Luận án tiến sĩ về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Nguyen Thi Ha
• Người hướng dẫn: Trần Thị Hiền
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hiến Pháp và Luật Hành Chính
• Đề tài: Xét Xử Sơ Thẩm Vụ Án Hành Chính Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. Tình hình nghiên cứu lý luận về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 1.3. Tình hình nghiên cứu thực trạng xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 1.4. Tình hình nghiên cứu về đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 1.5. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.6. Đánh giá chung tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài và những vấn đề được luận án tiếp tục nghiên cứu
• 1.7. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.8. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH
• 2.1. Khái niệm và vị trí, vai trò của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2.2. Khái niệm, đặc điểm xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2.3. Vị trí, vai trò của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2.4. Nội dung cơ bản của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2.5. Đối tượng xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2.6. Chủ thể xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2.7. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2.8. Thủ tục xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2.9. Các yếu tố ảnh hưởng đến xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2.9.1. Yếu tố chính trị
• 2.9.2. Yếu tố kinh tế - xã hội
• 2.9.3. Yếu tố pháp lý
• 2.9.4. Yếu tố về điều kiện đảm bảo tính độc lập của Tòa án trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 2.10. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng pháp luật hiện hành về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 3.2. Pháp luật hiện hành về đối tượng xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 3.3. Pháp luật hiện hành về thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 3.4. Pháp luật hiện hành về thủ tục xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 3.5. Pháp luật hiện hành về tổ chức và hoạt động của tòa án có thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 3.6. Thực tiễn tổ chức thực hiện pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 3.7. Kết quả tổ chức thực hiện pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 3.8. Hạn chế trong tổ chức thực hiện pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 3.9. Nguyên nhân của những hạn chế trong xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 3.10. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT, NÂNG CAO HIỆU QUẢ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM
• 4.1. Sự cần thiết phải nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 4.2. Quan điểm nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 4.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 4.4. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 4.5. Các giải pháp nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính
• 4.6. Kết luận chương 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Nghiên cứu về xét xử hành chính tại Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể, đặc biệt từ khi Luật Tố tụng hành chính (TTHC) năm 2015 có hiệu lực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết thấu đáo. Các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào lý luận và thực tiễn, nhưng chưa có nghiên cứu chuyên sâu về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có một cái nhìn toàn diện hơn về thực trạng và các giải pháp cải thiện. Theo đó, việc phân tích các vụ án hành chính đã được thụ lý và giải quyết từ năm 2008 đến 2016 cho thấy sự gia tăng về số lượng vụ án, nhưng cũng chỉ ra rằng tỷ lệ các bản án bị hủy, sửa do nguyên nhân chủ quan vẫn còn cao. Điều này ảnh hưởng đến quyền lợi công dân và sự tin tưởng của người dân vào hệ thống tư pháp. Nghiên cứu này không chỉ nhằm mục đích tổng hợp các kết quả nghiên cứu trước đó mà còn để xác định những khoảng trống trong lý luận và thực tiễn, từ đó đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo.

1.1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Tình hình nghiên cứu về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam đã có những bước tiến, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào lý thuyết và khung pháp lý, trong khi thực tiễn xét xử lại chưa được khai thác đầy đủ. Nhiều tác giả đã chỉ ra rằng, mặc dù có sự phát triển trong quy định pháp luật, nhưng việc áp dụng thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn. Các yếu tố như thực tiễn xét xử, quyền lợi công dân, và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức vẫn chưa được đảm bảo một cách hiệu quả. Điều này dẫn đến việc cần thiết phải có những nghiên cứu sâu hơn về thực trạng và các giải pháp cải thiện trong lĩnh vực này.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Nghiên cứu về xét xử hành chính ở nước ngoài đã được thực hiện một cách bài bản và có hệ thống. Các quốc gia như Mỹ, Anh, và các nước châu Âu đã có những mô hình và quy trình xét xử hành chính rõ ràng, giúp bảo vệ quyền lợi của công dân một cách hiệu quả. Những nghiên cứu này có thể cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và thực tiễn xét xử. Việc áp dụng các mô hình này cần được xem xét kỹ lưỡng để phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam, nhằm nâng cao hiệu quả của tòa án hành chính.

II. Những vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Khái niệm và vị trí của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính rất quan trọng trong hệ thống tư pháp. Đây là giai đoạn đầu tiên trong quy trình tố tụng hành chính, nơi mà các quyền lợi hợp pháp của cá nhân và tổ chức được bảo vệ. Thủ tục xét xử cần phải được thực hiện một cách công bằng và minh bạch, đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả xét xử bao gồm yếu tố pháp lý, yếu tố kinh tế - xã hội, và điều kiện đảm bảo tính độc lập của tòa án. Việc nghiên cứu các yếu tố này sẽ giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu trong quy trình xét xử, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện. Đặc biệt, việc bảo vệ quyền lợi công dân trong quá trình xét xử là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của hệ thống tư pháp.

2.1. Khái niệm và đặc điểm xét xử sơ thẩm

Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh tính chất của các tranh chấp hành chính. Đây là giai đoạn đầu tiên trong quy trình tố tụng, nơi mà các bên có cơ hội trình bày quan điểm và chứng cứ của mình. Đặc điểm này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quá trình xét xử. Việc hiểu rõ khái niệm và đặc điểm này sẽ giúp các nhà nghiên cứu và thực tiễn có cái nhìn sâu sắc hơn về quy trình xét xử hành chính tại Việt Nam.

2.2. Vị trí và vai trò của xét xử sơ thẩm

Vị trí của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính trong hệ thống tư pháp là rất quan trọng. Đây là giai đoạn quyết định đến hiệu quả giải quyết vụ án, ảnh hưởng đến quyền lợi của cá nhân và tổ chức. Vai trò của nó không chỉ dừng lại ở việc giải quyết tranh chấp mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý hành chính nhà nước. Việc thực hiện tốt quy trình xét xử sơ thẩm sẽ giúp giảm thiểu số lượng vụ án phải đưa ra xét xử ở các cấp cao hơn, từ đó tiết kiệm thời gian và chi phí cho cả hệ thống tư pháp và xã hội.

III. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Thực trạng pháp luật hiện hành về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính cho thấy nhiều điểm tích cực nhưng cũng không ít hạn chế. Các quy định pháp luật đã được cải thiện, nhưng việc áp dụng trong thực tiễn vẫn gặp nhiều khó khăn. Số lượng vụ án hành chính đã được thụ lý và giải quyết tăng lên, nhưng tỷ lệ các bản án bị hủy, sửa do nguyên nhân chủ quan vẫn còn cao. Điều này cho thấy cần có những cải cách mạnh mẽ hơn nữa trong quy trình xét xử. Việc phân tích thực trạng này không chỉ giúp nhận diện những vấn đề còn tồn tại mà còn là cơ sở để đề xuất các giải pháp cải thiện trong tương lai.

3.1. Thực trạng pháp luật hiện hành

Pháp luật hiện hành về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính đã có những bước phát triển đáng kể, đặc biệt là từ khi Luật TTHC năm 2015 có hiệu lực. Tuy nhiên, một số quy định vẫn chưa rõ ràng và minh bạch, gây khó khăn trong việc áp dụng. Các quy định về đối tượng xét xử và thẩm quyền xét xử cần được làm rõ hơn để đảm bảo tính thống nhất và đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Việc nghiên cứu thực trạng này sẽ giúp xác định những điểm cần cải thiện trong quy định pháp luật.

3.2. Thực tiễn tổ chức thực hiện pháp luật

Thực tiễn tổ chức thực hiện pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính cho thấy nhiều hạn chế trong việc áp dụng quy định pháp luật. Các tòa án vẫn gặp khó khăn trong việc đảm bảo tính độc lập và khách quan trong xét xử. Điều này ảnh hưởng đến quyền lợi của công dân và làm giảm lòng tin của người dân vào hệ thống tư pháp. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật, từ đó bảo vệ tốt hơn quyền lợi hợp pháp của cá nhân và tổ chức.

IV. Quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Việc nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là một nhiệm vụ quan trọng trong cải cách tư pháp tại Việt Nam. Các giải pháp cần được đề xuất một cách đồng bộ và khả thi, từ việc hoàn thiện quy định pháp luật đến cải thiện thực tiễn tổ chức thực hiện. Cần chú trọng đến việc bảo vệ quyền lợi của công dân, đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quy trình xét xử. Việc thực hiện các giải pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả xét xử mà còn góp phần xây dựng niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

4.1. Sự cần thiết phải nâng cao hiệu quả xét xử

Nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là cần thiết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và tổ chức. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu số lượng vụ án phải đưa ra xét xử ở các cấp cao hơn mà còn tiết kiệm thời gian và chi phí cho cả hệ thống tư pháp. Việc thực hiện tốt quy trình xét xử sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý hành chính nhà nước, đảm bảo công bằng và dân chủ trong xã hội.

4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật

Để nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính, cần có những giải pháp hoàn thiện pháp luật một cách đồng bộ. Các quy định pháp luật cần được làm rõ và minh bạch hơn, đảm bảo tính thống nhất và đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Cần chú trọng đến việc đào tạo và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ tư pháp, từ đó đảm bảo tính độc lập và khách quan trong xét xử. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả xét xử và bảo vệ tốt hơn quyền lợi hợp pháp của công dân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hà, thuộc chuyên ngành Luật hiến pháp và Luật hành chính (mã số: 62 38 01 02) tại Trường Đại học Luật Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Thị Hiền và TS. Nguyễn Thị Thuỷ.

Tính cấp thiết của đề tài và khoảng trống nghiên cứu

Cơ chế giải quyết tranh chấp hành chính bằng Tòa án tại Việt Nam được thiết lập từ ngày 01 tháng 7 năm 1996 khi Tòa án nhân dân chính thức được giao thẩm quyền xét xử các vụ án hành chính. Trong quá trình đổi mới và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, xét xử sơ thẩm là giai đoạn tố tụng độc lập, phản ánh tập trung đặc thù của hoạt động tố tụng hành chính, đóng vai trò nền tảng quyết định hiệu quả giải quyết vụ án. Tính cấp thiết của đề tài được luận án xác định trên bốn phương diện:

• Phương diện chính trị: Thể chế hóa các chủ trương, quan điểm của Đảng tại Nghị quyết số 49-NQ/TW về cải cách tư pháp liên quan đến việc mở rộng thẩm quyền xét xử của Tòa án đối với khiếu kiện hành chính, đổi mới thủ tục tố tụng và bảo đảm sự bình đẳng giữa công dân với cơ quan công quyền; cụ thể hóa tinh thần Hiến pháp năm 2013 về bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân.
• Phương diện pháp lý: Mặc dù Luật Tố tụng hành chính (TTHC) năm 2015 có hiệu lực từ ngày 01/7/2016 đã tạo khung pháp lý mới, thực tiễn áp dụng bước đầu bộc lộ một số khiếm khuyết: đối tượng xét xử thiếu minh bạch; thẩm quyền và thủ tục còn mâu thuẫn, bất hợp lý; mô hình tổ chức xét xử chưa bảo đảm tính độc lập, khách quan tối ưu.
• Phương diện thực tiễn: Sau hơn 20 năm thực hiện thẩm quyền xét xử hành chính, tỷ lệ các bản án, quyết định sơ thẩm bị sửa, hủy do nguyên nhân chủ quan vẫn còn cao; việc thực hiện thẩm quyền của Tòa án trước cơ quan hành chính cùng cấp còn gặp trở ngại, ảnh hưởng đến niềm tin của người dân và doanh nghiệp.
• Phương diện lý luận: Đến thời điểm nghiên cứu, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống ở cấp độ luận án tiến sĩ về giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính gắn với nguyên tắc độc lập tư pháp và tranh tụng trong bối cảnh thi hành Luật TTHC năm 2015.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính tại Việt Nam, từ đó đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp khoa học, khả thi nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện.

Để đạt được mục đích trên, luận án giải quyết bốn nhiệm vụ cụ thể:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài; xác định các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, xây dựng giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu.
2. Hệ thống hóa và làm sáng rõ các vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính (khái niệm, đặc điểm, vị trí, vai trò, nội dung cơ bản, các yếu tố tác động).
3. Phân tích, đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam; chỉ rõ những hạn chế và nguyên nhân.
4. Đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp đồng bộ (hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện) nhằm nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hành chính.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu:
  1. Những vấn đề lý luận và quan điểm lập pháp về xét xử sơ thẩm trong tố tụng hành chính Việt Nam.
  2. Thực trạng pháp luật và thực tiễn tổ chức thực hiện pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam.
  3. Quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các vấn đề lý luận, pháp luật và thực tiễn từ thời điểm Tòa án thụ lý vụ án theo yêu cầu khởi kiện cho đến khi hoàn thành các thủ tục sau phiên tòa sơ thẩm; có tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm lập pháp quốc tế.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu và đánh giá trên phạm vi toàn quốc đối với hệ thống Tòa án nhân dân tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu tiến trình từ ngày 01/7/1996 đến năm 2016, tập trung trọng tâm vào giai đoạn thi hành Luật TTHC năm 2010 và bước đầu áp dụng Luật TTHC năm 2015.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và phân tích tình hình nghiên cứu liên quan theo ba nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu về lý luận xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Các giáo trình nền tảng tại Trường Đại học Luật Hà Nội như Giáo trình Luật Tố tụng hành chính Việt Nam (ThS. Hoàng Văn Sao, ThS. Nguyễn Phúc Thành chủ biên) và Giáo trình Luật Hành chính Việt Nam (TS. Trần Minh Hương chủ biên) đã cung cấp kiến thức nền tảng về khái niệm, vai trò, thủ tục sơ thẩm và lý luận về quyết định hành chính cá biệt. Cuốn sách chuyên khảo "Quyết định hành chính, hành vi hành chính - Đối tượng xét xử của Toà án" do TS. Phạm Hồng Thái chủ biên (2001) đã phân tích sâu về đối tượng xét xử.

Ở cấp độ luận án tiến sĩ, các công trình của Nguyễn Thanh Bình (2003) nghiên cứu về thẩm quyền giải quyết khiếu kiện hành chính của TAND; Hoàng Quốc Hồng (2007) và Trần Kim Liễu (2011) nghiên cứu về đổi mới tổ chức, hoạt động và cơ sở lý luận của Tòa hành chính trong Nhà nước pháp quyền. Về các yếu tố bảo đảm hiệu quả, luận án của Nguyễn Minh Đoan (2001) và chuyên đề của Trần Kim Liễu đã chỉ ra các bảo đảm về chính trị, pháp lý và kinh tế - xã hội. Luận án nhận định các nghiên cứu này chủ yếu tiếp cận ở phạm vi chung của tố tụng hành chính hoặc tổ chức Tòa hành chính, chưa đi sâu giải quyết trọn vẹn khái niệm, đặc thù và các yếu tố tác động trực tiếp đến riêng giai đoạn sơ thẩm.

Nhóm nghiên cứu về thực trạng pháp luật và thực tiễn xét xử

Các luận án tiến sĩ của Nguyễn Mạnh Hùng (2014) về phân định thẩm quyền khiếu nại và xét xử hành chính; các luận văn thạc sĩ của Đồng Thị Ninh (2012), Nguyễn Việt Nam (2013), Trần Thị Lâm (2015), Nguyễn Thị Mai Anh (2015) đã mổ xẻ các khía cạnh cụ thể như khởi kiện, thụ lý, tranh tụng, hoặc khảo sát thực tiễn tại một địa phương cụ thể (Nghệ An). Các bài viết của ThS. Nguyễn Mạnh Hùng (2011) trên Tạp chí Luật học và Tạp chí Dân chủ & Pháp luật chỉ rõ những hạn chế của phương pháp liệt kê kết hợp loại trừ trong xác định thẩm quyền và bất cập trong phân cấp thẩm quyền sơ thẩm giữa TAND cấp huyện và TAND cấp tỉnh. Luận án chỉ ra rằng hầu hết các công trình trước đó phân tích dựa trên khung pháp lý của Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính hoặc Luật TTHC năm 2010, do đó chưa bao quát được các điểm mới và vướng mắc nảy sinh từ Luật TTHC năm 2015.

Nhóm nghiên cứu về giải pháp và kinh nghiệm quốc tế

Kinh nghiệm quốc tế và giải pháp đổi mới được đề cập trong luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Quang (2007, Đại học La Trobe, Úc) so sánh hệ thống rà soát hành chính tư pháp giữa Úc và Việt Nam; luận án của Phạm Hồng Quang (2010, Đại học Nagoya, Nhật Bản) về mô hình và thẩm quyền Tòa hành chính; các ấn phẩm của TS. Nguyễn Văn Thanh và LG. Đinh Văn Minh (2004), PGS.TS. Nguyễn Như Phát và PGS.TS. Nguyễn Thị Việt Hương (2010, hợp tác với Viện KAS - CHLB Đức); đề tài cấp bộ của TAND Tối cao do ThS. Đặng Xuân Đào, ThS. Lê Văn Minh, Vũ Tiến Trí thực hiện (2005); đề tài nghiên cứu của TS. Trần Thị Hiền (2015), TS. Nguyễn Thị Thuỷ (2015); cùng các bài báo khoa học của Nguyễn Hoàng Anh (2005), Phạm Hồng Quang (2005, 2010), Nguyễn Văn Quang (2000, 2011, 2012).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Luận án định vị là công trình nghiên cứu chuyên biệt, toàn diện đầu tiên ở cấp độ tiến sĩ về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính tại Việt Nam trong bối cảnh thi hành Hiến pháp năm 2013 và Luật TTHC năm 2015, kết hợp giữa lý luận, cơ sở thực chứng từ số liệu thống kê xét xử toàn quốc giai đoạn 2008–2016 và kinh nghiệm so sánh quốc tế để đề xuất các giải pháp lập pháp lẫn tổ chức thi hành mang tính khả thi.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Luận án vận dụng học thuyết về quyền tư pháp, cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ("dùng quyền tư pháp để kiểm soát quyền hành pháp"), bảo đảm quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp năm 2013 và nguyên tắc tranh tụng trong xét xử.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp đa dạng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học:

• Phương pháp hồi cứu tài liệu: Thu thập, phân loại, đánh giá các công trình khoa học trong và ngoài nước qua các giai đoạn lịch sử để xây dựng cơ sở tổng quan tại Chương 1.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Phương pháp chủ đạo dùng để làm rõ nội dung, bản chất của các khái niệm pháp lý, phân tích các quy định của Luật TTHC năm 2015, đánh giá nguyên nhân hạn chế thực tiễn và khái quát hóa thành các kết luận, kiến nghị tại các chương.
• Phương pháp so sánh luật học và suy luận logic: Đối chiếu quy định pháp luật qua các thời kỳ (Pháp lệnh 1996, Luật TTHC 2010, Luật TTHC 2015) và so sánh mô hình giải quyết tranh chấp hành chính của các quốc gia (Pháp, Đức, Nhật Bản, Anh, Úc, Trung Quốc, Thụy Điển, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha) nhằm rút ra bài học kinh nghiệm.
• Phương pháp thống kê: Thu thập, xử lý và lập các bảng biểu, biểu đồ phản ánh số lượng vụ án thụ lý, tỷ lệ giải quyết, số lượng án bị sửa, hủy do lỗi chủ quan, các trường hợp đình chỉ/tạm đình chỉ giai đoạn 2008–2016.
• Phương pháp lịch sử: Đánh giá sự hình thành và phát triển của chế định xét xử sơ thẩm vụ án hành chính từ năm 1996 đến nay gắn với từng giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội.
• Phương pháp chuyên gia và liên ngành: Kế thừa kết quả điều tra xã hội học từ các công trình trước đó, tham khảo ý kiến chuyên gia để đánh giá tâm lý, ý thức pháp luật của cán bộ, công chức và người dân trong khởi kiện hành chính.

Nguồn dữ liệu

Nguồn tư liệu bao gồm các văn kiện của Đảng (Nghị quyết số 49-NQ/TW), văn bản quy phạm pháp luật (Hiến pháp 2013, Luật TTHC 2010, Luật TTHC 2015, Luật Tổ chức TAND), các báo cáo tổng kết công tác ngành Tòa án nhân dân, số liệu thống kê xét xử của Tòa án nhân dân tối cao từ năm 2006 đến năm 2016, và các tài liệu khảo cứu quốc tế.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến xét xử sơ thẩm vụ án hành chính theo ba trục: lý luận, thực trạng và giải pháp. Tác giả chỉ ra rằng các nghiên cứu trước đây thường lồng ghép giai đoạn sơ thẩm trong phạm vi rộng của tố tụng hành chính nói chung hoặc tập trung vào các giai đoạn tiền Luật TTHC năm 2015.

Từ việc chỉ ra khoảng trống khoa học, luận án xác định hệ thống giả thuyết nghiên cứu và các câu hỏi nghiên cứu trọng tâm: Làm thế nào để định nghĩa toàn diện xét xử sơ thẩm vụ án hành chính? Những yếu tố nào ảnh hưởng trực tiếp đến tính độc lập và hiệu quả xét xử sơ thẩm? Các bất cập trong quy định về đối tượng, thẩm quyền, thủ tục của Luật TTHC năm 2015 xuất phát từ đâu và cần lộ trình sửa đổi, hoàn thiện như thế nào?

Chương 2: Những vấn đề lí luận về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính

Chương 2 tập trung xây dựng khung lý luận hoàn chỉnh về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính:

1. Khái niệm và đặc điểm

Luận án tiếp cận khái niệm theo nghĩa rộng: Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính là hoạt động tố tụng ở cấp thứ nhất do Tòa án nhân dân có thẩm quyền thực hiện theo yêu cầu khởi kiện hoặc theo quyết định của Tòa án có thẩm quyền theo trình tự do pháp luật tố tụng hành chính quy định để ra bản án, quyết định sơ thẩm phán quyết về tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính, nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức và nâng cao hiệu quả quản lý hành chính nhà nước. Phạm vi hoạt động được tính từ khi Tòa án thụ lý vụ án đến khi hoàn tất các thủ tục sau phiên tòa sơ thẩm.

Luận án phân tích 06 đặc điểm đặc thù:

1. Xác lập để giải quyết tranh chấp phát sinh trong quản lý hành chính nhà nước theo yêu cầu khởi kiện của bên bị quản lý (cá nhân, tổ chức) do quan hệ hành chính có sự bất bình đẳng về ý chí.
2. Được tiến hành theo thủ tục tố tụng hành chính độc lập, chặt chẽ, mang tính đặc thù riêng biệt.
3. Đối tượng trực tiếp là quyết định hành chính (QĐHC) và hành vi hành chính (HVHC) bị khiếu kiện của cơ quan công quyền.
4. Không áp dụng thủ tục "hòa giải", "thỏa thuận" việc giải quyết tranh chấp như trong tố tụng dân sự, thương mại mà chỉ tiến hành thủ tục "đối thoại" do tranh chấp liên quan đến quyền lực công và trật tự quản lý nhà nước.
5. Mục đích kép: bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đối tượng bị quản lý, đồng thời duy trì trật tự quản lý hành chính; đòi hỏi Thẩm phán phải có năng lực chuyên môn và kiến thức sâu rộng về quản lý nhà nước đa ngành.
6. Kết quả là bản án, quyết định sơ thẩm chủ yếu chưa có hiệu lực pháp luật ngay (có thể bị kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm), trừ trường hợp luật định (như khiếu kiện danh sách cử tri).

+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                      ĐẶC ĐIỂM ĐẶC THÙ CỦA XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH                          |
+---+-----------------------------------+------------------------------------------------------------+
| 1 | Khởi quyền tố tụng                | Khởi kiện từ đối tượng bị quản lý (bất bình đẳng ý chí)   |
+---+-----------------------------------+------------------------------------------------------------+
| 2 | Quy trình, thủ tục                | Thủ tục TTHC chuyên biệt, bảo đảm tranh tụng bình đẳng     |
+---+-----------------------------------+------------------------------------------------------------+
| 3 | Đối tượng xem xét                 | Tính hợp pháp của QĐHC, HVHC của cơ quan công quyền        |
+---+-----------------------------------+------------------------------------------------------------+
| 4 | Phương thức giải quyết mâu thuẫn  | Không hòa giải, không tự thỏa thuận; chỉ tổ chức đối thoại |
+---+-----------------------------------+------------------------------------------------------------+
| 5 | Mục đích và nhân sự xét xử        | Bảo vệ quyền dân chủ + kỷ cương hành chính; Thẩm phán đa năng|
+---+-----------------------------------+------------------------------------------------------------+
| 6 | Hiệu lực phán quyết               | Phán quyết cấp 1, chưa có hiệu lực thi hành ngay (trừ lệ ngoại)|
+---+-----------------------------------+------------------------------------------------------------+

2. Vị trí và vai trò

• Vị trí: Là giai đoạn trọng tâm, độc lập của quy trình TTHC; là cấp xét xử thứ nhất tạo tiền đề bắt buộc cho các giai đoạn phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm và thi hành án.
• Vai trò: Về mặt chính trị - xã hội, bảo đảm quyền con người, bảo vệ quyền công dân trong Nhà nước pháp quyền XHCN; thực hiện cơ chế "dùng quyền tư pháp để kiểm soát quyền hành pháp", ngăn chặn sự tùy tiện của cơ quan công quyền, củng cố trật tự quản lý hành chính và niềm tin xã hội. Về mặt pháp lý, làm sáng tỏ tính hợp pháp của quyết định, hành vi bị kiện và khôi phục kịp thời các quyền lợi bị xâm hại.

3. Nội dung cơ bản và các yếu tố ảnh hưởng

Luận án làm rõ các nội dung cơ bản gồm: đối tượng xét xử, chủ thể xét xử, thẩm quyền và thủ tục xét xử sơ thẩm. Đồng thời, xác định 05 nhóm yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả xét xử sơ thẩm: (1) Yếu tố chính trị; (2) Yếu tố kinh tế - xã hội; (3) Yếu tố pháp lý; (4) Điều kiện bảo đảm tính độc lập của Tòa án; (5) Yếu tố con người (trình độ, năng lực, phẩm chất của đội ngũ Thẩm phán và người tiến hành tố tụng).

Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 phân tích quy định của Luật TTHC năm 2015 và thực tiễn áp dụng thông qua các số liệu thống kê:

1. Thực trạng cơ sở pháp lý

• Về đối tượng xét xử: Luật TTHC năm 2015 đã mở rộng đối tượng xét xử nhưng tiêu chí nhận diện quyết định hành chính, hành vi hành chính mang tính nội bộ, quy chuẩn kỹ thuật vẫn chưa thực sự rõ ràng, dễ gây xung đột trong thụ lý.
• Về thẩm quyền: Việc phân cấp thẩm quyền sơ thẩm giữa TAND cấp huyện và TAND cấp tỉnh còn tính chất đối phó, tình thế; việc giao TAND cấp tỉnh xử sơ thẩm các quyết định của UBND, Chủ tịch UBND cấp huyện giúp tăng tính độc lập nhưng gây quá tải cho cấp tỉnh và chưa triệt để theo hướng phân quyền cải cách tư pháp.
• Về thủ tục: Quy định về thủ tục đối thoại, thủ tục rút gọn, quyền kiến nghị xem xét văn bản quy phạm pháp luật liên quan còn thiếu cơ chế hướng dẫn chi tiết.
• Về tổ chức: Mô hình Tòa hành chính thuộc TAND địa phương vẫn gắn liền với địa giới hành chính lãnh thổ, chưa bảo đảm sự độc lập hoàn toàn đối với cơ quan quản lý nhà nước cùng cấp.

2. Thực tiễn tổ chức thực hiện và số liệu thống kê

Luận án tổng hợp số liệu thực tiễn hoạt động xét xử sơ thẩm của hệ thống Tòa án từ năm 2008 đến 2016 qua các bảng thống kê:

Danh mục bảng thống kê trong luận án	Nội dung dữ liệu phản ánh
Bảng thống kê thụ lý và giải quyết (2008 - 2016)	Số lượng vụ án hành chính thụ lý sơ thẩm tăng dần qua các năm; tiến độ giải quyết có chuyển biến nhưng tỷ lệ tồn đọng vẫn xuất hiện.
Bảng kết quả giải quyết sơ thẩm (2011 - 2016)	Số lượng phán quyết chấp nhận yêu cầu khởi kiện, bác đơn, hoặc đình chỉ giải quyết trong các lĩnh vực đất đai, quản lý hành chính.
Bảng thống kê án sai do nguyên nhân chủ quan	Tỷ lệ bản án, quyết định sơ thẩm bị Tòa án cấp phúc thẩm sửa hoặc hủy do lỗi chủ quan của Thẩm phán (đánh giá chứng cứ chưa đầy đủ, áp dụng sai pháp luật).
Bảng tương quan khiếu nại và xét xử sơ thẩm	Tương quan giữa khối lượng khiếu nại tại cơ quan hành chính và số lượng vụ án được đưa ra khởi kiện tại TAND (tỷ lệ khởi kiện qua Tòa án còn chiếm tỷ trọng khiêm tốn).
Bảng thống kê án đình chỉ, tạm đình chỉ	Thực trạng đình chỉ vụ án do người khởi kiện rút đơn sau đối thoại hoặc do cơ quan hành chính sửa đổi, hủy bỏ quyết định bị kiện.

Hạn chế và nguyên nhân:

• Hạn chế: Tỷ lệ bản án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan chưa giảm sâu; tình trạng chậm chuyển giao tài liệu, chứng cứ từ phía cơ quan hành chính bị kiện diễn ra phổ biến; người bị kiện là người đứng đầu cơ quan hành chính ít khi trực tiếp tham gia phiên tòa mà chủ yếu ủy quyền, ảnh hưởng đến chất lượng tranh tụng và hiệu quả đối thoại.
• Nguyên nhân: Nguyên nhân pháp lý (quy định chưa đồng bộ, chế tài xử lý sự vắng mặt của cơ quan công quyền chưa đủ mạnh); nguyên nhân tổ chức bộ máy (tính độc lập của Tòa án chưa cao); nguyên nhân con người (áp lực công việc, năng lực Thẩm phán về pháp luật hành chính chuyên ngành còn hạn chế; tâm lý e ngại va chạm với cơ quan hành chính cùng cấp).

Chương 4: Quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ở Việt Nam

Chương 4 xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện trên cơ sở 03 quan điểm định hướng: bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng về cải cách tư pháp; bảo đảm quyền tiếp cận công lý và bảo vệ quyền con người; bảo đảm tính độc lập của Tòa án và tính khả thi của hệ thống pháp luật.

1. Nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật

• Sửa đổi, hoàn thiện quy định về đối tượng khởi kiện vụ án hành chính theo phương pháp định tính kết hợp loại trừ một cách minh bạch; bổ sung tiêu chí phân định rõ văn bản mang tính nội bộ với quyết định hành chính tác động ra bên ngoài.
• Hoàn thiện thẩm quyền của Hội đồng xét xử sơ thẩm: mở rộng quyền xem xét, đánh giá tính hợp pháp của các văn bản quy phạm pháp luật là căn cứ trực tiếp ban hành quyết định hành chính bị khiếu kiện; quy định rõ giới hạn quyền sửa quyết định hành chính của Tòa án nhằm tránh vi phạm nguyên tắc phân định quyền lực giữa tư pháp và hành pháp.
• Hoàn thiện thủ tục tố tụng: tăng cường quy trình đối thoại bắt buộc nhưng linh hoạt; hoàn thiện chế định xét xử vắng mặt người bị kiện; quy định chế tài nghiêm minh đối với hành vi trì hoãn cung cấp chứng cứ từ phía cơ quan công quyền.
• Từng bước nghiên cứu áp dụng các yếu tố hợp lý của án lệ hành chính trong xét xử sơ thẩm để thống nhất chuẩn mực áp dụng pháp luật.

2. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện

• Đổi mới mô hình tổ chức Tòa án theo thẩm quyền xét xử không phụ thuộc vào đơn vị hành chính lãnh thổ (thành lập Tòa án nhân dân sơ thẩm khu vực) nhằm nâng cao tính độc lập của Thẩm phán với chính quyền địa phương.
• Nâng cao chất lượng đội ngũ Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân thông qua đào tạo chuyên sâu về quản lý nhà nước, kỹ năng tranh tụng và kiểm tra chứng cứ hành chính.
• Cải thiện chế độ đãi ngộ, quy định cơ chế bảo vệ Thẩm phán trong quá trình giải quyết các vụ án hành chính; tăng cường cơ sở vật chất, kỹ thuật số hóa trong việc tống đạt và tiếp nhận chứng cứ điện tử.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Hệ thống hóa toàn diện lý luận về xét xử sơ thẩm vụ án hành chính: Xây dựng khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hành chính theo nghĩa rộng (từ khi thụ lý đến khi hoàn tất các thủ tục sau phiên tòa), luận giải rõ 06 đặc điểm đặc thù phân biệt với tố tụng dân sự và hình sự, khẳng định vị trí nền tảng và vai trò kiểm soát quyền hành pháp của giai đoạn này.
2. Đánh giá chuyên sâu thực trạng pháp luật theo Luật TTHC năm 2015: Nhận diện và chỉ rõ các điểm nghẽn, xung đột pháp lý về đối tượng khởi kiện, thẩm quyền phân cấp và thủ tục đối thoại, áp dụng thủ tục rút gọn trong bối cảnh văn bản mới ban hành.
3. Phân tích thực chứng dựa trên nguồn số liệu phong phú: Khái quát bức tranh toàn cảnh thực tiễn xét xử sơ thẩm tại TAND các cấp giai đoạn 2008–2016; làm rõ thực trạng án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan và hiện tượng chậm trễ cung cấp chứng cứ từ các cơ quan quản lý nhà nước.
4. Hệ thống giải pháp đồng bộ, có tính khả thi cao: Đề xuất lộ trình hoàn thiện pháp luật TTHC gắn liền với đổi mới mô hình Tòa án theo thẩm quyền xét xử khu vực, khắc phục sự phụ thuộc địa giới hành chính, nâng cao cơ chế tranh tụng và bảo đảm hiệu lực thực thi của phán quyết Tòa án.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do Luật TTHC năm 2015 mới có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2016, việc đánh giá thực tiễn thi hành đạo luật này trong luận án chủ yếu dựa trên số liệu chuyển tiếp và thời gian đầu áp dụng; nguồn số liệu khảo sát trọng tâm phản ánh giai đoạn 2008–2016 (chủ yếu theo Luật TTHC năm 2010 và các văn bản trước đó).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục theo dõi, tổng kết thực tiễn thi hành Luật TTHC năm 2015 sau thời gian dài áp dụng thực tế trên diện rộng; nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế thực thi bản án hành chính sơ thẩm đã có hiệu lực pháp luật và việc áp dụng án lệ hành chính trong hoạt động xét xử sơ thẩm tại Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan xây dựng pháp luật: Cung cấp cơ sở khoa học, luận cứ lý luận và thực tiễn phục vụ việc rà soát, sửa đổi, bổ sung Luật TTHC năm 2015, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và các văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật.
• Đối với cơ quan tư pháp (TAND, VKSND): Tài liệu tham khảo nghiệp vụ hữu ích cho Thẩm phán, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên trong việc xác định đối tượng khởi kiện, kỹ năng điều hành phiên tòa sơ thẩm, kỹ năng tổ chức đối thoại và bảo đảm tranh tụng.
• Đối với cơ sở đào tạo và nghiên cứu: Phục vụ công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu các học phần Luật Tố tụng hành chính, Luật Hành chính, Khoa học xét xử tại các trường đại học đào tạo luật và các viện nghiên cứu chuyên ngành.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được định nghĩa như thế nào theo nghĩa rộng trong luận án?

Theo luận án, xét xử sơ thẩm vụ án hành chính theo nghĩa rộng là hoạt động tố tụng ở cấp thứ nhất do Tòa án nhân dân có thẩm quyền thực hiện theo yêu cầu khởi kiện hoặc theo quyết định của Tòa án có thẩm quyền theo trình tự pháp luật TTHC quy định, nhằm ra bản án hoặc quyết định sơ thẩm phán quyết về tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khởi kiện. Quy trình này bắt đầu từ khi thụ lý vụ án theo đơn khởi kiện đến khi Tòa án hoàn tất các thủ tục sau phiên tòa sơ thẩm.

2. Tại sao xét xử sơ thẩm vụ án hành chính không áp dụng thủ tục hòa giải như tố tụng dân sự?

Trong tranh chấp hành chính, đối tượng xem xét là tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính gắn liền với quyền lực công và trật tự quản lý nhà nước. Mối quan hệ giữa cơ quan công quyền và người bị quản lý là quan hệ bất bình đẳng về ý chí. Quyền lực nhà nước không thể là đối tượng để các bên tự thỏa thuận, nhân nhượng hay định đoạt như quyền dân sự cá nhân. Do đó, pháp luật không quy định thủ tục hòa giải mà chỉ tổ chức thủ tục đối thoại để các bên làm rõ thông tin, quan điểm và căn cứ ban hành quyết định.

3. Nguyên tắc "dùng quyền tư pháp để kiểm soát quyền hành pháp" thể hiện như thế nào trong giai đoạn xét xử sơ thẩm?

Nguyên tắc này thể hiện ở việc Tòa án nhân danh quyền lực nhà nước, độc lập xem xét, đánh giá tính hợp pháp về cả nội dung, thẩm quyền và trình tự ban hành của quyết định hành chính hoặc việc thực hiện hành vi hành chính bị khởi kiện. Nếu phát hiện vi phạm, Hội đồng xét xử sơ thẩm có quyền tuyên hủy một phần hoặc toàn bộ quyết định hành chính trái pháp luật, buộc chấm dứt hành vi hành chính trái pháp luật, qua đó ngăn chặn sự tùy tiện của bộ máy hành chính và bảo vệ quyền lợi của công dân.

4. Giai đoạn xét xử sơ thẩm có vị trí như thế nào đối với các giai đoạn tố tụng tiếp theo?

Xét xử sơ thẩm là cấp xét xử thứ nhất mang tính bắt buộc và là nền tảng quyết định hiệu quả của toàn bộ quy trình giải quyết vụ án. Tất cả các giai đoạn sau (xét xử phúc thẩm, thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm hoặc thi hành án) đều phát sinh dựa trên kết quả của giai đoạn sơ thẩm. Nếu không có bản án hoặc quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị thì không phát sinh giai đoạn phúc thẩm; không có bản án sơ thẩm có hiệu lực pháp luật thì không thể tiến hành thi hành án hoặc thủ tục xét lại theo trình tự giám đốc thẩm, tái thẩm.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Hà là công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về chế định xét xử sơ thẩm vụ án hành chính tại Việt Nam dưới cả hai góc độ lý luận và thực tiễn thi hành. Tác giả đã làm rõ bản chất, đặc thù và vai trò kiểm soát quyền lực nhà nước của cấp xét xử sơ thẩm, đồng thời chỉ ra các bất cập trong quy định pháp luật và thực tiễn xét xử giai đoạn 2008–2016. Hệ thống giải pháp được đề xuất bao gồm hoàn thiện quy định của Luật TTHC và đổi mới mô hình tổ chức Tòa án theo thẩm quyền xét xử khu vực, đóng góp cơ sở khoa học quan trọng cho tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, chương VU, VUI, IX của giáo trình Luật tổ tụng hành chính Việt Nam của Đại học Luật Hà Nội (Do Ths Hoàng Văn Sao và Nguyễn Phúc Thành làm chủ biên) đã trình bày các van đề khái quát về xét xử sơ thâm vụ án hành chính như khái niệm, vai trò và thủ tục xét xử sơ thâm vụ án hành chính v.; chương VI giáo trình Luật hành chính Việt nam của Đại học Luật Hà nội (Do TS. Trần Minh Hương làm chủ biên) đã cung cấp những kiến thức lí luận nền tảng nhất về QDHC, trong đó có loại QDHC cá biệt là đối tượng xét xử chủ yéu của vụ án hành chính. Đây là những kiến thức nên tảng cơ bản cho việc nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện những vấn đề lí luận về xét xử sơ thâm vụ án hành chính. Về khái niệm xét xử sơ thâm vụ án hành chính được bàn luận ở các công trình khoa học: Tứ nhất, quan niệm “Xé/ xứ sơ thẩm vụ án hành chính là việc toà án dua vu án thuộc thẩm quyên ra xét xử công khai tại phiên toà khi có đủ căn cứ do pháp luật tổ tụng quy định” [74.

Định nghĩa này luận giải xét xử sơ thẩm vụ án theo góc độ là một thủ tục trong TTHC - trình tự tiến hành phiên tòa sơ thâm vụ án hành chính. Có thé nói, đây là cách hiểu theo nghĩa hẹp về xét xử sơ thâm vụ án hành chính, chưa phản ánh những đặc trưng của xét xử sơ thâm vụ án hành chính. Thứ hai, quan niệm “Xét xứ sơ thẩm vụ án hành chính là một chế định của pháp luật TTHC, bao gồm các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ tô tụng giữa toà án với viện kiểm sát, giữa toà án với viện kiểm sát với những người tham gia t6 tung trong giai đoạn xét xử sơ thẩm vụ án hành chính ”{[17. Quan niệm này chưa nêu được đặc thù của xét xử sơ thâm vụ án hành chính, bởi với cách quan niệm này thì tat cả các giai đoạn xét xử vụ án hành chính đều là chế định pháp luật bao gồm tổng thể các quy phạm pháp luật TTHC điều chỉnh những mối quan hệ phát sinh trong quá trình giải quyết vụ án hành chính.

Mặt khác, chế định pháp luật về xét xử sơ thâm vụ án hành chính không chỉ điều chỉnh các quan hệ giữa các chủ thé trong quan hệ TTHC mà còn điều chỉnh cách thức, trình tự thực hiện các hoạt động cụ thể trong quá trình thực hiện xét xử sơ thầm vụ án hành chính (khởi kiện, thụ lí vụ án hành chính, chuẩn bị xét xử, phiên tòa sơ thâm vụ án hành chính và các thủ tục sau phiên tòa v. Thứ ba, theo Từ điển Tiếng Việt có thé hiểu “xét xử sơ thẩm là xét xử lan đâu đối với một vụ án hoặc xét xử lại vụ án từ dau theo quyết định của Hội dong xét xử phúc thẩm, Hội đồng xét xử giám đốc thẩm hoặc Hội đông xét xử tái thẩm ” [108,tr. Quan niệm này thuần túy quan niệm xét xử sơ thâm là một trình tự của tố tụng hành chính. Như vậy, có thé thấy khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hành chính được dé cập đến trong một số công trình nghiên cứu khoa học pháp li.

Tuy vậy, đến nay vẫn chưa thực sự có một quan điểm thống nhất cho thuật ngữ này, còn nhiều cách hiểu khác nhau (là một giai đoạn trong TTHC, là một chế định của pháp luật TTHC, là một cấp xét xử, là một hoạt động v. Vì vậy, dé hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật về xét xử sơ thâm vụ án hành chính ở Việt Nam, trước hết cần phải xây dựng khai niệm về xét xử sơ thâm vụ án hành chính phù hợp với nội dung và mục đích nghiên cứu, trong đó xác định rõ vị trí, chủ thé tiến hành, nội dung, cơ sở pháp lí, kết quả và mục dich của xét xử sơ thâm vụ án hành chính. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu các đặc điểm đặc thù của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính so với các giai đoạn khác của TTHC và với xét xử sơ thâm các vụ án 10 khác cũng như vi trí, vai trò của xét xử sơ thâm vụ án hành chính cũng chưa được làm rõ và giải quyết một cách thấu đáo. Trong số các công trình khoa học đã được công bố có 02 công trình có đề cập trực tiếp đến đặc điểm và vai trò của xét xử sơ thâm vụ án hành chính [74], [40,tr.275] tuy nhiên cũng chỉ mới phân tích chung chung, chưa làm rõ, cặn kẽ các đặc điểm đặc thù và đánh giá cụ thé được vị trí, vai trò của xét xử sơ thầm vụ án hành chính trên các phương diện chính trị - xã hội và pháp lí.

Do vậy, trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, luận án sẽ đi vào phân tích, luận giải các đặc điểm và vị trí, vai trò của xét xử sơ thâm vụ án hành chính dé thấy ro dac trung va y nghia, vai tro, vi tri cua xét xu so thấm vụ án hành chính. Những công trình khoa học nghiên cứu lý luận về các nội dung cơ bản của xét xử sơ thấm vụ án hành chính như đối tượng xét xử, chủ thé xét xử sơ thấm vụ án hành chính, thâm quyền và thủ tục xét xử hành chính trong đó có thâm quyền và trình tự xét xử sơ thâm vụ án hành chính cũng góp phần quan trọng nhằm làm rõ cơ sở lí luận về ban chất xét xử sơ thẳm vụ án hành chính trong việc nghiên cứu đề tài luận án. Có thé kế đến các công trình nghiên cứu như: cuốn "Quyết định hành chính, hành vi hành chính - Đối tượng xét xử của Toà án" do TS. Phạm Hồng Thái làm chủ biên, xuất bản năm 2001.

Cuốn sách đã đề cập đến những quan điểm lí luận về đối tượng của xét xử vụ án hành chính sơ thâm là các quyết định hành chính. Bên cạnh đó, cũng có một số sách chuyên khảo của cá nhân hoặc nhóm tác giả, luận án, luận văn thạc sĩ và các bài viết trên các tạp chí khoa học chuyên ngành đề cập đến một số vấn đề về xét xử vụ án hành chính nói chung như đối tượng xét xử hành chính, thâm quyền xét xử hành chính, tòa hành chính v. Bên cạnh đó, trong phần nghiên cứu lí luận của các luận án tiến sĩ về lĩnh vực xét xử hành chính đã công bố cũng có bàn luận đến một số vẫn đề có liên quan đến các yếu tố cơ bản của xét xử sơ thâm vụ án hành chính như: Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thanh Bình: Tham quyển của Tòa án nhân dân trong việc giải quyết các khiếu kiện hành chính, được bảo vệ vào năm 2003, tại Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật đã phân tích cơ sở lí luận về thâm quyền giải quyết các khiếu kiện hành chính của TAND, đưa ra một số kết luận có ý nghĩa khoa học về khái niệm và phân loại thâm quyền của tòa án, trong đó có thẩm quyén xét xử sơ thâm vụ án hành chính. Luận án tiến sĩ của Hoàng Quốc Hồng: Đổi mới tổ chức và hoạt động của Toà hành chính đáp ứng yêu cẩu xây dựng Nhà nước pháp quyén Việt Nam hiện nay, được bảo vệ vào năm 2007, tại Đại học Luật Hà Nội đã nghiên cứu cơ sở lí luận về sự cân thiệt của việc đôi mới tô chức và hoạt động của Toà hành chính; đặc điêm II toà hành chính trong hệ thống TAND; quá trình hình thành, phát triển, thực trạng tô chức và hoạt động của Toà hành chính ở Việt Nam đến năm 2006.

Luận án tiến sĩ của Trần Kim Liễu: Tod hành chính trong Nhà nước pháp quyên xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân, được bảo vệ vào năm 2011, tại Đại học Luật Hà Nội đã đi vào làm rõ cơ sở lí luận của Toà hành chính tạo định hướng cho việc hoàn thiện mô hình tô chức và hoạt động của Toà hành chính. Từ việc tìm hiểu các công trình trên cho thấy, việc nghiên cứu các nội dung cơ bản của xét xử sơ thâm cũng chưa được chú trọng và bàn luận rõ. Đặc biệt chưa có công trình nào phân tích được toàn diện khái niệm, làm rõ phạm vi và các yêu cầu cụ thé đối với sự điều chỉnh của pháp luật về các yếu tố cơ ban của xét xử sơ thâm vụ án hành chính như đối tượng xét xử, thẩm quyền và thủ tục xét xử cũng như chủ thé xét xử sơ thầm vụ án hành chính. Do đó, vấn dé này sẽ được luận án phân tích làm rõ nhằm thấy được bản chất của xét xử sơ thâm vụ án hành chính, tạo cơ sở lí luận cho việc đánh giá các nội dung pháp luật cơ bản của xét xử sơ thấm vụ án hành chính và là căn cứ đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả xét xử sơ tham vụ án hành chính.

Về các yêu tố ảnh hưởng đến hiệu quả xét xử sơ thấm vụ án hành chính được bàn luận ở một số công trình nghiên cứu như: Luận án tiến sĩ, “Nâng cao vai trò của pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” (2001) của Nguyễn Minh Đoan; chuyên đề “Những yếu t6 đảm bảo hiệu quả của hoạt động tô tụng hành chính”, TS. Trần Kim Liễu cũng đã đưa ra các yếu tô bảo đảm hiệu quả TTHC bao gồm: những bảo đảm mang tính chính trị, bảo đảm pháp lí, bảo đảm kinh tế - xã hội v. Nhìn chung, các nhận định, quan điểm nêu trên đều hợp lý và cần được kế thừa, phát triển. Tuy vậy, các công trình chủ yếu đề cập chung chung một số yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động tố tụng hành chính chứ chưa đi sâu vào phân tích các yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả xét xử sơ thâm vụ án hành chính.

Do đó, luận án sẽ làm rõ các yếu tô cụ thé tác động đến xét xử sơ thâm vụ án hành chính làm cơ sở cho việc đề ra các giải pháp chính xác, khoa học. Tóm lại: Qua việc nghiên cứu các công trình đã công bố có liên quan đến vấn đề lí luận về xét xử sơ thâm vụ án hành chính, có thể thấy rằng những nội dung lí luận về xét xử sơ thâm vụ án hành chính chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc và có hệ thống.