chương I, chương VU, VUI, IX của giáo trình Luật tổ tụng hành chính Việt Nam của Đại học Luật Hà Nội (Do Ths Hoàng Văn Sao và Nguyễn Phúc Thành làm chủ biên) đã trình bày các van đề khái quát về xét xử sơ thâm vụ án hành chính như khái niệm, vai trò và thủ tục xét xử sơ thâm vụ án hành chính v.; chương VI giáo trình Luật hành chính Việt nam của Đại học Luật Hà nội (Do TS. Trần Minh Hương làm chủ biên) đã cung cấp những kiến thức lí luận nền tảng nhất về QDHC, trong đó có loại QDHC cá biệt là đối tượng xét xử chủ yéu của vụ án hành chính. Đây là những kiến thức nên tảng cơ bản cho việc nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện những vấn đề lí luận về xét xử sơ thâm vụ án hành chính. Về khái niệm xét xử sơ thâm vụ án hành chính được bàn luận ở các công trình khoa học: Tứ nhất, quan niệm “Xé/ xứ sơ thẩm vụ án hành chính là việc toà án dua vu án thuộc thẩm quyên ra xét xử công khai tại phiên toà khi có đủ căn cứ do pháp luật tổ tụng quy định” [74.
Định nghĩa này luận giải xét xử sơ thẩm vụ án theo góc độ là một thủ tục trong TTHC - trình tự tiến hành phiên tòa sơ thâm vụ án hành chính. Có thé nói, đây là cách hiểu theo nghĩa hẹp về xét xử sơ thâm vụ án hành chính, chưa phản ánh những đặc trưng của xét xử sơ thâm vụ án hành chính. Thứ hai, quan niệm “Xét xứ sơ thẩm vụ án hành chính là một chế định của pháp luật TTHC, bao gồm các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ tô tụng giữa toà án với viện kiểm sát, giữa toà án với viện kiểm sát với những người tham gia t6 tung trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ”{[17. Quan niệm này chưa nêu được đặc thù của xét xử sơ thâm vụ án hành chính, bởi với cách quan niệm này thì tat cả các giai đoạn xét xử vụ án hành chính đều là chế định pháp luật bao gồm tổng thể các quy phạm pháp luật TTHC điều chỉnh những mối quan hệ phát sinh trong quá trình giải quyết vụ án hành chính.
Mặt khác, chế định pháp luật về xét xử sơ thâm vụ án hành chính không chỉ điều chỉnh các quan hệ giữa các chủ thé trong quan hệ TTHC mà còn điều chỉnh cách thức, trình tự thực hiện các hoạt động cụ thể trong quá trình thực hiện xét xử sơ thầm vụ án hành chính (khởi kiện, thụ lí vụ án hành chính, chuẩn bị xét xử, phiên tòa sơ thâm vụ án hành chính và các thủ tục sau phiên tòa v. Thứ ba, theo Từ điển Tiếng Việt có thé hiểu “xét xử sơ thẩm là xét xử lan đâu đối với một vụ án hoặc xét xử lại vụ án từ dau theo quyết định của Hội dong xét xử phúc thẩm, Hội đồng xét xử giám đốc thẩm hoặc Hội đông xét xử tái thẩm ” [108,tr. Quan niệm này thuần túy quan niệm xét xử sơ thâm là một trình tự của tố tụng hành chính. Như vậy, có thé thấy khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được dé cập đến trong một số công trình nghiên cứu khoa học pháp li.
Tuy vậy, đến nay vẫn chưa thực sự có một quan điểm thống nhất cho thuật ngữ này, còn nhiều cách hiểu khác nhau (là một giai đoạn trong TTHC, là một chế định của pháp luật TTHC, là một cấp xét xử, là một hoạt động v. Vì vậy, dé hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật về xét xử sơ thâm vụ án hành chính ở Việt Nam, trước hết cần phải xây dựng khai niệm về xét xử sơ thâm vụ án hành chính phù hợp với nội dung và mục đích nghiên cứu, trong đó xác định rõ vị trí, chủ thé tiến hành, nội dung, cơ sở pháp lí, kết quả và mục dich của xét xử sơ thâm vụ án hành chính. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu các đặc điểm đặc thù của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính so với các giai đoạn khác của TTHC và với xét xử sơ thâm các vụ án 10 khác cũng như vi trí, vai trò của xét xử sơ thâm vụ án hành chính cũng chưa được làm rõ và giải quyết một cách thấu đáo. Trong số các công trình khoa học đã được công bố có 02 công trình có đề cập trực tiếp đến đặc điểm và vai trò của xét xử sơ thâm vụ án hành chính [74], [40,tr.275] tuy nhiên cũng chỉ mới phân tích chung chung, chưa làm rõ, cặn kẽ các đặc điểm đặc thù và đánh giá cụ thé được vị trí, vai trò của xét xử sơ thầm vụ án hành chính trên các phương diện chính trị - xã hội và pháp lí.
Do vậy, trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, luận án sẽ đi vào phân tích, luận giải các đặc điểm và vị trí, vai trò của xét xử sơ thâm vụ án hành chính dé thấy ro dac trung va y nghia, vai tro, vi tri cua xét xu so thấm vụ án hành chính. Những công trình khoa học nghiên cứu lý luận về các nội dung cơ bản của xét xử sơ thấm vụ án hành chính như đối tượng xét xử, chủ thé xét xử sơ thấm vụ án hành chính, thâm quyền và thủ tục xét xử hành chính trong đó có thâm quyền và trình tự xét xử sơ thâm vụ án hành chính cũng góp phần quan trọng nhằm làm rõ cơ sở lí luận về ban chất xét xử sơ thẳm vụ án hành chính trong việc nghiên cứu đề tài luận án. Có thé kế đến các công trình nghiên cứu như: cuốn "Quyết định hành chính, hành vi hành chính - Đối tượng xét xử của Toà án" do TS. Phạm Hồng Thái làm chủ biên, xuất bản năm 2001.
Cuốn sách đã đề cập đến những quan điểm lí luận về đối tượng của xét xử vụ án hành chính sơ thâm là các quyết định hành chính. Bên cạnh đó, cũng có một số sách chuyên khảo của cá nhân hoặc nhóm tác giả, luận án, luận văn thạc sĩ và các bài viết trên các tạp chí khoa học chuyên ngành đề cập đến một số vấn đề về xét xử vụ án hành chính nói chung như đối tượng xét xử hành chính, thâm quyền xét xử hành chính, tòa hành chính v. Bên cạnh đó, trong phần nghiên cứu lí luận của các luận án tiến sĩ về lĩnh vực xét xử hành chính đã công bố cũng có bàn luận đến một số vẫn đề có liên quan đến các yếu tố cơ bản của xét xử sơ thâm vụ án hành chính như: Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thanh Bình: Tham quyển của Tòa án nhân dân trong việc giải quyết các khiếu kiện hành chính, được bảo vệ vào năm 2003, tại Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật đã phân tích cơ sở lí luận về thâm quyền giải quyết các khiếu kiện hành chính của TAND, đưa ra một số kết luận có ý nghĩa khoa học về khái niệm và phân loại thâm quyền của tòa án, trong đó có thẩm quyén xét xử sơ thâm vụ án hành chính. Luận án tiến sĩ của Hoàng Quốc Hồng: Đổi mới tổ chức và hoạt động của Toà hành chính đáp ứng yêu cẩu xây dựng Nhà nước pháp quyén Việt Nam hiện nay, được bảo vệ vào năm 2007, tại Đại học Luật Hà Nội đã nghiên cứu cơ sở lí luận về sự cân thiệt của việc đôi mới tô chức và hoạt động của Toà hành chính; đặc điêm II toà hành chính trong hệ thống TAND; quá trình hình thành, phát triển, thực trạng tô chức và hoạt động của Toà hành chính ở Việt Nam đến năm 2006.
Luận án tiến sĩ của Trần Kim Liễu: Tod hành chính trong Nhà nước pháp quyên xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân, được bảo vệ vào năm 2011, tại Đại học Luật Hà Nội đã đi vào làm rõ cơ sở lí luận của Toà hành chính tạo định hướng cho việc hoàn thiện mô hình tô chức và hoạt động của Toà hành chính. Từ việc tìm hiểu các công trình trên cho thấy, việc nghiên cứu các nội dung cơ bản của xét xử sơ thâm cũng chưa được chú trọng và bàn luận rõ. Đặc biệt chưa có công trình nào phân tích được toàn diện khái niệm, làm rõ phạm vi và các yêu cầu cụ thé đối với sự điều chỉnh của pháp luật về các yếu tố cơ ban của xét xử sơ thâm vụ án hành chính như đối tượng xét xử, thẩm quyền và thủ tục xét xử cũng như chủ thé xét xử sơ thầm vụ án hành chính. Do đó, vấn dé này sẽ được luận án phân tích làm rõ nhằm thấy được bản chất của xét xử sơ thâm vụ án hành chính, tạo cơ sở lí luận cho việc đánh giá các nội dung pháp luật cơ bản của xét xử sơ thấm vụ án hành chính và là căn cứ đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả xét xử sơ tham vụ án hành chính.
Về các yêu tố ảnh hưởng đến hiệu quả xét xử sơ thấm vụ án hành chính được bàn luận ở một số công trình nghiên cứu như: Luận án tiến sĩ, “Nâng cao vai trò của pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” (2001) của Nguyễn Minh Đoan; chuyên đề “Những yếu t6 đảm bảo hiệu quả của hoạt động tô tụng hành chính”, TS. Trần Kim Liễu cũng đã đưa ra các yếu tô bảo đảm hiệu quả TTHC bao gồm: những bảo đảm mang tính chính trị, bảo đảm pháp lí, bảo đảm kinh tế - xã hội v. Nhìn chung, các nhận định, quan điểm nêu trên đều hợp lý và cần được kế thừa, phát triển. Tuy vậy, các công trình chủ yếu đề cập chung chung một số yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động tố tụng hành chính chứ chưa đi sâu vào phân tích các yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả xét xử sơ thâm vụ án hành chính.
Do đó, luận án sẽ làm rõ các yếu tô cụ thé tác động đến xét xử sơ thâm vụ án hành chính làm cơ sở cho việc đề ra các giải pháp chính xác, khoa học. Tóm lại: Qua việc nghiên cứu các công trình đã công bố có liên quan đến vấn đề lí luận về xét xử sơ thâm vụ án hành chính, có thể thấy rằng những nội dung lí luận về xét xử sơ thâm vụ án hành chính chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc và có hệ thống.