều dài - khối lượng dạng hàm mũ theo phương trình sinh trưởng Jennings ($W = a \cdot L^b$) nhằm phản ánh quy luật tăng trưởng đẳng tích hoặc dị tích.
• Khung lý thuyết sinh sản cá vùng nhiệt đới xác định hệ số thành thục sinh dục (GSI), hệ số tích lũy năng lượng gan (HSI) theo công thức của Josep và Hans-Joachim, cùng thang phân chia 6 giai đoạn phát triển tuyến sinh dục của Nikolsky.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập mẫu định kỳ hàng tháng tại vùng hạ lưu sông Tam Quan thông qua ngư cụ lồng bát quái của ngư dân địa phương. Tổng cỡ mẫu phân tích bao gồm 193 cá thể cá bống cát và 129 cá thể cá bống đuôi chấm cho các chỉ số sinh thái, trong đó 148 mẫu cá bống cát và 118 mẫu cá bống đuôi chấm được mổ giải phẫu phân tích thức ăn tự nhiên; 14 mẫu cá bống cát và 13 mẫu cá bống đuôi chấm giai đoạn chín muồi được dùng để xác định sức sinh sản.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng theo nhóm kích cỡ được áp dụng: cá bống cát chia thành 4 nhóm kích thước từ dưới 12,5 cm đến trên 16,4 cm; cá bống đuôi chấm chia thành 4 nhóm từ dưới 11,0 cm đến trên 12,2 cm. Mẫu được bảo quản lạnh và cố định bằng dung dịch formalin 10% tại phòng thí nghiệm Khoa Khoa học Tự nhiên, Trường Đại học Quy Nhơn.

Phân tích định tính và định lượng thành phần thức ăn được thực hiện dưới kính hiển vi soi nổi và kính hiển vi quang học. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan, đo lường chính xác phổ dinh dưỡng vi mô và phản ánh đúng chu kỳ biến động sinh học của các loài cá đáy vùng cửa sông theo từng giai đoạn phát triển từ tháng 11/2021 đến tháng 7/2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Đặc điểm hình thái và công thức tia vây: Cá bống cát (G. giuris) có miệng trên rộng, 2 hàng răng nhọn, 4 đôi cung mang với lược mang dạng núm gai ngắn; công thức tia vây xác định gồm: vây ngực P = 18-20, vây đuôi C = 15-17, vây hậu môn A = I, 9, vây bụng V = I, 5, vây lưng thứ nhất D1 = VI, vây lưng thứ hai D2 = I, 10. Cá bống đuôi chấm (A. unicolor) có miệng trên tù hơn, 4 đôi cung mang, công thức tia vây gồm: P = 16-17, C = 16, A = I, 10, V = I, 5, D1 = VI, D2 = I, 10.

Đặc điểm dinh dưỡng và chỉ số sinh trắc ruột: Chỉ số RLG của cá bống cát dao động từ 0,68 đến 0,74 (trung bình nhỏ hơn 1), chứng minh đây là loài ăn động vật điển hình. Ngược lại, chỉ số RLG của cá bống đuôi chấm dao động từ 1,05 đến 1,10, khẳng định đặc tính ăn tạp thiên về động vật.

Phổ thức ăn tự nhiên: Ở cá bống cát, giáp xác chiếm ưu thế tuyệt đối với chỉ số tầm quan trọng tương đối IRI = 79,01% (trong đó tôm chiếm 78,46%, Lucifer chiếm 0,55%), tiếp theo là cá con chiếm IRI = 20,99%. Phổ thức ăn có sự chuyển dịch rõ rệt theo kích thước: nhóm nhỏ (<12,5 cm) chỉ tiêu thụ tôm (IRI = 73,45%) và cá con (IRI = 26,55%); nhóm kích thước 12,5-14,6 cm có tỷ lệ giáp xác tăng vọt lên 96,38%; nhóm lớn (>14,7 cm) gia tăng tỷ lệ săn bắt cá con lên 43,40%.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phản ánh sự thích nghi sinh thái cao độ của các loài cá bống đối với điều kiện hạ lưu sông Tam Quan. Giá trị RLG của cá bống cát (0,68 - 0,74) cao hơn so với mẫu cá bống cát tại đầm Thị Nại cùng tỉnh Bình Định (RLG = 0,47 - 0,48) trong các công bố khoa học trước đây. Sự sai khác này phản ánh tính mềm dẻo về mặt sinh học khi cơ thể thích ứng với quần xã con mồi phong phú hơn tại môi trường cửa sông mở.

Dữ liệu phổ thức ăn và mối tương quan dinh dưỡng có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột chồng phân bố phần trăm IRI theo từng nhóm kích cỡ, kết hợp đồ thị đường cong hồi quy phi tuyến thể hiện mối quan hệ hàm số giữa chiều dài toàn thân và khối lượng cơ thể ($W = a \cdot L^b$). Sự biến động nghịch chiều giữa hệ số thành thục sinh dục (GSI) và hệ số tích lũy năng lượng gan (HSI) minh chứng cho cơ chế chuyển hóa lipid và protein tích lũy từ gan sang buồng trứng trong quá trình hình thành noãn bào phục vụ mùa vụ sinh sản tập trung.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập quy chế bảo vệ bãi đẻ và phân vùng khai thác: Chi cục Thủy sản tỉnh Bình Định phối hợp với Ủy ban nhân dân thị xã Hoài Nhơn ban hành lệnh cấm khai thác cục bộ tại khu vực cửa sông Tam Quan rộng khoảng 300 ha trong mùa sinh sản cao điểm của cá bống (từ tháng 3 đến tháng 8 hàng năm), hướng tới mục tiêu phục hồi ít nhất 25% trữ lượng đàn cá bố mẹ tự nhiên trước năm 2025.

2. Quy định kích thước mắt lưới tối thiểu cho ngư cụ khai thác: Phòng Kinh tế thị xã Hoài Nhơn cần triển khai kiểm tra và bắt buộc ngư dân sử dụng lưới lồng bát quái có kích thước mắt lưới tại đọt lồng tối thiểu 18-20 mm, nghiêm cấm đánh bắt các cá thể cá bống cát có chiều dài dưới 12,5 cm và cá bống đuôi chấm dưới 11,0 cm, giảm tỷ lệ khai thác cá con xuống dưới 15% trong giai đoạn 2024-2026.

3. Nghiên cứu hoàn thiện quy trình sản xuất giống nhân tạo: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bình Định đặt hàng Trường Đại học Quy Nhơn triển khai đề tài nuôi vỗ thành thục, kích thích sinh sản nhân tạo và ương nuôi ấu trùng cá bống cát trong thời gian 24 tháng (2024-2026), đặt chỉ tiêu tỷ lệ sống của cá giống đạt trên 60%.

4. Xây dựng mô hình nuôi thương phẩm nước lợ bền vững: Trung tâm Khuyến nông tỉnh phối hợp với các hợp tác xã thủy sản địa phương triển khai 3-5 mô hình nuôi ghép cá bống cát với tôm nước lợ trên diện tích 10 ha từ quý I/2025, giúp tận dụng mùn bã hữu cơ, làm sạch đáy ao và tăng thu nhập kinh tế của hộ nuôi thêm 20-30%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Học viên sau đại học và nhà nghiên cứu thủy sinh học: Tiếp cận khung phương pháp chuẩn hóa về giải phẫu hệ tiêu hóa, xác định chỉ số sinh thái RLG, IRI và quy trình đánh giá sức sinh sản cá nước lợ phục vụ việc mở rộng các đề tài nghiên cứu ngư loại học.
• Cán bộ quản lý ngành nông nghiệp và thủy sản cấp tỉnh, huyện: Ứng dụng các thông số về mùa vụ sinh sản, kích thước cá khai thác lần đầu và tọa độ bãi phân bố để xây dựng chính sách quản lý, cấp phép và bảo tồn đa dạng sinh học ven biển Bình Định.
• Kỹ sư và chủ cơ sở sản xuất giống thủy sản: Sử dụng dữ liệu về thành phần thức ăn tự nhiên (tôm, giáp xác nhỏ, cá tạp) và đặc điểm thành thục sinh dục để thiết kế công thức thức ăn nuôi vỗ cá bố mẹ và tối ưu hóa điều kiện môi trường ương dưỡng giống.
• Hộ ngư dân và hợp tác xã nuôi trồng thủy sản hạ lưu sông Tam Quan: Nắm bắt đặc tính tập tính ăn tầng đáy và mùa vụ xuất hiện con giống tự nhiên để chuyển đổi phương thức khai thác hợp lý, chủ động tiếp nhận kỹ thuật nuôi thương phẩm mang lại hiệu quả kinh tế cao.

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số sinh trắc ruột RLG phản ánh tính ăn của cá bống cát và cá bống đuôi chấm như thế nào? Chỉ số RLG đo lường tỷ lệ giữa chiều dài ruột và chiều dài thân. Cá bống cát có RLG dao động từ 0,68 đến 0,74 (nhỏ hơn 1), chứng tỏ đường ruột ngắn đặc trưng cho nhóm cá ăn động vật. Trong khi đó, cá bống đuôi chấm có RLG từ 1,05 đến 1,10 (lớn hơn 1), thể hiện đặc tính ăn tạp thiên về động vật với khả năng tiêu hóa thêm các chất hữu cơ khác.

2. Thành phần thức ăn tự nhiên chính của cá bống cát tại hạ lưu sông Tam Quan gồm những gì? Qua mổ phân tích 148 dạ dày, thức ăn tự nhiên của cá bống cát gồm hai nhóm chính: giáp xác chiếm chỉ số quan trọng tương đối IRI = 79,01% (trong đó tôm chiếm 78,46%) và cá con chiếm IRI = 20,99%. Tỷ lệ thức ăn cá con tăng mạnh lên 43,40% khi cá đạt kích thước trên 14,7 cm.

3. Số lượng tia vây của cá bống cát và cá bống đuôi chấm được xác định ra sao? Cá bống cát có công thức vây: vây ngực 18-20 tia mềm, vây đuôi 15-17 tia mềm, vây hậu môn I tia cứng và 9 tia mềm, vây lưng D1 = VI tia cứng, D2 = I tia cứng và 10 tia mềm. Cá bống đuôi chấm có vây ngực 16-17 tia mềm, vây đuôi 16 tia mềm, vây hậu môn I tia cứng và 10 tia mềm, D1 = VI và D2 = I, 10.

4. Mẫu nghiên cứu trong luận văn được thu thập với số lượng bao nhiêu và trong khoảng thời gian nào? Nghiên cứu thu thập tổng cộng 193 mẫu cá bống cát và 129 mẫu cá bống đuôi chấm tại hạ lưu sông Tam Quan bằng ngư cụ lưới lồng. Quá trình thu mẫu được thực hiện định kỳ hàng tháng trong thời gian 9 tháng liên tục, từ tháng 11 năm 2021 đến tháng 7 năm 2022.

5. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn như thế nào đối với nghề nuôi trồng thủy sản? Dữ liệu sinh học cung cấp cơ sở chính xác để chọn lựa thành phần mồi tươi sống (tôm nhỏ, giáp xác) trong khâu thuần hóa cá tự nhiên, đồng thời chỉ ra kích thước cá thương phẩm tối ưu (>12,5 cm) để khai thác và nuôi vỗ đạt tỷ lệ tăng trưởng cao nhất.

Kết luận

• Luận văn đã định loại chính xác và xác lập bộ công thức tia vây chi tiết cho hai loài cá bống cát (Glossogobius giuris) và cá bống đuôi chấm (Aulopareia unicolor) tại hạ lưu sông Tam Quan.
• Xác định rõ bản chất dinh dưỡng sinh thái: cá bống cát là loài ăn động vật chuyên biệt (RLG = 0,68 - 0,74; tôm chiếm 78,46% IRI), trong khi cá bống đuôi chấm thuộc nhóm ăn tạp thiên động vật (RLG = 1,05 - 1,10).
• Chứng minh sự chuyển dịch phổ thức ăn theo nhóm kích thước ở cá bống cát, với xu hướng tăng mạnh tiêu thụ cá con từ 26,55% ở nhóm nhỏ lên 43,40% ở nhóm trên 14,7 cm.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu sinh trắc học và hệ số sinh sản định lượng dựa trên 193 mẫu cá bống cát và 129 mẫu cá bống đuôi chấm thu thập thực địa trong giai đoạn 11/2021 - 07/2022.
• Đóng góp căn cứ khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn nguồn lợi tự nhiên và định hướng chuyển giao kỹ thuật sản xuất giống nhân tạo trong giai đoạn 2024-2026.

Các viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý thủy sản cần tiếp tục đẩy mạnh các dự án thử nghiệm sinh sản nhân tạo và xây dựng mô hình nuôi thương phẩm để bảo vệ bền vững hệ sinh thái cửa sông Tam Quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn. TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Tổng quan về nguồn lợi thuỷ sản Việt Nam.Điều kiện tự nhiên, tiềm năng nuôi trồng và khai thác thủy sản ở Bình Định 7 1.

Điều kiện tự nhiên của sông Tam Quan. Vị trí địa lí. Khí hậu, thuỷ văn. Thành phần loài và sự phân bố của cá bống.

Những nghiên cứu về các đặc điểm sinh học cá. Những nghiên cứu về đặc điểm dinh dưỡng cá. Những nghiên cứu về đặc điểm sinh trưởng ở cá. Những nghiên cứu về đặc điểm sinh sản ở cá.

ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu.

Nghiên cứu đặc điểm hình thái cá. Nghiên cứu đặc điểm dinh dưỡng của cá. Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng của cá. Nghiên cứu đặc điểm sinh sản của cá.

Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp thu và xử lý mẫu cá. Định loại một số loài cá. Phương pháp khảo sát đặc điểm hình thái ngoài.

Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học dinh dưỡng. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học sinh sản. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN.

Đặc điểm hình thái ngoài. Cá bống đuôi chấm. Đặc điểm một số cơ quan tiêu hóa và tập tính ăn của cá. Cá bống đuôi chấm.

Thức ăn tự nhiên của cá. Thức ăn tự nhiên của cá bống cát. Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá.

Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá bống cát. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá bống đuôi chấm. Đặc điểm sinh sản của cá. Hệ số thành thục sinh dục của cá.

Hệ số tích luỹ năng lượng của cá. Mùa vụ sinh sản của cá. Sức sinh sản của cá.54 MỤC KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT. Về hình thái.

Đặc điểm cơ quan tiêu hóa và tập tính ăn. Thức ăn tự nhiên của cá. Tương quan chiều dài và khối lượng thân cá. Đặc điểm sinh sản của cá.58 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.68 QUYẾT ĐỊNH GIAO TÊN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO) DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT A : Vây hậu môn C : Vây đuôi D1 : Vây lưng thứ nhất D2 : Vây lưng thứ hai P : Vây ngực V : Vây bụng GSI : Hệ số thành thục sinh dục HSI : Hệ số tích lũy năng lượng IRI : Tầm quan trọng tương đối L : Chiều dài toàn thân Li : Chiều dài ruột DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.

Diện tích nuôi trồng thuỷ sản Việt Nam giai đoạn 2018 - 2020. Sản lượng nuôi trồng và khai thác thuỷ sản Việt Nam. Số lượng các tia vây của cá bống cát. Số lượng các tia vây của cá bống đuôi chấm.

Chỉ số RLG của cá bống cát. Chỉ số RLG của cá bống đuôi chấm. Thức ăn tự nhiên của cá bống cát ở tất cả các kích cỡ (n=148). Thức ăn tự nhiên của cá bống cát ở nhóm kích cỡ <12,5cm (n=37).

Thức ăn tự nhiên của cá bống cát ở nhóm kích cỡ 12,5 - 14,6cm (n=41). Thức ăn tự nhiên của cá bống cát ở nhóm kích cỡ 14,7-16,4 cm (n=38). Thức ăn tự nhiên của cá bống cát ở nhóm kích cỡ >16,4 cm (n=32) 42 Bảng 3. Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm ở tất cả các kích cỡ (n=118).Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm ở nhóm kích cỡ <11cm (n=16).

Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm ở kích cỡ 11-11,7cm (n=40). Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm ở kích cỡ 11,8 -12,2 cm (n=27). Thức ăn tự nhiên của cá bống đuôi chấm ở kích cỡ >12,2cm (n=35). Sức sinh sản của cá bống cát và cá bống đuôi chấm.55 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.

Vị trí địa lý sông Tam Quan, thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định. Địa điểm thu mẫu ở vùng hạ lưu sông Tam Quan. Cá bống đuôi chấm. Hình thái miệng, răng và lưỡi cá bống cát.

Hình thái cung mang của cá bống cát. Hình thái ống tiêu hóa của cá bống cát. Hình thái miệng, răng, lưỡi cá bống đuôi chấm. Hình thái cung mang của cá bống đuôi chấm.

Hình thái ống tiêu hóa cá bống đuôi chấm. Tương quan giữa chiều dài và khối lượng thân cá của cá bống cát. Tương quan giữa chiều dài và khối lượng thân cá của cá bống đuôi chấm. Hệ số thành thục sinh dục của cá bống cát cái và đực.

Hệ số thành thục sinh dục của cá bống đuôi chấm cái và đực. Hệ số tích luỹ năng lượng của cá bống cát cái và đực. Hệ số tích luỹ năng lượng của cá bống đuôi chấm cái và đực. Lí do chọn đề tài Tỉnh Bình Định là một trong những tỉnh có được sự phong phú về các hệ sinh thái thủy sinh, bao gồm cả hệ sinh thái biển và hệ sinh thái nước ngọt.

Hệ thống sông ngòi của Bình Định khá phong phú và phân bố nhiều ở các địa phương khác nhau trong tỉnh. Bình Định có bốn con sông chính có sự ảnh hưởng lớn đến kinh tế và đời sống người dân, đó là sông Côn, sông Hà Thanh, sông La Tinh và sông Lại Giang. Ngoài ra, còn có nhiều con sông nhỏ khác như sông An Lão, sông Châu Trúc, sông Tam Quan,… cũng đóng vai trò nhất định đối với các địa phương. Bên cạnh đó, Bình Định còn có một đầm nước ngọt khá rộng là đầm Trà Ổ (Phù Mỹ), hai đầm nước lợ lớn là đầm Đề Gi (Phù Mỹ - Phù Cát) và đầm Thị Nại (Tuy Phước - Quy Nhơn) cùng với các hồ nước ngọt khá lớn.

Hệ thống sông ngòi, đầm, hồ đa dạng đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự đa dạng về nguồn lợi thủy sản cũng như phát triển nông nghiệp và nuôi trồng thủy hải sản trong toàn tỉnh. Nguồn lợi thủy sản có vai trò quan trọng trong các hệ sinh thái tự nhiên, bảo đảm cho sự cân bằng sinh thái trong thủy vực, và đồng thời còn là nguồn thực phẩm giá trị cho cuộc sống, đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế. Trong hệ thống sông ngòi tương đối dày của tỉnh Bình Định, sông Tam Quan là một trong những con sông có vai trò quan trọng trong đời sống của các hộ gia đình ngư dân ở thị xã Hoài Nhơn. Sông Tam Quan là một con sông thuộc địa phận thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định có hướng chính là hướng Bắc - Nam, chi lưu bắt nguồn từ xã Hoài Châu, xã Hoài Sơn và hướng chi lưu là hướng Tây – Đông; phụ lưu sông chính đổ ra biển Tam Quan.

Đây là một trong những con sông có vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn nước dồi dào cho nhiều hoạt động sản xuất trên địa bàn. Ở vùng hạ lưu sông Tam Quan có nhiều loài thủy sản khác nhau như cá ngạnh, cá móm, cá bống, cá 2 đấu, cá giò, tôm đất, cua,… mang lại nguồn thu nhập chủ yếu cho nhiều hộ gia đình ngư dân trong địa phương. Trong đó, cá bống cũng đóng một vai trò khá quan trọng. Cá bống là nhóm cá có thành phần loài khá lớn, với khoảng 270 giống và 2.000 loài đã được thế giới ghi nhận (Akihito và cs., 2000; Patzner và cs.

Ở Việt Nam có 5 họ cá bống (Eleotridae, Gobiidae, Periophthalmidae, Apocrypteidae và Gobioididae), trong đó họ Gobiidae có số lượng nhiều nhất (32 giống và 60 loài), họ Eleotridae có số lượng ít hơn (3 giống và 7 loài) (Mai Đình Yên, 1992; Nguyễn Nhật Thi, 2000) [18][29]. Qua khảo sát thực tế ở vùng hạ lưu sông Tam Quan, có nhiều loài cá bống như cá bống dừa (Oxyeleotris urophthalmus), cá bống thệ (Oxyurichthys tentacularis), cá bống trứng (Eleotris melanosoma), cá bống cát (Glossogobius giuris), cá bống đuôi chấm (Aulopareia unicolor),… Các loài cá bống ở đây, đặc biệt là cá bống cát và cá bống đuôi chấm được nhiều người ưa chuộng, là nguồn thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày. Do đó, việc khai thác nguồn lợi cá bống tự nhiên để đáp ứng nhu cầu đời sống ngày càng tăng, điều này đã và đang đe dọa nghiêm trọng đến nguồn lợi tự nhiên của những loài cá này. Trước thực trạng đó, thực hiện các nghiên cứu để hướng đến bảo vệ nguồn lợi cá nói chung và cá bống nói riêng là rất cần thiết.

Vì lí do đó, tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của một số loài cá bống ở vùng hạ lưu sông Tam Quan, thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định”. Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học cơ bản của một số loài cá bống ở vùng hạ lưu sông Tam Quan. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 3. Ý nghĩa khoa học Đưa ra các số liệu về một số đặc điểm sinh học của một số loài cá bống ở vùng hạ lưu sông Tam Quan, làm cơ sở cho việc bảo vệ và phát triển nguồn lợi của một số loài cá bống ở khu vực này.

Ý nghĩa thực tiễn Các số liệu thu thập được trong nghiên cứu này là dẫn liệu bổ sung trong công tác giảng dạy, là cơ sở khoa học cho việc đưa vào xây dựng quy trình sinh sản, nuôi thương phẩm của một số loài cá bống ở vùng hạ lưu sông Tam Quan trong tương lai. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về nguồn lợi thuỷ sản Việt Nam Việt Nam là một quốc gia biển nằm ven bờ Tây của Biển Đông - là một biển lớn của Thái Bình Dương. Trong biển Đông, liên quan tới Việt Nam có hai vịnh lớn là vịnh Bắc Bộ ở phía Tây Bắc, rộng khoảng 130.000 km2 và vịnh Thái Lan ở phía Tây Nam, diện tích khoảng 293.

Đây là biển duy nhất nối liền hai đại dương - Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Việt Nam có diện tích khoảng 331.212 km², có bờ biển dài 3.260 km và hội tụ nhiều đảo. Bờ biển Việt Nam khúc khuỷu, nhiều eo, vụng, vũng, vịnh ven bờ và cứ 20 km chiều dài đường bờ biển lại bắt gặp một cửa sông lớn với tổng số khoảng 114 cửa sông đổ ra biển, chủ yếu từ phía lục địa Việt Nam. Đặc biệt, Việt Nam có hai đồng bằng châu thổ rộng lớn và phì nhiêu ven biển là Đồng bằng châu thổ sông Hồng ở phía Bắc và Đồng bằng châu thổ sông Cửu Long ở phía Nam.

Biển Việt Nam có thềm lục địa rộng với địa hình đáy khác biệt, có nơi đáy khá bằng phẳng, độ sâu nhỏ, nơi sâu nhất chưa đầy 100 m như vịnh Bắc Bộ và Tây Nam Bộ, nhưng cũng có những vùng địa hình đáy phức tạp, độ dốc đáy lớn, độ sâu đạt trên 4.000 m như vùng biển miền Trung. Vùng nội thuỷ và lãnh hải rộng 226.