Xét Xử Sơ Thẩm Vụ Án Hình Sự Đối Với Bị Cáo Là Người Dưới 18 Tuổi

Luận văn thạc sĩ phân tích quy trình xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với bị cáo dưới 18 tuổi, nêu rõ các quy định pháp lý và thực tiễn.

• Người hướng dẫn: TS. Phan Thị Thanh Mai
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ ĐỐI VỚI BỊ CÁO LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI
• 1.1. Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi
• 1.2. Cơ sở lí luận và thực tiễn của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi
• 1.3. Ý nghĩa của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM ĐỐI VỚI BỊ CÁO LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI VÀ THỰC TIỄN XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ ĐỐI VỚI BỊ CÁO LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI
• 2.1. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi
• 2.2. Thực tiễn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi
• 2.3. Nguyên nhân của những hạn chế, vướng mắc
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM BẢO ĐẢM THỰC HIỆN QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ ĐỐI VỚI BỊ CÁO LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI
• 3.1. Giải pháp về mặt pháp luật
• 3.2. Những giải pháp khác bảo đảm thực hiện quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về xét xử sơ thẩm đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi

Tóm tắt

I. Tổng quan về xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi

Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi là một vấn đề quan trọng trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam. Quy định này không chỉ đảm bảo quyền lợi cho người chưa thành niên mà còn góp phần vào việc giáo dục và cải tạo họ. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, việc xét xử đối với người dưới 18 tuổi cần được thực hiện với sự nhấn mạnh vào tính nhân đạo và giáo dục. Điều này phản ánh sự quan tâm của Nhà nước đối với quyền lợi của trẻ em và thanh thiếu niên.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của xét xử sơ thẩm

Xét xử sơ thẩm là quá trình xem xét và phân xử của Tòa án đối với vụ án hình sự. Đối với người dưới 18 tuổi, việc xét xử cần được thực hiện với sự chú ý đặc biệt nhằm bảo vệ quyền lợi và tạo điều kiện cho họ tái hòa nhập cộng đồng.

1.2. Các quy định pháp luật liên quan

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã đưa ra nhiều quy định cụ thể về thủ tục xét xử đối với người dưới 18 tuổi. Những quy định này nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp của họ trong quá trình tố tụng.

II. Thực trạng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi

Thực trạng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù có những quy định rõ ràng, nhưng việc thực hiện vẫn gặp nhiều khó khăn. Tình trạng vi phạm thủ tục tố tụng vẫn xảy ra, và nhiều bị cáo chưa được bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

2.1. Những khó khăn trong thực tiễn xét xử

Một số khó khăn trong thực tiễn xét xử bao gồm việc thiếu luật sư bào chữa cho bị cáo dưới 18 tuổi, cũng như sự thiếu hụt về trình độ của một số thẩm phán trong việc xử lý các vụ án này.

2.2. Đánh giá về hiệu quả của các quy định hiện hành

Mặc dù có những quy định pháp luật rõ ràng, nhưng hiệu quả thực thi vẫn chưa đạt yêu cầu. Nhiều vụ án vẫn chưa được xử lý một cách công bằng và hợp lý.

III. Giải pháp nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm đối với người dưới 18 tuổi

Để nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm đối với người dưới 18 tuổi, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía các cơ quan chức năng. Việc đào tạo nâng cao năng lực cho thẩm phán và luật sư là rất cần thiết.

3.1. Đào tạo và nâng cao năng lực cho thẩm phán

Cần tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về pháp luật hình sự và quyền trẻ em cho thẩm phán, nhằm nâng cao khả năng xử lý các vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi.

3.2. Tăng cường sự tham gia của luật sư

Cần có quy định rõ ràng về việc chỉ định luật sư cho bị cáo dưới 18 tuổi, đảm bảo họ được bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong suốt quá trình tố tụng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về xét xử sơ thẩm

Nghiên cứu về thực tiễn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi đã chỉ ra nhiều vấn đề cần cải thiện. Các kết quả nghiên cứu cho thấy sự cần thiết phải điều chỉnh các quy định pháp luật để phù hợp hơn với thực tiễn.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu trước đây

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các quy định hiện hành còn nhiều bất cập, cần có sự điều chỉnh để đảm bảo quyền lợi cho người dưới 18 tuổi.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học từ thực tiễn xét xử cho thấy cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong việc bảo vệ quyền lợi của trẻ em trong quá trình tố tụng.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai trong xét xử

Kết luận về vấn đề xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi cho thấy cần có những cải cách mạnh mẽ trong hệ thống pháp luật. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc bảo vệ quyền lợi của trẻ em và nâng cao chất lượng xét xử.

5.1. Định hướng cải cách pháp luật

Cần có những cải cách pháp luật nhằm đảm bảo quyền lợi cho người dưới 18 tuổi trong quá trình xét xử, từ đó nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp.

5.2. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền trẻ em

Bảo vệ quyền trẻ em trong quá trình xét xử không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội, nhằm tạo ra một môi trường pháp lý công bằng và nhân đạo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thống kê tư pháp cho thấy mỗi năm cả nước ghi nhận khoảng 16.000 trường hợp người dưới 18 tuổi có hành vi vi phạm pháp luật. Trong giai đoạn 5 năm từ năm 2012 đến năm 2017, hệ thống Tòa án nhân dân các cấp trên phạm vi toàn quốc đã thụ lý và xét xử sơ thẩm 24.608 vụ án hình sự với 24.184 bị cáo là người dưới 18 tuổi. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất pháp lý của thủ tục xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi – một quy trình tố tụng đặc biệt đòi hỏi sự dung hòa giữa mục tiêu trừng trị tội phạm và yêu cầu bảo vệ quyền trẻ em, hướng đến cảm hóa, giáo dục người chưa thành niên tái hòa nhập cộng đồng.

Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 trong giai đoạn 2012 - 2017, chỉ rõ các vướng mắc về bảo đảm quyền bào chữa, nhận thức tâm lý lứa tuổi của Hội đồng xét xử, và phân tích các điểm tiến bộ trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Phạm vi nghiên cứu bao quát hoạt động xét xử sơ thẩm tại Tòa án nhân dân trên phạm vi cả nước từ năm 2012 đến hết năm 2017, có đối chiếu với Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 có hiệu lực từ ngày 01/01/2018. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu là cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống thể chế, kéo giảm tỷ lệ tái phạm vốn đang dao động từ 57 đến 78 trường hợp mỗi năm, đồng thời nâng cao chất lượng xét xử thân thiện đạt chuẩn mực quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết tư pháp phục hồi và lý thuyết tâm lý học tư pháp lứa tuổi vị thành niên làm nền tảng phân tích. Người dưới 18 tuổi là nhóm đối tượng đang trong giai đoạn chuyển tiếp mạnh mẽ về thể chất lẫn tâm sinh lý, nhận thức xã hội chưa hoàn thiện, tính khí bồng bột, dễ bị kích động và chịu tác động sâu sắc từ môi trường giáo dục gia đình và bạn bè. Khi người dưới 18 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, động cơ phạm tội phần lớn mang tính bột phát, nhất thời hoặc do bị người đã thành niên xúi giục, lôi kéo. Do đó, khung lý thuyết tư pháp phục hồi nhấn mạnh việc hạn chế áp dụng các biện pháp chế tài nghiêm khắc bằng hình phạt tù giam, thay vào đó ưu tiên các biện pháp giáo dục, chuyển hướng và hòa giải để giúp người phạm tội nhận thức lỗi lầm.

Bên cạnh đó, luận văn làm sâu sắc 4 khái niệm cốt lõi:

• Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự: Cấp xét xử đầu tiên do Tòa án có thẩm quyền thực hiện nhằm đánh giá tính chất tội phạm và ra phán quyết về trách nhiệm pháp lý.
• Bị cáo là người dưới 18 tuổi: Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi bị truy tố và đưa ra xét xử trước Tòa án.
• Thủ tục tố tụng đặc biệt: Quy trình tố tụng thân thiện với 7 nguyên tắc đặc thù được quy định tại Điều 414 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm bảo vệ bí mật đời tư và lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên.
• Quyền bào chữa bắt buộc: Cơ chế chỉ định người bào chữa hoặc trợ giúp viên pháp lý nhằm đảm bảo quyền bình đẳng trước pháp luật cho người dưới 18 tuổi theo quy định tại Điều 76 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ Báo cáo thống kê tổng kết công tác ngành Tòa án của Tòa án nhân dân tối cao giai đoạn 2012 - 2017, Báo cáo thực trạng tội phạm chưa thành niên của Bộ Tư pháp và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hình sự, tố tụng hình sự Việt Nam cùng các điều ước quốc tế như Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em năm 1989 và Quy tắc Bắc Kinh năm 1985.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 24.184 bị cáo trong 24.608 vụ án hình sự sơ thẩm được xét xử trên cả nước trong thời gian 5 năm (2012 - 2017). Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu tổng thể kết hợp nghiên cứu trường hợp điển hình tại các đô thị lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Bắc Giang. Luận văn lựa chọn phương pháp phân tích luật học so sánh kết hợp thống kê mô tả và phương pháp chuyên gia nhằm đảm bảo tính khách quan, đo lường chính xác các biến động tội phạm và đánh giá sự tương thích giữa quy định pháp luật thực định với thực tiễn xét xử. Timeline nghiên cứu tập trung thu thập, xử lý dữ liệu từ năm 2012 đến năm 2017 và xây dựng giải pháp đón đầu việc thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 từ năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực tiễn xét xử sơ thẩm giai đoạn 2012 - 2017 cho thấy 4 phát hiện cốt lõi:

• Thứ nhất, tỷ lệ xử lý hình sự đối với người dưới 18 tuổi vi phạm pháp luật có xu hướng tăng dần. Tỷ lệ xử lý hình sự tăng từ mức 30,5% năm 2012 lên 35% vào năm 2017. Số lượng bị cáo bị xét xử sơ thẩm tăng từ 6.009 bị cáo trong năm 2012 lên 6.340 bị cáo trong năm 2017, tương đương mức tăng khoảng 5,5%.
• Thứ hai, cơ cấu giới tính và nhóm tuổi có sự mất cân đối rõ rệt. Bị cáo là nam giới chiếm trên 90% tổng số vụ án (tại một số địa phương tỷ lệ này lên đến 96,9%), trong đó nhóm tuổi từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi chiếm đại đa số so với nhóm từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi.
• Thứ ba, tính chất tội phạm chuyển dịch từ giản đơn, ít nghiêm trọng sang mức độ rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng. Xuất hiện nhiều vụ án cướp tài sản, giết người, buôn bán ma túy có tổ chức, hành vi côn đồ, tinh vi (điển hình như vụ án Lê Văn Luyện năm 2011 tại Bắc Giang). Số vụ tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm vẫn tồn tại ở mức từ 57 đến 78 vụ mỗi năm.
• Thứ tư, việc bảo đảm quyền bào chữa và cơ sở vật chất phòng xử còn nhiều hạn chế. Trong tổng số 24.184 bị cáo giai đoạn 2012 - 2017, xuất hiện tình trạng một luật sư được chỉ định bào chữa cho 5 bị cáo trong cùng một vụ án, dẫn đến xung đột lợi ích. Điểm sáng duy nhất về cơ sở vật chất là Tòa Gia đình và Người chưa thành niên tại Thành phố Hồ Chí Minh được thành lập năm 2016 theo Quyết định số 388/QĐ-TCCB với 28 biên chế trên tổng số 38 định biên, bước đầu triển khai phòng xử không vành móng ngựa, nhưng mô hình này chưa được nhân rộng đồng bộ.

Thảo luận kết quả

Thực trạng gia tăng tính chất nguy hiểm của tội phạm người dưới 18 tuổi bắt nguồn từ sự kết hợp của nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan. Nguyên nhân chủ quan là sự phát triển tâm sinh lý chưa cân bằng, nhận thức pháp luật hạn chế, thích thể hiện cái tôi và dễ bị lôi kéo bởi bạn bè xấu. Nguyên nhân khách quan đến từ sự thiếu hụt chăm sóc của gia đình, bạo lực học đường, cùng tác động tiêu cực của các văn hóa phẩm bạo lực trên không gian mạng.

Về mặt dữ liệu, diễn biến số lượng bị cáo theo từng năm (năm 2012 có 6.009 bị cáo; năm 2013 có 5.798 bị cáo; năm 2014 có 5.870 bị cáo; năm 2015 có 6.105 bị cáo; năm 2016 có 6.134 bị cáo; năm 2017 có 6.340 bị cáo) có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ đường xu hướng kết hợp với biểu đồ cột phân bổ cơ cấu tội danh chính (trộm cắp tài sản, gây rối trật tự công cộng, cố ý gây thương tích, cướp tài sản). Khi so sánh với các nghiên cứu trước đây tại Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh, luận văn chỉ ra rằng việc áp dụng hình phạt tù giam truyền thống chưa đạt hiệu quả giáo dục răn đe mong muốn. Do đó, việc Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 bổ sung 7 nguyên tắc tố tụng thân thiện và quy định mô hình phòng xử án phù hợp với tâm lý lứa tuổi là bước chuyển biến tất yếu nhằm bảo đảm tính nhân đạo và giảm tỷ lệ tái phạm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm và bảo đảm thực hiện nghiêm túc Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

• Ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn thi hành thủ tục tố tụng đặc biệt: Tòa án nhân dân tối cao chủ trì, phối hợp cùng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an và Bộ Tư pháp ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết Điều 413 đến Điều 424 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 trong giai đoạn 2018 - 2019. Mục tiêu chuẩn hóa 100% tiêu chí xác định tư cách người đại diện hợp pháp và hướng dẫn quy trình xác định tuổi theo Điều 417 để tránh tình trạng trả hồ sơ điều tra bổ sung kéo dài vụ án.
• Thành lập và nhân rộng mạng lưới Tòa Gia đình và Người chưa thành niên: Tòa án nhân dân tối cao phê duyệt đề án thành lập Tòa chuyên trách tại 100% các Tòa án nhân dân cấp tỉnh và các thành phố trực thuộc Trung ương trong giai đoạn 2018 - 2022. Đảm bảo 100% phòng xử án dành cho người dưới 18 tuổi được bài trí thân thiện, bỏ vành móng ngựa, trang bị bàn tròn trao đổi và hệ thống camera quan sát hỗ trợ tâm lý.
• Chuẩn hóa năng lực và đào tạo chuyên sâu cho Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân: Học viện Tòa án tổ chức định kỳ tối thiểu 2 khóa bồi dưỡng/năm về tâm lý học tội phạm và kỹ năng xét hỏi thân thiện. Phấn đấu đến năm 2020 đạt 100% Thẩm phán được phân công chủ tọa các phiên tòa xét xử người dưới 18 tuổi có chứng chỉ bồi dưỡng kiến thức tâm lý học và khoa học giáo dục.
• Tăng cường chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý và người bào chữa: Liên đoàn Luật sư Việt Nam phối hợp với Cục Trợ giúp pháp lý – Bộ Tư pháp thiết lập cơ chế giám sát chất lượng bào chữa chỉ định, bảo đảm nguyên tắc 1 luật sư chỉ bào chữa cho 1 bị cáo khi có sự đối lập về lợi ích tố tụng, nâng tỷ lệ người dưới 18 tuổi được trợ giúp pháp lý miễn phí đạt 100% tại các phiên tòa sơ thẩm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị tham khảo thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng:

• Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân: Tài liệu cung cấp cơ sở nhận diện 7 nguyên tắc tố tụng thân thiện theo Điều 414 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, hỗ trợ kỹ năng điều hành phiên tòa, chuẩn bị cách thức xét hỏi nhân văn và bố trí phòng xử phù hợp giúp bị cáo giảm bớt tâm lý lo sợ.
• Kiểm sát viên và Điều tra viên: Hướng dẫn nghiệp vụ kiểm sát chặt chẽ các căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn bắt, tạm giữ, tạm giam, đảm bảo tuân thủ giới hạn thời hạn tạm giam chỉ bằng 2/3 so với người đã thành niên theo Điều 419 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
• Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Hữu ích trong việc xây dựng chiến lược bào chữa, khai thác các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Điều 416 như điều kiện giáo dục, hoàn cảnh sống khó khăn hoặc sự xúi giục từ người trên 18 tuổi.
• Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên ngành Luật: Cung cấp nguồn dữ liệu thống kê xác thực với 24.184 bị cáo trong 5 năm (2012 - 2017) cùng hệ thống luận điểm so sánh giữa Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và năm 2015 phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy chuyên sâu môn Luật Tố tụng hình sự.

Câu hỏi thường gặp

• Độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự của người dưới 18 tuổi được quy định như thế nào? Theo Điều 12 Bộ luật Hình sự năm 2015, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thuộc một số tội danh cụ thể được liệt kê tại khoản 2 Điều 12. Số liệu thống kê chỉ ra trên 90% bị cáo bị xét xử thuộc nhóm tuổi từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi.

• Mô hình phòng xử án thân thiện có những điểm gì khác biệt so với phòng xử thông thường? Theo khoản 4 Điều 423 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, phòng xử án được bố trí thân thiện, không có vành móng ngựa cách biệt. Điển hình như Tòa Gia đình và Người chưa thành niên Thành phố Hồ Chí Minh thành lập năm 2016, bị cáo được ngồi cạnh người đại diện và người bào chữa trên cùng một mặt phẳng với Hội đồng xét xử, giúp giải tỏa áp lực tâm lý và tăng cường tính giáo dục.

• Thời hạn tạm giam đối với bị can, bị cáo là người dưới 18 tuổi được tính như thế nào? Điều 419 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định thời hạn tạm giam đối với người bị buộc tội dưới 18 tuổi chỉ bằng 2/3 thời hạn tạm giam đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên. Biện pháp tạm giam chỉ được áp dụng khi có căn cứ cho thấy biện pháp giám sát của gia đình hoặc các biện pháp ngăn chặn khác không mang lại hiệu quả.

• Việc vắng mặt của người đại diện gia đình hoặc đại diện nhà trường tại phiên tòa xử lý ra sao? Căn cứ Điều 420 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, sự có mặt của người đại diện gia đình, nhà trường hoặc tổ chức xã hội là điều kiện bắt buộc. Trường hợp các chủ thể này vắng mặt mà không vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan, Hội đồng xét xử bắt buộc phải hoãn phiên tòa nhằm bảo đảm 100% quyền lợi hợp pháp cho bị cáo.

• Khi không thể xác định chính xác ngày tháng năm sinh của bị cáo thì Tòa án xử lý theo nguyên tắc nào? Căn cứ khoản 2 Điều 417 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, nếu chỉ xác định được tháng thì lấy ngày cuối cùng của tháng làm ngày sinh; nếu xác định được quý thì lấy ngày cuối cùng của tháng cuối cùng trong quý; nếu xác định được năm thì lấy ngày cuối cùng của năm. Trường hợp hoàn toàn không xác định được năm sinh thì bắt buộc phải tiến hành giám định y khoa pháp lý độ tuổi.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn xét xử sơ thẩm 24.184 bị cáo là người dưới 18 tuổi giai đoạn 2012 - 2017 trên phạm vi toàn quốc.
• Phân tích và làm sáng tỏ những điểm mới đột phá, giàu tính nhân văn của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 có hiệu lực từ ngày 01/01/2018.
• Nhận diện chính xác 4 nhóm hạn chế thực tiễn liên quan đến việc chỉ định người bào chữa, năng lực tâm lý của Thẩm phán và cơ sở hạ tầng phòng xử án.
• Đề xuất lộ trình đồng bộ 4 giải pháp trọng tâm về hoàn thiện pháp luật, kiện toàn bộ máy Tòa chuyên trách, đào tạo nguồn nhân lực và chuẩn hóa trợ giúp pháp lý.
• Khẳng định xét xử thân thiện là xu thế phát triển tất yếu của nền tư pháp Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế và bảo vệ toàn diện quyền trẻ em.

Ngành Tòa án cần khẩn trương hiện thực hóa các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, đẩy nhanh tiến độ nhân rộng Tòa Gia đình và Người chưa thành niên trên toàn quốc giai đoạn 2018 - 2025. Các cơ quan tiến hành tố tụng, giới luật gia và các nhà nghiên cứu hãy tích cực tham khảo và lan tỏa các giá trị khoa học của đề tài này nhằm chung tay xây dựng nền tư pháp hình sự nhân văn, bảo vệ tương lai của thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ ĐỐI VỚI BỊ CÁO LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI 1. Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi 1. Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Xét xử là từ Hán Việt, được hiểu là sự xem xét và phân xử của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền (Toà án). Theo Từ điển Tiếng Việt thì “xét xử” là việc “xét tội lỗi rồi phân xử”.

Như vậy, ý nghĩa của xét xử chính là việc một “người” nào đó đóng vai trò chủ thể tiến hành xem xét sự việc, phân định phải trái rồi phán quyết [61]. Ở nước ta, quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Quyền tư pháp được thực hiện thông qua hoạt động bảo vệ pháp luật, xử lý vi phạm pháp luật của các cơ quan tư pháp; trong đó, theo tinh thần của Hiến pháp năm 2013, Tòa án được xác định là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, theo nghĩa chức năng xét xử của Tòa án có tính quyết định trong thực hiện quyền tư pháp, còn hoạt động tư pháp của các cơ quan khác chỉ là nhằm thực hiện quyền tư pháp. Nói cách khác, xét xử là chức năng được pháp luật giao duy nhất cho Toà án, Tòa án nhân danh Nhà nước tiến hành việc xét xử.

Theo quy định tại Điều 102 Hiến pháp năm 2013: 1. Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp. Tòa án nhân dân gồm Tòa án nhân dân tối cao và các Tòa án khác do luật định. Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý,… [45].

9 Để phù hợp với quy định của Hiến pháp năm 2013, Điều 1 Luật tổ chức TAND năm 2014 cũng quy định "Tòa án Nhân dân Tối cao, các Tòa án Nhân dân địa phương, các Tòa án quân sự và các Tòa án khác do luật định là những cơ quan xét xử của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam. Các Tòa án xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế, hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật”. Còn tại Điều 9 BLTTHS năm 2003 quy định: “Không ai bị coi là có tội và phải chỉ hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”. Theo Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật của trường Đại học Quốc gia Hà Nội thì giai đoạn tố tụng hình sự được hiểu: Là bước của quá trình tố tụng hình sự tương ứng với chức năng nhất định trong hoạt động tư pháp hình sự của từng loại chủ thể tiến hành tố tụng có thẩm quyền nhằm thực hiện các nhiệm vụ cụ thể do luật định, có thời điểm bắt đầu và thời điểm kết thúc để giải quyết vụ án hình sự một cách công minh, khách quan, có căn cứ và đúng pháp luật, góp phần củng cố pháp chế và trật tự pháp luật, bảo vệ vững chắc các quyền và tự do của công dân [18].

Việc xét xử của Tòa án được thực hiện không chỉ đối với VAHS mà còn xét xử các vụ án dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh thương mại, hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật. Đối tượng xét xử là yếu tố để phân định sự khác nhau giữa xét xử VAHS với xét xử các loại án khác. Đối tượng xét xử của VAHS là tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội. Việc Tòa án tiến hành các thủ tục xét xử VAHS được gọi chung là hoạt động xét xử hình sự.

Theo các quy định trên, thì xét xử là một hoạt động đặc thù của Nhà nước, là chức năng được Nhà nước giao cho một chủ thể duy nhất thực hiện đó là Tòa án. Việc tuyên bố một người là có tội và phải chịu hình phạt nhất thiết phải được thực hiện thông qua hoạt động xét xử và quyết định bằng một bản án. Như vậy, xét xử là hoạt động của Tòa án nhân danh Nhà nước để xem xét và ra phán quyết 10 đối với các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động, hành chính. Việc xét xử phải được tiến hành tuân thủ các trình tự thủ tục (như thụ lý hồ sơ, nghiên cứu hồ sơ, chuẩn bị xét xử, xét xử tại phiên tòa) theo quy định của pháp luật.

Hoạt động xét xử VAHS tại phiên tòa bắt buộc phải tiến hành thông qua các thủ tục bắt đầu phiên tòa, xét hỏi, tranh luận, nghị án, tuyên án và phải tuân thủ các nguyên tắc: Khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; Tòa án xét xử công khai, trực tiếp, bằng lời nói và liên tục; Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số; mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật;. Thông qua các thủ tục tố tụng do pháp luật luật quy định, căn cứ vào các quy định của pháp luật nội dung (luật hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình,.), Tòa án (HĐXX) nhân danh Nhà nước ra bản án để phán xét một hành vi nào đó là tội phạm và áp dụng hình phạt đối với người phạm tội; phán quyết về tính hợp pháp hay không hợp pháp của hành vi; xác định tính có căn cứ hay không đối với các tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể,. Xét về bản chất thì hoạt động xét xử của Tòa án theo chức năng Hiến định chính là hoạt động áp dụng pháp luật. Xét xử được hiểu là một quá trình áp dụng pháp luật của Tòa án nhân danh Nhà nước nhằm xem xét và ra phán quyết về các vụ án.

Để đảm bảo cho việc xét xử được khách quan, công bằng, nghiêm minh và đúng pháp luật, theo quy định của pháp luật hoạt động xét xử của Tòa án được tiến hành theo các thủ tục: sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Theo nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử, bản án và quyết định sơ thẩm của Tòa án có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo t nh tự phúc thẩm. Bản án, quyết định sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị trong thời hạn luật định th có hiệu lực pháp luật nhưng nếu có kháng cáo, kháng nghị hợp pháp th vụ án phải được xét xử phúc thẩm. Như vậy, xét xử h nh sự sơ thẩm là cấp thủ tục xét xử l n đ u do T a án có thẩm quyền tiến hành đối với vụ án h nh sự nhằm xử lý tội phạm nghiêm 11 minh và giải quyết tất cả các vấn đề về trách nhiệm pháp lý phát sinh từ hành vi phạm tội.

Đây cũng là một giai đoạn độc lập của quá trình tố tụng hình sự và được bắt đầu từ thời điểm Tòa án thụ lý hồ sơ vụ án và kết thúc khi Tòa án ra bản án hình sự sơ thẩm kết tội bị cáo hoặc tuyên không phạm tội. So với các giai đoạn (thủ tục) xét xử khác, ở giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hầu hết những người tham gia tố tụng đều được triệu tập để tham gia phiên tòa và tất cả các nguyên tắc của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự đều được áp dụng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, không phải mọi trường hợp xét xử sơ thẩm đều là xét xử lần đầu, trường hợp Tòa án có thẩm quyền xem xét, xét xử và quyết định hủy bản án để điều tra lại hoặc xét xử sơ thẩm lại (Điều 250, 287, 300 BLTTHS năm 2003) thì lúc đó việc xét xử sơ thẩm không còn là xét xử lần đầu. * Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với bị cáo dưới 18 tuổi.

Với vai trò và thẩm quyền hiến định “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp” (Điều 102 Hiến pháp năm 2013), chỉ tòa án với bản án của mình mới có thẩm quyền coi một người có tội và phải chịu hình phạt hay không đòi hỏi phải đưa họ ra xét xử trước phiên tòa, trước hết là ở phiên tòa sơ thẩm. Trong khoa học Luật TTHS, phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được hiểu là giai đoạn TTHS quan trọng do Tòa án thực hiện lần đầu ở cấp xét xử thứ nhất nhằm xem xét, đánh giá toàn diện chứng cứ, các tài liệu của vụ án hình sự, trên cơ sở đó ra bản án, quyết định để xác định có hành vi phạm tội hay không, người thực hiện hành vi phạm tội và giải quyết các vấn đề khác có liên quan trong vụ án hình sự. Hoạt động tố tụng giải quyết vụ án hình sự được thể hiện tập trung cao nhất là hoạt động xét xử tại phiên tòa, bởi vì tại phiên tòa, sau khi nghiêm cứu khách quan, toàn diện và đầy đủ các tình tiết, chứng cứ của vụ án một cách công khai thông qua hoạt động xét hỏi và tranh luận, HĐXX xác định một người có tội hay không, hình phạt và biện pháp tư pháp đối với họ, dựa trên những căn cứ, theo những trình tự do pháp luật TTHS quy định. 12 Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là xét xử cấp thứ nhất do tòa án có thẩm quyền thực hiện theo quy định của pháp luật.

Theo BLTTHS năm 2015, thủ tục, trình tự tố tong đối với người dưới 18 tội phạm tôI là thủ tục đặc biệt. Với những nội dung trên, “Xét xử sơ thẩm vụ án h nh sự đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi là việc xét xử vụ án h nh sự theo thủ tục tố tong đặc biệt mà bị cáo trong phiên t a là người từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi do t a án có thẩm quyền mở ra l n đ u ở cấp thứ nhất để xem xét đánh giá họ có tội hay không có tôI theo cáo trạng của Viện kiểm sát truy tố. Khái niệm bị cáo là người dưới 18 tuổi Khái niệm bị cáo Trong lịch sử Việt Nam, việc nhà nước Văn Lang của các Vua Hùng ra đời, đã chấm dứt tình trạng sinh hoạt trì trệ, nguyên thủy, mở ra một kỷ nguyên mới, để lại dấu ấn rất rõ vào các mặt sinh hoạt của dân tộc Việt Nam.