phần mở đầu (9 trang), kết luận (02 trang), phần nội dung gồm có ba chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận để nghiên cứu đề tài (14 trang) Chƣơng 2: Nghiên cứu yếu tố siêu thực trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng (25 trang) Chƣơng 3: Những điều rút ra từ việc nghiên cứu đề tài (10 trang) Ngoài ra luận văn còn có tài liệu tham khảo (02 trang), phụ lục và ảnh minh họa (23 trang). 10 NỘI DUNG Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN ĐỂ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Khái niệm “yếu tố siêu thực trong tranh” Khái niệm “yếu tố” Theo từ điển Tiếng Việt, NXB Văn hóa thông tin giải thích, yếu tố là “1. bộ phận cấu thành một sự vật, sự việc, hiện tƣợng.
Nhƣ nhân tố”. [4] Vậy, yếu tố có thể đƣợc hiểu là một mắt xích, một chi tiết, một đơn vị hay một thành phần trong một tổng thể nhất định của một sự vật, sự việc, hiện tƣợng nào đó. Nói ngƣợc lại thì mỗi sự vật, sự việc, hiện tƣợng đều đƣợc tạo thành bởi các yếu tố. Ngoài ra yếu tố có khi đóng vai trò là nguyên nhân, là cơ sở, là điều kiện cần có của một sự vật, sự việc hay hiện tƣợng, nên yếu tố đƣợc xem nhƣ nhân tố tạo thành.
Trong nghệ thuật hội họa, mỗi tác phẩm đều đƣợc tạo bởi nhiều yếu tố khác nhau, nhƣ yếu tố về đƣờng nét, hình mảng, màu sắc hay yếu tố về kỹ thuật, về phong cách, về bút pháp thể hiện… Khái niệm “siêu thực” Theo từ điển Tiếng Việt của trung tâm từ điển học thì “siêu thực thuộc chủ nghĩa siêu thực, trƣờng phái siêu thực, tranh siêu thực” [22]. Nhƣ vậy, từ siêu thực ở đây bao hàm cho tên gọi thuộc nghệ thuật siêu thực. Từ siêu thực (Surrealism) đƣợc dùng nhƣ một thuật ngữ, lần đầu tiên đƣợc nhà thơ Apollinaire dùng trong tác phẩm của mình vào năm 1917. Sau tuyên ngôn Siêu thực năm 1924, thuật ngữ này đƣợc dùng rộng rãi trong văn học và nghệ thuật, [8, tr.
Từ điển Mỹ thuật của Lê Thanh Lộc dịch “Hiến chƣơng Siêu thực” năm 1924 của André Breton, nhà lý thuyết chính của phong trào Siêu thực là “ giải quyết tình trạng mâu thuẫn có sẵn giữa mộng và thực, đƣa nó tới một 11 thực tế tuyệt đối, trạng thái siêu thực”. Đặc trƣng của phong trào Siêu thực là sự say mê cái kỳ dị, cái phi lý, cái không tƣơng hợp. Vậy có thể hiểu siêu thực là sự kết hợp giữa hai thế giới trái ngƣợc nhau, thế giới thực tại thông thƣờng và thế giới thực tại của những giấc mơ để đƣa nó tới một thế giới mới, thế giới siêu thực tại. Breton định nghĩa siêu thực là “Tính tự động tâm thần thuần túy, qua đó ngƣời ta nhằm biểu hiện, hoặc bằng lời nói , hoặc bằng chữ viết, hoặc bằng bất cứ phƣơng tiện nào khác, sự vận hành thực sự của tƣ tƣởng”, “Đấy là sự đọc của tƣ duy mà không có bất cứ sự kiềm chế nào của lí trí, đứng ngoài mọi thiển kiến thẩm mĩ hay đạo lý” [17, tr.
Không nên hiểu nhầm siêu thực là “bộc lộ tiềm thức mà không bị rào cản của lý trí”, mà siêu thực là chấp nhận các thông điệp từ vô thức chui vào ý thức. Đó là trạng thái tâm lý thuần túy vô-ý-thức mà Breton gọi là automatism. Các thông điệp của vô thức đƣợc truyền đạt bằng các hình tƣợng, ký hiệu, ý niệm, trong khi các thông điệp của ý thức đƣợc truyền đạt bằng ngôn ngữ. [24] Vậy siêu thực là một thuật ngữ đƣợc sử dụng ở lĩnh vực nghệ thuật, trong đó ngƣời nghệ sĩ bằng ngôn ngữ của mình thể hiện sự kết hợp giữa trạng thái tâm lý thực tại và trạng thái tâm lý phi thực tại vào trong cùng một tác phẩm nghệ thuật.
Khái niệm yếu tố siêu thực trong tranh Yếu tố siêu thực là nhân tố quan trọng hàng đầu để cấu thành một tác phẩm hội họa Siêu thực bên cạnh những yếu tố hội họa khác. Ngoài hội họa siêu thực, nhiều họa sĩ cũng sử dụng yếu tố siêu thực nhƣ một phƣơng tiên nghệ thuật nhằm truyền tải những ý tƣởng và thông điệp của mình trong tranh. Vậy yếu tố siêu thực trong tranh là một bộ phận cấu thành nên bức tranh đó, được thể hiện bằng ngôn ngữ của nghệ thuật giá vẽ những đặc 12 trưng của siêu thực, như cái kỳ dị, sự phi lý, sự không tương hợp, không có trật tự lôgic, có khi là sự hư cấu, sự cường điệu, làm biến dạng so với hiện thực. Nội dung khái niệm này đƣợc sử dụng làm cơ sở trong phạm vi nghiên cứu về yếu tố siêu thực trong các tác phẩm hội họa của Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng.
Khái lƣợc về hội họa siêu thực Yếu tố siêu thực là một bộ phận, một thành phần rất quan trọng trong hội họa siêu thực. Vì vậy để nghiên cứu đƣợc yếu tố siêu thực trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyên Đình Đăng, ta phải tìm hiểu sơ lƣợc về hội họa siêu thực. Sơ lược về trường phái hội họa siêu thực Pa-ri thủ đô của nƣớc Pháp là một trung tâm nghệ thuật hàng đầu thế giới, đƣợc xem là kinh đô của nghệ thuật. Nơi đây, những thập niên đầu của thế kỉ XX đã chứng kiến sự xuất hiện của nhiều phong trào nghệ thuật, trong đó có sự ra đời và phát triển mạnh mẽ của hội họa Siêu thực, một trong những trƣờng phái hội họa lớn có sự ảnh hƣởng đến nhiều thế hệ họa sĩ ở nhiều nƣớc trên thế giới.
Siêu thực là một khuynh hƣớng nghệ thuật lớn với nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau, bắt đầu từ thơ ca, hội họa rồi lan rộng sang các lĩnh vực nghệ thuật khác nhƣ điện ảnh, tiểu thuyết. Sự ra đời của nghệ thuật siêu thực là sự tiếp nối nghệ thuật Dada, có nguyên nhân từ sự biến động của xã hội, từ chiến tranh, từ sự nhận thức về nỗi đau của cả thể xác lẫn tinh thần con ngƣời, và đặc biệt là bắt nguồn từ học thuyết phân tâm học của Freud. Học thuyết của Freud đã khai mở thế giới bí ẩn ấy trong con ngƣời, cái phần bóng đen khuất sau ý thức. Hơn thế nữa, Simund Freud xác nhận vô thức có một sức mạnh khó kiểm soát nổi, không ngừng xen ngang vào các hoạt động có ý thức, biểu hiện qua chứng nói nhịu, chứng đãng trí vô cớ, mà 13 nhất là khi ý thức đã ngủ yên, vô thức hiển hiện dƣới hình thức những giấc mơ [25].
Học thuyết của Freud đã góp phần rất quan trọng trong việc lý giải và dẫn dắt các nhà siêu thực tìm ra một thế giới mới, thế giới của nghệ thuật Siêu thực. Trên quan điểm Phân tâm học của Simund Freud, Breton cho rằng ý thức của con ngƣời chịu sự tác động của ngoại cảnh, của hệ thống, do đó không phản ánh đúng bản chất của con ngƣời, thiếu đi tính “ngƣời”, và do đó, nó không “thực”. Chủ nghĩa Siêu thực, khi muốn giải thoát con ngƣời ra khỏi sự ràng buộc của lý trí, của “hệ thống”, cần phải chấp nhận và tìm đủ mọi cách để đƣa các thông điệp từ vô thức chui vào ý thức. Đó là trạng thái tâm lý thuần túy vô-ý-thức mà Breton gọi là automatism.
[17] Ngày 01/12/1924, tuyên ngôn Siêu thực, do Andre Breton soạn thảo, lần đầu tiên đƣợc đăng trên tạp chí Larevolution Surrealiste. Kể từ thời điểm này, ngọn cờ Siêu thực đã đƣợc dƣơng lên, tách khỏi tính chất tiền phong của Dada để gia nhập hệ thống các chủ nghĩa hiện đại, các nhà Siêu thực tự viết tuyên ngôn, minh định khái niệm Siêu thực, xác định các tiêu chí nghệ thuật Siêu thực song song với qua trình sáng tác. Lý luận và sáng tác của Siêu thực gắn bó với nhau, thể hiện cao độ ý chí tìm đƣờng, tự điều chỉnh và tác động vào tầm đón đợi của công chúng. [25] Chủ nghĩa Siêu thực đã đƣa các nghệ sĩ đi đến đỉnh điểm của tự do, họ trút bỏ và tháo gỡ mọi vƣớng mắc của ý thức, tạo điều kiện cho vô thức trào dâng.
Các trạng thái mơ và thực, tâm giới và ngoại giới đan cài vào nhau, tƣơng tác lẫn nhau thành một thế giới siêu thực vừa thấm đẫm những trải nghiệm cá nhân, vừa mang dấu vết của cuộc đời thật. Từ sự đan cài tự nhiên và lồng ghép phức tạp nhiều khi không để lại một chút dấu vết nào đã tạo ra cái phi lí dƣới góc nhìn thông thƣờng đối với nghệ thuật Siêu thực. Hội họa Siêu thực chú trọng khai thác những ý nghĩ bật ra từ tự do, khai thác các trạng thái của những giấc mơ, khai thác những quyến rũ tự 14 nhiên, từ giới tính…họa sĩ xem đó là những nơi biểu hiện mạnh mẽ của vô thức mà chƣa bị kiểm duyệt bởi lý trí, định kiến hay đạo đức, thẩm mỹ. Hội họa Siêu thực có ba cách sáng tạo khác nhau.
Các họa sĩ nhƣ Ernst, Masson và Miró và một số họa sĩ khác thì thống nhất với nhau bằng các kĩ thuật nhƣ chà xát, kì cọ để cố gắng loại trừ sự kiểm soát của ý thức. Họa sĩ Dali, Magritte và rất nhiều họa sĩ nữa thì biểu hiện bằng cách vẽ chi tiết, tỉ mỉ, nhằm đƣa những gì không hợp lý trở nên ảo mộng so với thực tế. Những ngƣời còn lại sáng tạo bằng việc lắp ghép các đối tƣợng không liên quan cạnh nhau, tạo ra một cảm giác không có thật nhƣng nó buộc ngƣời ta phải nhìn nhận một thực tại ra ngoài phạm vi thế giới thƣờng nhật. Phƣơng pháp này thoát khỏi những cấu trúc quen thuộc về văn hóa để tuân theo sự ngẫu nhiên và vô thức.
Năm 1925 triển lãm tranh Siêu thực lần đầu tiên đƣợc tổ chức. Sự thành công của triển lảm đã thôi thúc các họa sĩ càng tích cực sáng tác và chỉ hai năm sau đó, năm 1927 triển lãm lần thứ hai lại mở ra. Đến năm 1936, triển lãm tranh Siêu thực đƣợc tổ chức một cách quy mô ở London do Breton đứng đầu, đây đƣợc xem là triển lãm quan trọng nhất của hội họa Siêu thực. Những ngƣời đầu tiên đến với hội họa Siêu thực nhƣ: Andre Masson; Hans Arp; Giorgio De Chirico; Paul Delvau, Salvador Dali… là những họa sĩ tiêu biểu của trƣờng phái hội họa này.
Trong đó Giorgio De Chirico đƣợc xem là tiên phong nhất, bởi ông là ngƣời khởi xƣớng cho hội họa Siêu thực. Sự phát triển của hội họa siêu thực là rất nhanh, chỉ trong một thời gian ngắn nhiều nƣớc ở Châu Âu đã có các đại diện tiêu biểu cho cho trƣờng phái hội họa này. Tại pháp: Họa sĩ André Masson (1896 – 1987) là ngƣời vẽ theo phƣơng pháp tự động đạt tới sự biểu hiện trữ tình.