I. Tổng Quan Về Nhà Nước Pháp Quyền XHCN Khái Niệm Bản Chất
Nghiên cứu về nhà nước, đặc biệt là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, luôn mang tính thời sự. Thế giới đang biến đổi sâu sắc, tác động đến mọi quốc gia, đặc biệt sau sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu. Các nước xã hội chủ nghĩa còn lại, trong đó có Việt Nam, đang tìm lối thoát bằng cải cách và đổi mới. Nguyên nhân khủng hoảng không thể không kể đến sự trì trệ của tư tưởng và tệ nạn quan liêu, tham nhũng. Trong khi đó, chủ nghĩa tư bản chiếm ưu thế về vốn, khoa học, công nghệ, thị trường. Việt Nam cần một đảng cầm quyền trong sạch, vững mạnh và một Nhà nước mạnh, dân chủ, pháp quyền được nhân dân ủng hộ để bảo vệ chủ quyền quốc gia và đứng vững trước thách thức. Nhà nước pháp quyền XHCN là mục tiêu quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
1.1. Nguồn gốc và bản chất của Nhà nước pháp quyền
Học thuyết Mác-Lênin đặt nền tảng cho nghiên cứu về nhà nước và nhà nước pháp quyền. Các nhà kinh điển khẳng định nhà nước không phải là hiện tượng vĩnh cửu, mà là phạm trù lịch sử. Căn nguyên sâu xa của sự xuất hiện nhà nước là ở lĩnh vực sản xuất vật chất, từ mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội đã phân chia thành giai cấp, biểu hiện tập trung ở mâu thuẫn giữa hai giai cấp đối kháng nhau về lợi ích. Nhà nước nảy sinh một cách tất yếu từ những mâu thuẫn không thể điều hòa đó.
1.2. Mối quan hệ giữa Nhà nước Pháp luật và Quyền lực nhà nước
Nhà nước và quyền lực nhà nước có mối quan hệ biện chứng. Quyền lực nhà nước là khả năng của nhà nước để thực hiện ý chí của giai cấp thống trị, được thể hiện thông qua pháp luật. Pháp luật là công cụ để nhà nước quản lý xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Pháp chế xã hội chủ nghĩa đòi hỏi mọi hoạt động của nhà nước và xã hội phải tuân thủ pháp luật.
1.3. Giá trị và ý nghĩa của Nhà nước pháp quyền XHCN
Nhà nước pháp quyền là trình độ phát triển hiện đại trong lịch sử. Nó đảm bảo quyền tự do, dân chủ của công dân, đồng thời bảo vệ trật tự xã hội. Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Nó là công cụ để thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
II. Tư Tưởng Hồ Chí Minh Đảng Về Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền
Tư tưởng về nhà nước pháp quyền ở Việt Nam lần đầu tiên được Nguyễn Ái Quốc nêu ra vào năm 1919. Sau Cách mạng Tháng Tám, tư tưởng này được thể hiện trong Hiến pháp 1946, 1959, 1980 và được ghi nhận tại điều 2 của Hiến pháp 1992. Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII, Nghị quyết Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 8 (khóa VII), Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII, Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 3 (khóa VIII) đã từng bước tiếp cận và làm rõ khái niệm nhà nước pháp quyền, vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam và gần đây nhất, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã khẳng định nhiệm vụ “xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân” ở Việt Nam.
2.1. Quan điểm của Hồ Chí Minh về Pháp luật và Nhà nước
Hồ Chí Minh luôn coi trọng vai trò của pháp luật trong quản lý nhà nước và xã hội. Người nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng một hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, bảo vệ quyền lợi của nhân dân. Người cũng yêu cầu cán bộ, đảng viên phải gương mẫu chấp hành pháp luật, không được đứng trên pháp luật.
2.2. Đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về Nhà nước pháp quyền XHCN
Đảng Cộng sản Việt Nam xác định xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN là một nhiệm vụ trọng tâm trong quá trình đổi mới đất nước. Đảng chủ trương xây dựng một nhà nước mạnh, hiệu lực, hiệu quả, đồng thời đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân. Đảng cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường pháp chế, đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí.
2.3. Tính tất yếu của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam
Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN là yêu cầu khách quan của quá trình phát triển đất nước. Nó đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội. Nhà nước pháp quyền đảm bảo sự ổn định chính trị, trật tự xã hội, tạo điều kiện cho mọi người dân được hưởng quyền tự do, dân chủ.
III. Thực Trạng Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền ở Việt Nam Hiện Nay
Trong hai thập niên qua, kể từ năm 1986 đến nay, Đảng ta đã chính thức đặt vấn đề đổi mới toàn diện, từ lý luận chính trị-kinh tế-xã hội và văn hóa đến công tác, đối nội và đối ngoại, xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới, để phát triển đất nước theo mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Đổi mới ở Việt Nam mang tầm vóc của những cải biến cách mạng sâu sắc, toàn diện và triệt để. Trong đó, nổi lên hai lĩnh vực then chốt là kinh tế và chính trị. Không đảm bảo định hướng chính trị đúng đắn và vững mạnh thì không những không thể thúc đẩy phát triển kinh tế, tăng trưởng đúng hướng, mà còn không thể thực hiện được công bằng xã hội, không thể tạo ra được môi trường xã hội lành mạnh cho phát triển.
3.1. Đánh giá về thiết chế và thể chế Nhà nước
Thể chế nhà nước đã có những bước phát triển đáng kể, tuy nhiên vẫn còn nhiều bất cập. Hệ thống pháp luật còn thiếu đồng bộ, chưa đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Cơ chế kiểm tra, giám sát quyền lực nhà nước còn yếu. Tình trạng tham nhũng, lãng phí vẫn diễn ra nghiêm trọng.
3.2. Thực trạng về đội ngũ cán bộ công chức Nhà nước
Đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước đã được nâng cao về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ. Tuy nhiên, vẫn còn một bộ phận cán bộ, công chức yếu kém về năng lực, phẩm chất đạo đức. Tình trạng quan liêu, hách dịch, cửa quyền vẫn còn tồn tại.
3.3. Về phương thức hoạt động của Nhà nước và vai trò lãnh đạo của Đảng
Phương thức hoạt động của nhà nước đã có những đổi mới, tuy nhiên vẫn còn chậm. Vai trò lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước cần được tăng cường, đồng thời phải đảm bảo tính độc lập, tự chủ của nhà nước.
IV. Giải Pháp Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền XHCN Hiệu Quả
Ở nước ta, việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân trong điều kiện mở cửa, hội nhập quốc tế và nền kinh tế thị trường là một nhiệm vụ mới mẻ. Trên lĩnh vực này, hiểu biết của chúng ta còn ít. Chúng ta vừa phải làm, vừa phải tìm tòi, rút kinh nghiệm. Mặt khác, Việt Nam quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa với điểm xuất phát thấp, nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, những tàn dư của xã hội phong kiến cổ truyền và hậu quả xã hội nặng nề của chiến tranh chưa khắc phục hết. Đặc điểm đó đã tác động đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
4.1. Hoàn thiện hệ thống Pháp luật và tổ chức thực hiện Pháp luật
Cần xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, dễ tiếp cận. Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho người dân. Nâng cao năng lực của các cơ quan thực thi pháp luật. Xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật.
4.2. Tăng cường Dân chủ và phòng chống Tham nhũng
Phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Xây dựng cơ chế để nhân dân tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật và giám sát hoạt động của nhà nước. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra. Xử lý nghiêm minh các hành vi tham nhũng, lãng phí.
4.3. Xây dựng đội ngũ cán bộ công chức có năng lực và phẩm chất
Nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức. Xây dựng cơ chế tuyển dụng, đánh giá, bổ nhiệm cán bộ, công chức công khai, minh bạch. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát đạo đức công vụ. Xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm đạo đức công vụ.
V. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Về Nhà Nước Pháp Quyền
Có thể nói, từ nhận thức về nhà nước đến nhận thức về nhà nước pháp quyền, từ nhận thức về nhà nước pháp quyền nói chung đến nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam là một bước tiến dài. Qui luật hình thành, phát triển của nhà nước trong lịch sử đã được các nhà tư tưởng ở nhiều thời đại phát hiện và khái quát. Tuy nhiên, vấn đề đáng quan tâm hiện nay đối với chúng ta là, trong bối cảnh quốc tế và thời đại hiện nay, trong những điều kiện và hoàn cảnh lịch sử cụ thể của Việt Nam, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân cần phải được nhận thức như thế nào về mặt lý luận và giải quyết như thế nào về mặt thực tiễn.
5.1. Các mô hình Nhà nước pháp quyền trên thế giới và bài học kinh nghiệm
Nghiên cứu các mô hình Nhà nước pháp quyền ở các nước phát triển để rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Cần chú trọng đến các yếu tố như: phân chia quyền lực, bảo vệ quyền con người, tăng cường pháp chế.
5.2. Vai trò của Xã hội dân sự trong xây dựng Nhà nước pháp quyền
Xã hội dân sự đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát hoạt động của nhà nước, bảo vệ quyền lợi của người dân. Cần tạo điều kiện cho xã hội dân sự phát triển lành mạnh, tham gia vào quá trình xây dựng chính sách, pháp luật.
5.3. Hội nhập quốc tế và xây dựng Nhà nước pháp quyền
Hội nhập quốc tế tạo cơ hội để Việt Nam tiếp thu kinh nghiệm xây dựng Nhà nước pháp quyền của các nước phát triển. Cần chủ động tham gia vào các tổ chức quốc tế, tuân thủ các điều ước quốc tế về quyền con người, pháp chế.
VI. Kết Luận Tương Lai Của Nhà Nước Pháp Quyền XHCN ở VN
Những câu hỏi đó đã được đặt ra mà việc tìm câu trả lời đã trở nên rất bức xúc, chưa có nhiều công trình nghiên cứu trực tiếp vào những vấn đề đó. Bản luận án này sẽ cố gắng đáp ứng một phần rất khiêm tốn vào việc giải quyết vấn đề đặt ra. Mục đích: Xuất phát từ những vấn đề lý luận cơ bản nhất về nhà nước pháp quyền trong lịch sử, luận án đi đến khái quát hóa lý luận và thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam để trên cơ sở đó, nêu lên những quan điểm chỉ đạo và đề xuất một số giải pháp mang tính định hướng cho việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay.
6.1. Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính
Luận án đã trình bày khái quát về nhà nước pháp quyền trong lịch sử; tính tất yếu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta; quan điểm của Đảng ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động và phương thức hoạt động của nhà nước trong 20 năm đổi mới; đồng thời chỉ ra những vấn đề mới đang được đặt ra đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
6.2. Triển vọng và thách thức trong tương lai
Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam là một quá trình lâu dài, phức tạp. Cần có sự đồng thuận của toàn xã hội, sự quyết tâm của Đảng và Nhà nước. Đồng thời, cần phải đối mặt với nhiều thách thức, như: tham nhũng, lãng phí, sự chống phá của các thế lực thù địch.
6.3. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo
Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam. Đặc biệt, cần tập trung nghiên cứu về: cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, vai trò của xã hội dân sự, hội nhập quốc tế và xây dựng Nhà nước pháp quyền.
