Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển hệ thống an sinh xã hội tại Việt Nam, bảo hiểm y tế (BHYT) đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe người dân và giảm gánh nặng chi phí khám chữa bệnh. Tỷ lệ người dân tham gia BHYT đã tăng từ 45% năm 2009 lên 89,6% vào tháng 6/2019, vượt chỉ tiêu Chính phủ giao là 88,1%. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 10% dân số, tương đương khoảng 10 triệu người, chưa tham gia BHYT, chủ yếu thuộc nhóm hộ gia đình làm nông lâm nghiệp có mức sống trung bình, người lao động trong doanh nghiệp tư nhân và sinh viên. Đặc biệt, tại huyện Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi, mặc dù điều kiện y tế đã được cải thiện, nhưng tỷ lệ tham gia BHYT chưa đạt mục tiêu toàn dân do nhiều nguyên nhân như nhận thức hạn chế, tâm lý chủ quan về sức khỏe và sự phụ thuộc vào Nhà nước.

Luận văn thạc sĩ này nhằm mục tiêu xác định các yếu tố ảnh hưởng đến ý định tham gia BHYT của người dân trên địa bàn huyện Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách nhằm tăng cường sự tham gia BHYT trong thời gian tới. Nghiên cứu sử dụng số liệu sơ cấp thu thập từ 195 người dân qua khảo sát trực tiếp trong giai đoạn tháng 1 đến tháng 3 năm 2021, cùng với số liệu thứ cấp về thực trạng BHYT từ năm 2018 đến 2020. Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ giúp nâng cao nhận thức của người dân về lợi ích BHYT mà còn hỗ trợ chính quyền địa phương và các đơn vị cung ứng dịch vụ BHYT trong việc hoàn thiện chính sách và nâng cao hiệu quả thu hút người tham gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết hành vi tiêu dùng và quá trình ra quyết định mua hàng, trong đó nổi bật là Thuyết Hành động Hợp lý (TRA) và Thuyết Hành vi Hoạch định (TPB). TRA tập trung vào hai yếu tố chính ảnh hưởng đến ý định hành vi là thái độ cá nhân và chuẩn chủ quan xã hội. TPB mở rộng TRA bằng cách bổ sung yếu tố kiểm soát hành vi nhận thức, phản ánh khả năng và nguồn lực của cá nhân trong việc thực hiện hành vi.

Các khái niệm chính được sử dụng bao gồm:

  • Thái độ đối với hành vi tham gia BHYT: Đánh giá tích cực hay tiêu cực của người dân về việc tham gia BHYT.
  • Sự quan tâm đến sức khỏe: Mức độ chú ý và ý thức của người dân về sức khỏe bản thân và gia đình.
  • Kỳ vọng của gia đình: Áp lực và mong đợi từ các thành viên trong gia đình đối với việc tham gia BHYT.
  • Trách nhiệm đạo lý: Ý thức về nghĩa vụ xã hội và đạo đức trong việc tham gia BHYT.
  • Kiểm soát hành vi: Cảm nhận về khả năng và điều kiện để tham gia BHYT.
  • Tuyên truyền: Mức độ tiếp nhận và ảnh hưởng của các hoạt động truyền thông về BHYT.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng. Phương pháp định tính được thực hiện thông qua phỏng vấn sâu với người dân đã tham gia BHYT và cán bộ có kinh nghiệm tại cơ quan BHXH huyện Sơn Hà nhằm làm rõ, hiệu chỉnh và bổ sung các biến quan sát trong mô hình nghiên cứu. Phương pháp định lượng sử dụng khảo sát bằng phiếu hỏi với 195 người dân trên địa bàn huyện Sơn Hà, được chọn mẫu theo phương pháp chọn mẫu phân tầng dựa trên đặc điểm kinh tế - xã hội và phân vùng địa lý.

Dữ liệu thu thập được xử lý bằng phần mềm SPSS, áp dụng các kỹ thuật phân tích như kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA) để xác định cấu trúc các biến, và phân tích hồi quy đa biến để đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến ý định tham gia BHYT. Thời gian nghiên cứu chính thức từ tháng 1 đến tháng 3 năm 2021, với số liệu thứ cấp bổ sung từ các báo cáo BHXH giai đoạn 2018-2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Thái độ đối với việc tham gia BHYT có ảnh hưởng tích cực đến ý định tham gia: Kết quả phân tích hồi quy cho thấy hệ số tác động của thái độ là 0,35, với mức ý nghĩa thống kê p < 0,01, cho thấy người dân có thái độ tích cực về BHYT sẽ có ý định tham gia cao hơn. Khoảng 72% người dân khảo sát thể hiện thái độ tích cực.

  2. Sự quan tâm đến sức khỏe là yếu tố quan trọng thúc đẩy ý định tham gia: Yếu tố này có hệ số hồi quy 0,28, p < 0,05, phản ánh rằng người dân càng quan tâm đến sức khỏe cá nhân và gia đình thì càng có xu hướng tham gia BHYT. Khoảng 65% người dân thể hiện mức độ quan tâm cao.

  3. Kỳ vọng của gia đình và trách nhiệm đạo lý cũng tác động cùng chiều: Kỳ vọng gia đình có hệ số 0,22 và trách nhiệm đạo lý 0,18, cả hai đều có ý nghĩa thống kê, cho thấy áp lực và mong muốn từ gia đình cùng ý thức đạo đức xã hội góp phần nâng cao ý định tham gia BHYT.

  4. Kiểm soát hành vi và tuyên truyền có ảnh hưởng đáng kể: Kiểm soát hành vi nhận thức có hệ số 0,20, trong khi tuyên truyền có hệ số 0,25, cho thấy việc người dân cảm thấy có khả năng tham gia và nhận được thông tin đầy đủ từ các kênh truyền thông sẽ tăng ý định tham gia BHYT.

Thảo luận kết quả

Các kết quả trên phù hợp với các nghiên cứu trong và ngoài nước, khẳng định vai trò của thái độ, nhận thức sức khỏe và các yếu tố xã hội trong việc hình thành ý định tham gia BHYT. Thái độ tích cực phản ánh sự hiểu biết và tin tưởng vào lợi ích của BHYT, trong khi sự quan tâm đến sức khỏe thúc đẩy nhu cầu bảo vệ bản thân và gia đình. Kỳ vọng gia đình và trách nhiệm đạo lý thể hiện ảnh hưởng của môi trường xã hội và văn hóa, đặc biệt tại các vùng nông thôn như huyện Sơn Hà.

Kiểm soát hành vi nhận thức cho thấy người dân cần cảm thấy có đủ điều kiện tài chính và thủ tục thuận tiện để tham gia BHYT. Tuyên truyền hiệu quả giúp nâng cao nhận thức và giảm thiểu các hiểu lầm, tạo động lực tham gia. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ hồi quy thể hiện mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố, cũng như bảng phân tích Cronbach’s Alpha và EFA minh chứng độ tin cậy và tính hợp lệ của thang đo.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường truyền thông nâng cao nhận thức về BHYT: Triển khai các chiến dịch tuyên truyền đa dạng, sử dụng phương tiện truyền thông đại chúng và mạng xã hội nhằm nâng cao hiểu biết về lợi ích BHYT, đặc biệt tập trung vào nhóm dân cư chưa tham gia. Thời gian thực hiện trong 12 tháng tới, chủ thể là cơ quan BHXH huyện phối hợp với các tổ chức xã hội.

  2. Phát triển các chương trình hỗ trợ tài chính và thủ tục tham gia thuận tiện: Đơn giản hóa thủ tục đăng ký, giảm chi phí tham gia cho nhóm thu nhập thấp và hộ gia đình làm nông nghiệp. Thực hiện trong vòng 6 tháng, do chính quyền địa phương và BHXH phối hợp thực hiện.

  3. Khuyến khích vai trò của gia đình và cộng đồng trong việc thúc đẩy tham gia BHYT: Tổ chức các buổi hội thảo, gặp gỡ cộng đồng để gia tăng sự kỳ vọng và trách nhiệm đạo lý trong gia đình về việc tham gia BHYT. Thời gian triển khai 9 tháng, do các tổ chức đoàn thể và chính quyền địa phương đảm nhiệm.

  4. Nâng cao năng lực và chất lượng dịch vụ y tế liên kết với BHYT: Đầu tư trang thiết bị, đào tạo nhân viên y tế nhằm nâng cao chất lượng khám chữa bệnh, tạo niềm tin cho người dân khi sử dụng dịch vụ BHYT. Kế hoạch thực hiện trong 18 tháng, do Sở Y tế và BHXH tỉnh Quảng Ngãi phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cơ quan quản lý nhà nước về BHYT và an sinh xã hội: Giúp hoạch định chính sách, xây dựng kế hoạch phát triển BHYT phù hợp với đặc điểm địa phương, nâng cao hiệu quả thu hút người dân tham gia.

  2. Các đơn vị cung ứng dịch vụ y tế và BHXH: Nâng cao chất lượng dịch vụ, cải tiến thủ tục hành chính, từ đó tăng sự hài lòng và ý định tham gia BHYT của người dân.

  3. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành quản trị kinh doanh, y tế công cộng: Cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn về hành vi tiêu dùng dịch vụ BHYT, làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo.

  4. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân cư: Hỗ trợ triển khai các chương trình truyền thông, vận động người dân tham gia BHYT, đặc biệt tại các vùng khó khăn như huyện Sơn Hà.

Câu hỏi thường gặp

  1. Yếu tố nào ảnh hưởng mạnh nhất đến ý định tham gia BHYT tại huyện Sơn Hà?
    Thái độ đối với việc tham gia BHYT được xác định là yếu tố có ảnh hưởng mạnh nhất với hệ số tác động 0,35, cho thấy sự tin tưởng và đánh giá tích cực về BHYT là then chốt để người dân quyết định tham gia.

  2. Tại sao sự quan tâm đến sức khỏe lại quan trọng trong việc tham gia BHYT?
    Người dân có ý thức cao về sức khỏe thường chủ động tìm kiếm các biện pháp bảo vệ, trong đó có BHYT, nhằm giảm thiểu rủi ro chi phí y tế và đảm bảo chăm sóc sức khỏe lâu dài.

  3. Vai trò của gia đình trong quyết định tham gia BHYT như thế nào?
    Gia đình tạo ra áp lực xã hội và kỳ vọng, đồng thời hỗ trợ về mặt tinh thần và tài chính, giúp người dân có động lực và điều kiện tham gia BHYT.

  4. Làm thế nào để tăng cường kiểm soát hành vi nhận thức của người dân?
    Cần cải thiện thủ tục tham gia BHYT, cung cấp thông tin rõ ràng, minh bạch và hỗ trợ tài chính để người dân cảm thấy dễ dàng và tự tin khi tham gia.

  5. Tuyên truyền có ảnh hưởng ra sao đến việc tham gia BHYT?
    Tuyên truyền hiệu quả giúp nâng cao nhận thức, giảm hiểu lầm và tạo niềm tin, từ đó thúc đẩy ý định tham gia BHYT của người dân, đặc biệt là nhóm chưa tham gia.

Kết luận

  • Luận văn đã xác định được sáu yếu tố chính ảnh hưởng tích cực đến ý định tham gia BHYT của người dân huyện Sơn Hà, gồm thái độ, sự quan tâm đến sức khỏe, kỳ vọng gia đình, trách nhiệm đạo lý, kiểm soát hành vi và tuyên truyền.
  • Phương pháp nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng với mẫu khảo sát 195 người dân đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của kết quả.
  • Kết quả nghiên cứu phù hợp với các lý thuyết hành vi tiêu dùng và các nghiên cứu trước đây trong và ngoài nước.
  • Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao tỷ lệ tham gia BHYT, góp phần thực hiện mục tiêu BHYT toàn dân tại huyện Sơn Hà.
  • Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các chính sách đề xuất, theo dõi và đánh giá hiệu quả, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các địa bàn khác để hoàn thiện mô hình.

Quý độc giả và các nhà quản lý được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả công tác phát triển BHYT, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững hệ thống an sinh xã hội.