CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM 1. Cơ sở lý luận của xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm 1. Khái quát về an toàn thực phẩm 1.Khái niệm thực phẩm Dưới góc độ thực tiễn, “thực phẩm” được hiểu là những sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi, sống hoặc đã qua chế biến, bảo quản. Thực phẩm không bao gồm mỹ phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng như dược phẩm.
Thực phẩm được chia thành ba nhóm chính là tinh bột (carbohydrat), chất béo (lipit), chất đạm (protein); đây là những dưỡng chất nhằm để duy trì hoạt động của cơ thể con người. Chúng ta có thể phân loại thực phẩm theo hai nguồn gốc: nguồn gốc từ động vật ví dụ như heo, bò, gà, vịt, cừu, cá,. và nguồn gốc từ thực vật ví dụ như ngô, đậu, khoai tây, khoai lang, mì,. Ngoài ra, thực phẩm còn được chia ra thành các loại thực phẩm: đông lạnh, tươi sống, chế biến sẵn, cắm trại, ăn kiêng và bổ dưỡng.
Chúng ta có được thực phẩm thông qua quá trình trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt, chế biến và nhiều phương pháp tiên tiến khác. Dưới góc độ pháp luật, tại khoản 1 Điều 3 Quy định về chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm ban hành kèm theo Quyết định số 4196/1999/QĐ-BYT ngày 29 tháng 12 năm 1999 của Bộ trưởng Bộ Y tế, “thực phẩm” được xác định“là những đồ ăn, uống của con người ở dạng tươi, sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến bao gồm cả đồ uống, nhai, ngậm và các chất được sử dụng trong sản xuất, chế biến thực phẩm”. Sau đó, khái niệm này tiếp tục được Uỷ ban Thường vụ Quốc hội khóa XI điều chỉnh thành: “Thực phẩm là những sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi, sống hoặc đã qua chế biến, bảo quản” (khoản 1 Điều 3 Pháp lệnh Vệ sinh an toàn thực phẩm năm 2003 của Uỷ ban thường vụ Quốc hội). Như vậy, khái niệm “thực phẩm” đã được hiểu một cách ngắn gọn, mang tính khái quát hơn so với trước đây.
Tuy nhiên, cũng chính vì vậy mà trên thực tế khái niệm này đôi lúc lại gây ra sự nhầm lẫn giữa thực phẩm với dược phẩm, mỹ phẩm. Đánh giá 6 năm thực hiện Pháp lệnh Vệ sinh An toàn thực phẩm năm 2003 cho thấy bất cập này tạo ra nhiều vướng mắc trong quá trình áp dụng luật, gây khó khăn trong việc phân định chức năng quản lý giữa các bộ, ngành2. Chính vì vậy, Luật ATTP 2010 đã có quy định mới, theo đó:“Thực phẩm là sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản. Thực phẩm không bao gồm mỹ phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng như dược phẩm” (khoản 20 Điều 2).
So với các văn bản trước đây, khái niệm này đã thể hiện sự khác biệt 2 “Đề cương giới thiệu Luật ATTP”, https://pbgdpl.vn/qt/tl-pbgdpl/Pages/de-cuong.aspx?ItemId=96, tr. 3, truy cập ngày 04/03/2023. 9 giữa thực phẩm với mỹ phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng như dược phẩm, điều này giúp cho các cơ quan chức năng dễ dàng hơn trong việc xác định phạm vi quản lý, khắc phục được những bất cập trước đó. Khái niệm an toàn thực phẩm Dưới góc độ khoa học, ATTP được hiểu là khả năng không gây ngộ độc của thực phẩm đối với con người khi được chế biến và đem đi sử dụng đúng mục đích dự kiến.
ATTP bảo đảm cho thực phẩm không bị hỏng, không chứa các tác nhân vật lý, hóa học, sinh học hoặc tạp chất quá giới hạn cho phép theo quy định của pháp luật. Dưới góc độ pháp luật, trước Luật ATTP năm 2010, khái niệm “an toàn thực phẩm” chưa được sử dụng mà thay vào đó các văn bản quy phạm pháp luật sử dụng chủ yếu là khái niệm “vệ sinh an toàn thực phẩm”. Quyết định số 4196/1999/QĐ-BYT ngày 29 tháng 12 năm 1999 của Bộ trưởng Bộ Y tế về việc ban hành “Quy định về chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm”, tại khoản 10 Điều 3 giải thích cụ thể khái niệm: “Vệ sinh an toàn thực phẩm” là việc thực phẩm không gây hại cho sức khỏe, tính mạng người sử dụng; không bị hỏng, biến chất, bị giảm chất lượng hoặc chất lượng kém; không chứa các tác nhân hóa học, sinh học hoặc vật lý quá giới hạn cho phép; không phải là sản phẩm của động vật bị bệnh có thể gây hại cho người sử dụng. Tương tự, Pháp lệnh Vệ sinh ATTP 2003 tại khoản 2 Điều 3 quy định có phần ngắn gọn hơn nhưng vẫn đầy đủ: “Vệ sinh an toàn thực phẩm là các điều kiện và biện pháp cần thiết để bảo đảm thực phẩm không gây hại cho sức khỏe, tính mạng của con người”.
Đến văn bản pháp luật hiện hành, Luật ATTP 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2018) đã sử dụng thuật ngữ “an toàn thực phẩm” và quy định cụ thể tại khoản 1 Điều 2 Luật này như sau: “An toàn thực phẩm là việc bảo đảm để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người”. Việc các nhà làm luật đã lược bỏ bớt từ “vệ sinh” trong “vệ sinh an toàn thực phẩm”, theo nhóm tác giả việc làm trên khá hợp lý vì “vệ sinh” đóng vai trò là một khâu xuyên suốt trong chuỗi các biện pháp đảm bảo cho thực phẩm được an toàn, sạch sẽ đến tay người tiêu dùng; thực phẩm không thể coi là an toàn nếu không đảm bảo vệ sinh. Vệ sinh thực phẩm là giữ cho thực phẩm không bị nhiễm khuẩn, nhiễm độc, ngộ độc thực phẩm. Thực phẩm được coi là vệ sinh là những thực phẩm được xử lý và bảo quản sạch sẽ trong quá trình sản xuất, chế biến, đóng gói, và bảo quản.
Vì vậy vấn đề vệ sinh đã được bao hàm, ẩn chứa trong việc đảm bảo an toàn thực phẩm, việc sử dụng thuật ngữ “vệ sinh an toàn thực phẩm” là dư thừa. Tóm lại, “an toàn thực phẩm” không chỉ là một khái niệm trừu tượng, nó là một chuỗi các biện pháp cần thiết đi liền với nhau từ khâu sản xuất, chế biến, phân phối, vận 10 chuyển, bảo quản cũng như là sử dụng nhằm đảm bảo giữ cho thực phẩm được sạch sẽ, an toàn, không gây hại đến tay người tiêu dùng. Tầm quan trọng của an toàn thực phẩm Một là, an toàn thực phẩm giữ vai trò quyết định trong việc đảm bảo sức khỏe, tính mạng con người. Thực phẩm là nguồn sống thiết yếu của con người, mỗi bữa ăn hằng ngày đều trở thành một phần quan trọng đối với sức khỏe mỗi chúng ta.
Đây là nguồn cung cấp chính các chất dinh dưỡng cho sự phát triển của cơ thể, giúp con người khỏe mạnh, chống lại được các yếu tố gây bệnh trong môi trường sống. Tuy nhiên, nếu như con người sử dụng thực phẩm không đảm bảo chất lượng thì ngược lại nó sẽ chính là nguyên nhân gây bệnh, đe doạ sức khoẻ và tính mạng của con người. Những thiệt hại khi không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm gây nên nhiều hậu quả khác nhau, từ bệnh cấp tính, mãn tính thậm chí khiến con người tử vong. Ví dụ: Theo báo cáo của Bộ Y tế tháng 1/2023 có 30 người bị ngộ độc thực phẩm và 1 người tử vong do ngộ độc methanol (cồn công nghiệp) vì sử dụng rượu không đảm bảo an toàn, không rõ nguồn gốc, có hàm lượng methanol cao nên Cục ATTP đã đề nghị Sở y tế các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, BQL An toàn thực phẩm TP.
HCM, thành phố Đà Nẵng, tỉnh Bắc Ninh chỉ đạo các đơn vị chức năng tăng cường giám sát, phát hiện sớm các trường hợp nghi ngờ ngộ độc rượu, ngộ độc methanol, đặc biệt là với các đối tượng có tiền sử nghiện rượu; đồng thời cấp cứu, điều trị kịp thời để tránh các diễn biến xấu đối với sức khỏe bệnh nhân. Vì vậy một người tiêu dùng thông minh cần sáng suốt trong việc lựa chọn thực phẩm để đảm bảo an toàn cho mình và gia đình. Hai là, an toàn thực phẩm là điều kiện quan trọng đối với nhà sản xuất. Người sản xuất, chế biến, kinh doanh thực phẩm phải cập nhật kiến thức về vệ sinh ATTP, được kiểm tra sức khỏe định kỳ và đảm bảo không mắc các bệnh truyền nhiễm liên quan đến chế biến thực phẩm.
Giữ vệ sinh cá nhân, vệ sinh trong chế biến, máy móc,. Người thực hiện phải mang khẩu trang, bảo hộ đúng cách; rửa tay bằng xà phòng và nước sạch sau khi đi vệ sinh hay tiếp xúc với vật bẩn, trước và sau khi chế biến thức ăn. Cơ sở sản xuất, chế biến phải đảm bảo môi trường luôn sạch và khô ráo. Rác, thức ăn thừa, nước thải phải được xử lý triệt để, cống rãnh sạch thoáng.
Thiết bị, dụng cụ chế biến thường xuyên vệ sinh sạch sẽ, không để ruồi, kiến, gián, bụi tiếp xúc… Nếu có vấn đề gì xảy ra đối với sản phẩm mình sản xuất thì nhà sản xuất phải tự chịu toàn bộ trách nhiệm và thiệt hại. Ba là, an toàn thực phẩm đối với kinh tế - xã hội. Thực phẩm là ngành công nghiệp mũi nhọn có tiềm năng to lớn ở nước ta được do Chính phủ lựa chọn, ưu tiên phát triển trong giai đoạn 2025, tầm nhìn 2035; giúp tăng 11 lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế và cũng là ngành đang dần phục hồi sau đại dịch COVID-19, được Nhà nước ta thúc đẩy và phát triển thông qua các hợp tác quốc tế. Tính đến thời điểm hiện tại, Việt Nam ít chịu áp lực bởi tình trạng lạm phát đang diễn ra trên toàn thế giới.
Doanh thu ngành dịch vụ thực phẩm năm 2022 ước tính đạt 21,6 tỷ USD, tăng trưởng 55% so với cùng kỳ năm ngoái. Những hệ quả nghiêm trọng của việc không đảm bảo chất lượng ATTP sẽ gây thiệt hại lớn đến người dân, ảnh hưởng đến kinh tế, có thể kéo nền kinh tế nước ta đi xuống bên cạnh đó còn có thể làm mất lòng tin của người tiêu dùng trong nước và ngoài nước, làm giảm uy tín của nước ta trên thị trường quốc tế. Khái niệm vi phạm hành chính và các hành vi vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm 1. Khái niệm vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm Năm 2012, Luật XLVPHC năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020) quy định: “Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính” 3.