Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam Hiện Nay

Tài liệu nghiên cứu Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở việt nam hiện nay, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về kỹ thuật.

• Tác giả: Phạm Thị Hồng Hoa
• Người hướng dẫn: Nguyễn Quang Điển
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
• Đề tài: Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHẬN THỨC VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 1.1. Khái quát về nhà nước pháp quyền
• 1.1.1. Nhà nước và quyền lực nhà nước
• 1.1.2. Pháp luật, pháp chế và pháp quyền
• 1.1.3. Nhà nước pháp quyền, xã hội công dân và nền dân chủ
• 1.1.4. Giá trị và ý nghĩa của nhà nước pháp quyền - trình độ phát triển hiện đại trong lịch sử
• 1.2. Vấn đề xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 1.2.1. Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về Nhà nước pháp quyền
• 1.2.2. Tính tất yếu của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 1.2.3. Đặc trưng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng hoạt động của Nhà nước ta trong tiến trình đổi mới đất nước
• 2.1.1. Về thiết chế và thể chế nhà nước, về đội ngũ cán bộ công chức nhà nước
• 2.1.2. Về phương thức hoạt động của nhà nước, về vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước và quan hệ giữa Đảng và Nhà nước
• 2.1.3. Đánh giá tổng quát về thành tựu, hạn chế của Nhà nước ta hiện nay
• 2.1.4. Bài học kinh nghiệm
• 2.2. Những vấn đề đặt ra trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.2.1. Quan hệ giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp
• 2.2.2. Mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các đoàn thể xã hội
• 2.2.3. Quan hệ giữa Nhà nước pháp quyền và xã hội công dân
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP CHỦ YẾU XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
• 3.1. Những quan điểm chỉ đạo
• 3.1.1. Nhà nước pháp quyền Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân
• 3.1.2. Nhà nước pháp quyền Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, đảm bảo quyền lực thống nhất, thuộc về nhân dân, thực hiện dân chủ và phát huy quyền làm chủ của nhân dân
• 3.1.3. Nhà nước pháp quyền Việt Nam là trụ cột của hệ thống chính trị, động lực phát triển kinh tế và thực hiện đại đoàn kết dân tộc, thực hiện các mục tiêu của đổi mới
• 3.1.4. Xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam là một quá trình, đòi hỏi sự đồng bộ của giải pháp và điều kiện, là trọng tâm của đổi mới chính trị và hệ thống chính trị ở nước ta
• 3.2. Một số giải pháp mang tính định hướng
• 3.2.1. Xây dựng, hoàn thiện hệ thống luật pháp và tổ chức thực hiện pháp luật
• 3.2.2. Giáo dục ý thức pháp luật và thực thi pháp luật cho toàn dân
• 3.2.3. Thực hành dân chủ, phòng và chống quan liêu, tham nhũng
• 3.2.4. Xây dựng đội ngũ công chức thạo chính trị, giỏi chuyên môn, xiết chặt kỷ luật công vụ và tăng cường đạo đức công chức
• 3.2.5. Thực hiện cơ chế kiểm tra, giám sát của dân đối với quyền lực nhà nước
• 3.2.6. Học tập và vận dụng kinh nghiệm quản lý nhà nước của ông cha ta trong lịch sử và của các nước tiên tiến trong nền chính trị hiện đại
• 3.2.7. Đảm bảo năng lực, hiệu quả lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước trong điều kiện nhà nước pháp quyền
• 3.3. Kết luận chương 3
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nhà Nước Pháp Quyền XHCN Khái Niệm Bản Chất

Nghiên cứu về nhà nước, đặc biệt là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, luôn mang tính thời sự. Thế giới đang biến đổi sâu sắc, tác động đến mọi quốc gia, đặc biệt sau sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu. Các nước xã hội chủ nghĩa còn lại, trong đó có Việt Nam, đang tìm lối thoát bằng cải cách và đổi mới. Nguyên nhân khủng hoảng không thể không kể đến sự trì trệ của tư tưởng và tệ nạn quan liêu, tham nhũng. Trong khi đó, chủ nghĩa tư bản chiếm ưu thế về vốn, khoa học, công nghệ, thị trường. Việt Nam cần một đảng cầm quyền trong sạch, vững mạnh và một Nhà nước mạnh, dân chủ, pháp quyền được nhân dân ủng hộ để bảo vệ chủ quyền quốc gia và đứng vững trước thách thức. Nhà nước pháp quyền XHCN là mục tiêu quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

1.1. Nguồn gốc và bản chất của Nhà nước pháp quyền

Học thuyết Mác-Lênin đặt nền tảng cho nghiên cứu về nhà nước và nhà nước pháp quyền. Các nhà kinh điển khẳng định nhà nước không phải là hiện tượng vĩnh cửu, mà là phạm trù lịch sử. Căn nguyên sâu xa của sự xuất hiện nhà nước là ở lĩnh vực sản xuất vật chất, từ mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội đã phân chia thành giai cấp, biểu hiện tập trung ở mâu thuẫn giữa hai giai cấp đối kháng nhau về lợi ích. Nhà nước nảy sinh một cách tất yếu từ những mâu thuẫn không thể điều hòa đó.

1.2. Mối quan hệ giữa Nhà nước Pháp luật và Quyền lực nhà nước

Nhà nước và quyền lực nhà nước có mối quan hệ biện chứng. Quyền lực nhà nước là khả năng của nhà nước để thực hiện ý chí của giai cấp thống trị, được thể hiện thông qua pháp luật. Pháp luật là công cụ để nhà nước quản lý xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Pháp chế xã hội chủ nghĩa đòi hỏi mọi hoạt động của nhà nước và xã hội phải tuân thủ pháp luật.

1.3. Giá trị và ý nghĩa của Nhà nước pháp quyền XHCN

Nhà nước pháp quyền là trình độ phát triển hiện đại trong lịch sử. Nó đảm bảo quyền tự do, dân chủ của công dân, đồng thời bảo vệ trật tự xã hội. Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Nó là công cụ để thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

II. Tư Tưởng Hồ Chí Minh Đảng Về Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền

Tư tưởng về nhà nước pháp quyền ở Việt Nam lần đầu tiên được Nguyễn Ái Quốc nêu ra vào năm 1919. Sau Cách mạng Tháng Tám, tư tưởng này được thể hiện trong Hiến pháp 1946, 1959, 1980 và được ghi nhận tại điều 2 của Hiến pháp 1992. Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII, Nghị quyết Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 8 (khóa VII), Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII, Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 3 (khóa VIII) đã từng bước tiếp cận và làm rõ khái niệm nhà nước pháp quyền, vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam và gần đây nhất, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã khẳng định nhiệm vụ “xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân” ở Việt Nam.

2.1. Quan điểm của Hồ Chí Minh về Pháp luật và Nhà nước

Hồ Chí Minh luôn coi trọng vai trò của pháp luật trong quản lý nhà nước và xã hội. Người nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng một hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, bảo vệ quyền lợi của nhân dân. Người cũng yêu cầu cán bộ, đảng viên phải gương mẫu chấp hành pháp luật, không được đứng trên pháp luật.

2.2. Đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về Nhà nước pháp quyền XHCN

Đảng Cộng sản Việt Nam xác định xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN là một nhiệm vụ trọng tâm trong quá trình đổi mới đất nước. Đảng chủ trương xây dựng một nhà nước mạnh, hiệu lực, hiệu quả, đồng thời đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân. Đảng cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường pháp chế, đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí.

2.3. Tính tất yếu của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam

Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN là yêu cầu khách quan của quá trình phát triển đất nước. Nó đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội. Nhà nước pháp quyền đảm bảo sự ổn định chính trị, trật tự xã hội, tạo điều kiện cho mọi người dân được hưởng quyền tự do, dân chủ.

III. Thực Trạng Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền ở Việt Nam Hiện Nay

Trong hai thập niên qua, kể từ năm 1986 đến nay, Đảng ta đã chính thức đặt vấn đề đổi mới toàn diện, từ lý luận chính trị-kinh tế-xã hội và văn hóa đến công tác, đối nội và đối ngoại, xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới, để phát triển đất nước theo mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Đổi mới ở Việt Nam mang tầm vóc của những cải biến cách mạng sâu sắc, toàn diện và triệt để. Trong đó, nổi lên hai lĩnh vực then chốt là kinh tế và chính trị. Không đảm bảo định hướng chính trị đúng đắn và vững mạnh thì không những không thể thúc đẩy phát triển kinh tế, tăng trưởng đúng hướng, mà còn không thể thực hiện được công bằng xã hội, không thể tạo ra được môi trường xã hội lành mạnh cho phát triển.

3.1. Đánh giá về thiết chế và thể chế Nhà nước

Thể chế nhà nước đã có những bước phát triển đáng kể, tuy nhiên vẫn còn nhiều bất cập. Hệ thống pháp luật còn thiếu đồng bộ, chưa đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Cơ chế kiểm tra, giám sát quyền lực nhà nước còn yếu. Tình trạng tham nhũng, lãng phí vẫn diễn ra nghiêm trọng.

3.2. Thực trạng về đội ngũ cán bộ công chức Nhà nước

Đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước đã được nâng cao về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ. Tuy nhiên, vẫn còn một bộ phận cán bộ, công chức yếu kém về năng lực, phẩm chất đạo đức. Tình trạng quan liêu, hách dịch, cửa quyền vẫn còn tồn tại.

3.3. Về phương thức hoạt động của Nhà nước và vai trò lãnh đạo của Đảng

Phương thức hoạt động của nhà nước đã có những đổi mới, tuy nhiên vẫn còn chậm. Vai trò lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước cần được tăng cường, đồng thời phải đảm bảo tính độc lập, tự chủ của nhà nước.

IV. Giải Pháp Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền XHCN Hiệu Quả

Ở nước ta, việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân trong điều kiện mở cửa, hội nhập quốc tế và nền kinh tế thị trường là một nhiệm vụ mới mẻ. Trên lĩnh vực này, hiểu biết của chúng ta còn ít. Chúng ta vừa phải làm, vừa phải tìm tòi, rút kinh nghiệm. Mặt khác, Việt Nam quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa với điểm xuất phát thấp, nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, những tàn dư của xã hội phong kiến cổ truyền và hậu quả xã hội nặng nề của chiến tranh chưa khắc phục hết. Đặc điểm đó đã tác động đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.

4.1. Hoàn thiện hệ thống Pháp luật và tổ chức thực hiện Pháp luật

Cần xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, dễ tiếp cận. Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho người dân. Nâng cao năng lực của các cơ quan thực thi pháp luật. Xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật.

4.2. Tăng cường Dân chủ và phòng chống Tham nhũng

Phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Xây dựng cơ chế để nhân dân tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật và giám sát hoạt động của nhà nước. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra. Xử lý nghiêm minh các hành vi tham nhũng, lãng phí.

4.3. Xây dựng đội ngũ cán bộ công chức có năng lực và phẩm chất

Nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức. Xây dựng cơ chế tuyển dụng, đánh giá, bổ nhiệm cán bộ, công chức công khai, minh bạch. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát đạo đức công vụ. Xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm đạo đức công vụ.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Về Nhà Nước Pháp Quyền

Có thể nói, từ nhận thức về nhà nước đến nhận thức về nhà nước pháp quyền, từ nhận thức về nhà nước pháp quyền nói chung đến nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam là một bước tiến dài. Qui luật hình thành, phát triển của nhà nước trong lịch sử đã được các nhà tư tưởng ở nhiều thời đại phát hiện và khái quát. Tuy nhiên, vấn đề đáng quan tâm hiện nay đối với chúng ta là, trong bối cảnh quốc tế và thời đại hiện nay, trong những điều kiện và hoàn cảnh lịch sử cụ thể của Việt Nam, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân cần phải được nhận thức như thế nào về mặt lý luận và giải quyết như thế nào về mặt thực tiễn.

5.1. Các mô hình Nhà nước pháp quyền trên thế giới và bài học kinh nghiệm

Nghiên cứu các mô hình Nhà nước pháp quyền ở các nước phát triển để rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Cần chú trọng đến các yếu tố như: phân chia quyền lực, bảo vệ quyền con người, tăng cường pháp chế.

5.2. Vai trò của Xã hội dân sự trong xây dựng Nhà nước pháp quyền

Xã hội dân sự đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát hoạt động của nhà nước, bảo vệ quyền lợi của người dân. Cần tạo điều kiện cho xã hội dân sự phát triển lành mạnh, tham gia vào quá trình xây dựng chính sách, pháp luật.

5.3. Hội nhập quốc tế và xây dựng Nhà nước pháp quyền

Hội nhập quốc tế tạo cơ hội để Việt Nam tiếp thu kinh nghiệm xây dựng Nhà nước pháp quyền của các nước phát triển. Cần chủ động tham gia vào các tổ chức quốc tế, tuân thủ các điều ước quốc tế về quyền con người, pháp chế.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Nhà Nước Pháp Quyền XHCN ở VN

Những câu hỏi đó đã được đặt ra mà việc tìm câu trả lời đã trở nên rất bức xúc, chưa có nhiều công trình nghiên cứu trực tiếp vào những vấn đề đó. Bản luận án này sẽ cố gắng đáp ứng một phần rất khiêm tốn vào việc giải quyết vấn đề đặt ra. Mục đích: Xuất phát từ những vấn đề lý luận cơ bản nhất về nhà nước pháp quyền trong lịch sử, luận án đi đến khái quát hóa lý luận và thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam để trên cơ sở đó, nêu lên những quan điểm chỉ đạo và đề xuất một số giải pháp mang tính định hướng cho việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay.

6.1. Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính

Luận án đã trình bày khái quát về nhà nước pháp quyền trong lịch sử; tính tất yếu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta; quan điểm của Đảng ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động và phương thức hoạt động của nhà nước trong 20 năm đổi mới; đồng thời chỉ ra những vấn đề mới đang được đặt ra đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

6.2. Triển vọng và thách thức trong tương lai

Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam là một quá trình lâu dài, phức tạp. Cần có sự đồng thuận của toàn xã hội, sự quyết tâm của Đảng và Nhà nước. Đồng thời, cần phải đối mặt với nhiều thách thức, như: tham nhũng, lãng phí, sự chống phá của các thế lực thù địch.

6.3. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam. Đặc biệt, cần tập trung nghiên cứu về: cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, vai trò của xã hội dân sự, hội nhập quốc tế và xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu tiến sĩ triết học do NCS. Phạm Thị Hồng Hoa thực hiện (chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, mã số 62.05, bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh năm 2008, dưới sự hướng dẫn của GS. Nguyễn Quang Điển và PGS. Lê Trọng Ân) bắt nguồn từ những chuyển dịch địa chính trị - ý thức hệ sâu sắc cuối thế kỷ XX. Sau sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội hiện thực tại Liên Xô và Đông Âu do những sai lầm chính trị giáo điều và tệ quan liêu quyền lực, các quốc gia xã hội chủ nghĩa còn lại buộc phải tìm kiếm con đường cải cách thể chế. Tại Việt Nam, công cuộc Đổi mới khởi xướng từ năm 1986 đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi mô hình quản lý xã hội từ mệnh lệnh hành chính sang quản trị pháp quyền nhằm tương thích với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu mà luận án định vị là sự thiếu hụt một hệ thống lý luận triết học chính trị toàn diện, nhất quán giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa tính phổ biến của các giá trị nhà nước pháp quyền nhân loại và tính đặc thù của thể chế chính trị - xã hội Việt Nam. Trước thời điểm nghiên cứu, các công trình học thuật trong nước chủ yếu tiếp cận vấn đề dưới góc độ luật học thực định hoặc khoa học hành chính đơn thuần, chưa luận giải thấu đáo bản chất hữu cơ giữa Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nền dân chủ vô sản và cấu trúc xã hội công dân.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu (RQ) và giả thuyết khoa học (H) cốt lõi:

• RQ1: Bản chất triết học - chính trị và quy luật hình thành, phát triển của mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là gì?
• RQ2: Thực trạng vận hành thể chế, phân công quyền lực và hiệu quả quản trị công quyền tại Việt Nam qua 20 năm Đổi mới (1986–2008) bộc lộ những mâu thuẫn nội tại nào?
• RQ3: Hệ quan điểm và giải pháp đột phá nào bảo đảm xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân dưới sự lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản?
• H1: Xây dựng Nhà nước pháp quyền tại Việt Nam không phải là sự sao chép cơ học mô hình phân quyền tư sản, mà là quá trình kế thừa biện chứng các giá trị tiến bộ của văn minh nhân loại trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh.
• H2: Tính thống nhất của quyền lực nhà nước không triệt tiêu mà đòi hỏi sự phân công, phối hợp chức năng minh bạch giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp kết hợp cơ chế kiểm soát quyền lực độc lập, nghiêm minh.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp học thuyết hình thái kinh tế - xã hội mácxít, lý luận về nhà nước và cách mạng của V.I. Lênin, tư tưởng lập hiến dân chủ của Hồ Chí Minh và đường lối đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam từ Đại hội VII đến Đại hội IX. Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lịch sử thể chế Việt Nam qua các mốc Hiến pháp 1946, 1959, 1980 và trọng tâm là Hiến pháp 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) trong khung thời gian 20 năm Đổi mới (1986–2008).

Literature Review và Positioning

Luận án tiến hành tổng quan và hệ thống hóa lịch sử tư tưởng triết học chính trị pháp lý nhân loại qua nhiều thế kỷ. Nguồn gốc tư tưởng pháp quyền được truy xuất từ thời cổ đại với Platon (427–347 TCN) khi ông khẳng định sự suy vong của nhà nước nảy sinh khi luật pháp bị đặt dưới ý chí cá nhân; Arixtốt (384–322 TCN) với luận điểm bất hủ "Pháp luật thống trị tất cả"; và Xixêrôn (106–44 TCN) với định nghĩa nhà nước như một trật tự pháp lý chung. Bước sang thời kỳ cận đại, J. Locke (1632–1704) xây dựng thế giới quan pháp lý về quyền tự nhiên bất khả xâm phạm; Montesquieu (1689–1755) hoàn thiện học thuyết tam quyền phân lập để kiềm chế quyền lực; J.J. Rousseau (1712–1788) phát triển thuyết Khế ước xã hội (Du contrat social), xác lập nguyên lý chủ quyền tối cao thuộc về nhân dân; và G.W.F. Hegel (1770–1831) đặt nền móng triết học duy tâm khách quan về nhà nước pháp quyền như sự hiện thực hóa của ý niệm đạo đức.

Tại không gian học thuật mácxít và hậu Xô Viết, luận án khai thác sâu các công trình của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin và nhà triết học V. Zotov về mối quan hệ giữa nhà nước và xã hội công dân. Tại Việt Nam, nghiên cứu kế thừa trực tiếp kết quả của các chương trình khoa học cấp nhà nước như Đề tài KX.01 (Cơ sở lý luận và thực tiễn về Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân do GS. Nguyễn Duy Quý chủ nhiệm), Đề tài KX.09 (Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức do PGS. Trần Hậu Thành chủ trì), cùng các công trình nền tảng của GS. Hoàng Chí Bảo (2004).

Hai luồng quan điểm đối lập lớn trong văn hiến học thuật được phân tích sắc bén:

1. Quan điểm tự do phương Tây (Liberal/Pluralist View): Đồng nhất nhà nước pháp quyền với thể chế đa nguyên chính trị, đa đảng đối lập và phân quyền tuyệt đối (separation of powers) theo cơ chế kiềm chế - đối trọng (checks and balances).
2. Quan điểm tập trung quan liêu giáo điều (Dogmatic View): Nhìn nhận nhà nước thuần túy là công cụ chuyên chính giai cấp trấn áp cơ học, coi nhẹ vị trí tối thượng của pháp luật và phủ nhận khái niệm xã hội công dân.

Luận án định vị mình ở trung tâm của bước chuyển biến nhận thức mới: khẳng định Nhà nước pháp quyền là giá trị chung của văn minh nhân loại mang tính kế thừa lịch sử, đồng thời so sánh đối chiếu với hai trường hợp quốc tế điển hình:

• Mô hình Cải tổ (Perestroika) của Liên Xô: Sai lầm trong việc xóa bỏ đột ngột vai trò lãnh đạo chính trị dẫn đến tan vỡ hệ thống thể chế.
• Mô hình Nhà nước pháp trị xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc: Quá trình cải cách đồng bộ giữa mở cửa kinh tế và hiện đại hóa hệ thống quản lý nhà nước bằng pháp luật.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc cụ thể hóa và phát triển lý luận Mác - Lênin về nhà nước trong thời kỳ quá độ:

1. Phát triển học thuyết về "nửa nhà nước" (Semi-state): Kế thừa quan điểm của V.I. Lênin trong Nhà nước và cách mạng, luận án làm rõ quá trình chuyển hóa bản chất từ một thiết chế bạo lực trấn áp thuần túy thành một tổ chức chính trị - pháp lý mang tính xã hội rộng lớn, phục vụ đa số nhân dân lao động.
2. Tái định nghĩa quyền lực thống nhất trong sự phân công quyền năng: Phá vỡ sự đồng nhất khiên cưỡng giữa "tập quyền tuyệt đối" và "thống nhất quyền lực", luận án xác lập mệnh đề: Quyền lực nhà nước là một thể thống nhất thuộc về nhân dân, nhưng được hiện thực hóa qua sự phân công, phối hợp rành mạch và kiểm soát chặt chẽ giữa ba nhánh quyền năng lập pháp, hành pháp và tư pháp.
3. Luận giải triết học về mối quan hệ giữa Nhà nước và Xã hội công dân: Phục hồi và phát triển luận điểm kinh điển của C. Mác: "không phải nhà nước sinh ra xã hội công dân, mà ngược lại, xã hội công dân sinh ra nhà nước". Xã hội công dân xã hội chủ nghĩa được xác định là nền tảng vật chất - xã hội sản sinh và quy định tổ chức của Nhà nước pháp quyền.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CHỦ QUYỀN NHÂN DÂN (Ý CHÍ CHUNG)                      |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|          SỰ LÃNH ĐẠO CHÍNH TRỊ CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM               |
|      (Định hướng mục tiêu XHCN, hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp)     |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|              NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM              |
|               (Nguyên tắc Quyền lực Nhà nước Thống nhất)                 |
+-------------------------------------------------------------------------+
                 |                           |                          |
                 v                           v                          v
      +--------------------+      +--------------------+      +--------------------+
      |   QUYỀN LẬP PHÁP   | <--> |   QUYỀN HÀNH PHÁP  | <--> |   QUYỀN TƯ PHÁP    |
      |     (Quốc hội)     |      |    (Chính phủ)     |      |  (Tòa án nhân dân) |
      +--------------------+      +--------------------+      +--------------------+
                 ^                           ^                          ^
                 |                           |                          |
                 +---------------------------+--------------------------+
                                     |
                   (Cơ chế Phân công - Phối hợp - Giám sát)
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                    TÍNH TỐI CAO CỦA HIẾN PHÁP & PHÁP LUẬT               |
|     - Công dân: Được làm tất cả những gì pháp luật không cấm             |
|     - Công quyền: Chỉ được làm những gì pháp luật cho phép              |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     ^
                                     |
+-------------------------------------------------------------------------+
|                XÃ HỘI CÔNG DÂN & NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA           |
|      (Mặt trận Tổ quốc, Đoàn thể nhân dân, Tổ chức xã hội tự nguyện)     |
+-------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn cấu phần hữu cơ có mối quan hệ biện chứng đa chiều:

$$\text{Mô hình Nhà nước Pháp quyền XHCN} = f(\text{Nhà nước}, \text{Pháp luật}, \text{Xã hội công dân}, \text{Nền dân chủ})$$

• Trụ cột Nhà nước: Thiết chế quyền lực công cộng được tổ chức khoa học, phân định rành mạch thẩm quyền, vận hành trên nguyên tắc tập trung dân chủ kết hợp chế độ trách nhiệm cá nhân.
• Trụ cột Pháp luật: Hệ thống quy chuẩn xã hội mang tính tối cao, công bằng, nhân bản, tiến bộ. Pháp luật vừa là công cụ giới hạn quyền lực của nhà nước, vừa là hành lang bảo vệ tự do cá nhân.
• Trụ cột Xã hội công dân: Tập hợp các liên kết tự nguyện, tổ chức chính trị - xã hội của công dân tự do và bình đẳng, đóng vai trò giám sát, phản biện và cân bằng với quyền lực nhà nước.
• Trụ cột Nền dân chủ: Bản chất và mục tiêu tối hậu của chế độ chính trị, nơi quyền lực xuất phát từ nhân dân thông qua cả hai hình thức dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp (trưng cầu ý dân).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích này vận hành hiệu quả trong điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền nhưng tự đặt mình dưới sự điều chỉnh của Hiến pháp và pháp luật, trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang trong thời kỳ quá độ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được định vị trên lập trường triết học duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử (phương pháp luận hiện thực phê phán - Critical Realism kết hợp với Biện chứng duy vật mácxít). Thiết kế nghiên cứu liên ngành Triết học xã hội – Triết học pháp luật – Chính trị học so sánh, cấu trúc theo thiết kế đa tầng bậc (Multi-level institutional design):

1. Tầng vĩ mô (Macro-level): Nghiên cứu bản chất triết học của thể chế chính trị, cấu trúc quyền lực tối cao và tính tối thượng của Hiến pháp.
2. Tầng trung mô (Meso-level): Khảo sát mối quan hệ tương tác thể chế giữa Đảng Cộng sản, Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc cùng các tổ chức đoàn thể nhân dân.
3. Tầng vi mô (Micro-level): Phân tích đạo đức công vụ, hành vi hành chính và văn hóa pháp lý của đội ngũ cán bộ, công chức thực thi pháp luật.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu áp dụng chiến lược thu thập và xử lý dữ liệu nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu văn kiện (Document Sampling): Khảo sát toàn diện hệ thống văn kiện Đảng (Văn kiện Đại hội VII, VIII, IX, các Nghị quyết Trung ương liên quan), hệ thống lập hiến (Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 sửa đổi), các bộ luật rường cột (Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Luật Tố tụng, Luật Doanh nghiệp).
• Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation):
  • Kết hợp logic và lịch sử: Theo dõi sự vận động của nhận thức lý luận từ Đại hội VI (1986) đến Đại hội IX (2001) gắn liền với diễn tiến cải cách kinh tế.
  • Phân tích thể chế so sánh: Đối chiếu mô hình tổ chức quyền lực của các nước phương Tây (Anh, Pháp, Đức, Mỹ), mô hình Xô Viết và thực tiễn Việt Nam.
  • Tổng kết thực tiễn: Rút ra các quy luật từ thực tiễn 20 năm đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Độ giá trị nội dung (content validity) được bảo đảm thông qua việc quy chiếu trực tiếp vào các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin và Hồ Chí Minh.

Data và phân tích

Dữ liệu định tính được phân tích thông qua kỹ thuật phân tích diễn ngôn thể chế và phân tích quy phạm pháp lý (Thematic & Normative Analysis).

• Mẫu dữ liệu thực tiễn: Khảo sát hệ thống tổ chức bộ máy từ trung ương đến địa phương trong giai đoạn 1986–2008, tập trung vào hiệu lực ban hành văn bản quy phạm pháp luật, tình trạng chồng chéo chức năng giữa cơ quan hành chính và tư pháp, và số liệu thực trạng tệ quan liêu, tham nhũng qua các báo cáo tổng kết cải cách hành chính quốc gia.
• Phân tích đối chứng thể chế: Đánh giá sự biến đổi trong cấu trúc phân bổ quyền lực nhà nước trước và sau sửa đổi Điều 2 Hiến pháp 1992 vào năm 2001, xác nhận sự dịch chuyển mang tính bước ngoặt từ quan niệm "tập quyền chuyên chính vô sản thuần túy" sang "phân công và phối hợp kiểm soát quyền lực nhà nước".

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập nguyên lý vận hành kép của quy chế pháp lý: Luận án chỉ rõ ranh giới pháp lý cơ bản định hình bản chất dân chủ của Nhà nước pháp quyền:
   • Đối với công dân: "Được làm tất cả những gì mà pháp luật không cấm".
   • Đối với cơ quan công quyền và công chức: "Chỉ được làm những gì mà pháp luật cho phép".
2. Khẳng định tính kế thừa tất yếu các giá trị văn minh pháp quyền nhân loại: Chứng minh rằng Nhà nước pháp quyền không phải là đặc quyền riêng có của chủ nghĩa tư bản, mà là thành tựu chung của văn minh nhân loại đạt được trong quá trình đấu tranh giải phóng con người khỏi chế độ chuyên chế phong kiến. Ph. Ăngghen từng chỉ rõ:

   "Quyền lực chính trị theo đúng nghĩa của nó là bạo lực có tổ chức của một giai cấp để trấn áp một giai cấp khác" [C. Mác và Ph. Ăngghen Toàn tập, t.4, tr.472]. Do đó, khi chuyển sang xã hội chủ nghĩa, nhà nước phải chuyển hóa bản chất thành công cụ bảo đảm quyền tự do và quyền làm chủ của đa số nhân dân.

3. Phục hồi giá trị khoa học của khái niệm Xã hội công dân trong CNXH: Phá vỡ định kiến xem xã hội công dân là mầm mống đa nguyên chính trị tư sản. Luận án khẳng định sự tồn tại và phát triển của các thiết chế xã hội tự nguyện của nhân dân là tiền đề không thể thiếu để kiểm soát quyền lực nhà nước, chống lại nguy cơ tha hóa quyền lực và nạn quan liêu.
4. Luận giải cội nguồn của tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh: Khám phá chiều sâu lập hiến dân chủ từ bản Yêu sách của nhân dân An Nam (1919) đến Hiến pháp 1946. Hồ Chí Minh đã đúc kết bản chất quyền lực nhân dân trong bài báo Dân vận (1949):

   "Nước ta là nước dân chủ. Bao nhiêu lợi ích đều vì dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân. Chính quyền từ xã đến Chính phủ trung ương do dân cử ra. Đoàn thể từ Trung ương đến xã do dân tổ chức nên. Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân" [Hồ Chí Minh Toàn tập, t.5, tr.698].

5. Nhận diện nguy cơ tha hóa quyền lực và nguyên nhân gốc rễ của quan liêu, tham nhũng: Chỉ ra rằng sự thiếu hụt cơ chế chế ước quyền lực tự thân và sự chậm trễ trong việc phân định rõ chức năng lãnh đạo của Đảng với chức năng quản lý điều hành của Nhà nước là căn nguyên dẫn đến hiện tượng lạm quyền, lộng quyền ở một bộ phận cán bộ, công chức.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung và hoàn thiện hệ thống phạm trù của Chủ nghĩa duy vật lịch sử về kiến trúc thượng tầng chính trị trong thời kỳ quá độ; cung cấp luận cứ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trước các luận điệu phủ nhận tính khả thi của mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập mô hình tiếp cận liên ngành giữa triết học chính trị và khoa học luật pháp, tạo tiền đề phương pháp luận cho việc nghiên cứu thể chế quá độ.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Đổi mới quy trình lập pháp: Nâng cao tính khả thi, công bằng và khách quan của các đạo luật; C. Mác đã khẳng định:

    "Pháp luật là những qui luật sống bên trong của bản thân hành vi của con người, là sự phản ánh có ý thức của đời sống của con người" [C. Mác và Ph. Ăngghen Toàn tập, t.1, tr.104].

  • Cải cách tư pháp: Đặt tòa án vào vị trí trung tâm, bảo đảm tính độc lập của thẩm phán và hội thẩm nhân dân trong hoạt động xét xử.
  • Thể chế hóa phương thức lãnh đạo của Đảng: Đảng lãnh đạo bằng cương lĩnh, đường lối và gương mẫu tuân thủ Hiến pháp; triệt để khắc phục tình trạng Đảng bao biện, làm thay Nhà nước hoặc buông lỏng lãnh đạo.

Limitations và Future Research

• Giới hạn phạm vi dữ liệu lịch sử: Công trình tập trung chủ yếu vào không gian thể chế giai đoạn 1986–2008, chưa bao quát được các bước phát triển thể chế đột phá sau này của bản Hiến pháp năm 2013 và các cải cách hành chính công nghệ số.
• Tính chất định tính thuần túy: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên phương pháp luận triết học xã hội và phân tích quy phạm văn bản, thiếu các mô hình kinh tế lượng đo lường mức độ ảnh hưởng của cải cách thể chế đến tăng trưởng kinh tế và các chỉ số quản trị quốc gia định lượng (như PAPI hay PCI).
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  1. Xây dựng cơ chế hiến định về bảo hiến độc lập (Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng Bảo hiến) trong điều kiện hệ thống một đảng cầm quyền.
  2. Nghiên cứu thể chế hóa quyền tài phán hành chính độc lập nhằm bảo vệ công dân trước các quyết định hành chính trái pháp luật.
  3. Phân tích tác động của chuyển đổi số và công nghệ dữ liệu lớn đối với quản trị công quyền và giám sát xã hội trong Nhà nước pháp quyền thế hệ mới.
  4. Mở rộng nghiên cứu so sánh thể chế liên quốc gia giữa Việt Nam và các nền kinh tế mới nổi có cùng quỹ đạo chuyển đổi thể chế.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đóng góp tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Triết học, Chính trị học, Luật học tại các học viện, trường đại học lớn như Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh. Dự báo tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về cải cách hiến pháp và thể chế chính trị Việt Nam.
• Đột phá quản trị công và cải cách khu vực công: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ các đề án cải cách hành chính quốc gia, tinh giản biên chế, chuẩn hóa ngạch bậc công chức theo chuẩn mực năng lực chuyên môn và đạo đức công vụ.
• Tác động lập pháp và chính sách: Kết quả nghiên cứu đóng góp vào việc chuẩn bị cơ sở lý luận cho Hội đồng Lý luận Trung ương trong việc hoạch định các Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc khóa X, XI và tiến trình sửa đổi Hiến pháp.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy tiến trình dân chủ hóa cơ sở, nâng cao ý thức văn hóa thượng tôn pháp luật trong cộng đồng, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan công quyền đối với nhân dân.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Lý luận Chính trị: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn xác và hệ thống luận điểm triết học sâu sắc về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa để phát triển các đề tài luận án, giáo trình chuyên sâu.
• Chuyên gia Hoạch định Chính sách và Đại biểu Dân cử: Khai thác các kiến nghị thể chế về phân công, phối hợp quyền lực để ứng dụng vào công tác giám sát tối cao, thẩm tra và ban hành văn bản quy phạm pháp luật tại Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp.
• Cơ quan Tư pháp (Tòa án, Viện Kiểm sát): Sử dụng các nguyên tắc triết học về quyền tư pháp độc lập và bảo vệ công lý làm cơ sở nâng cao chất lượng tranh tụng và xét xử.
• Cán bộ, Công chức trong Bộ máy Hành chính: Nắm vững nguyên tắc giới hạn quyền lực công quyền nhằm chuẩn hóa hành vi thực thi công vụ, giảm thiểu rủi ro pháp lý và nạn phiền hà nhân dân.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án mở rộng trực tiếp học thuyết Mác - Lênin về nhà nước thông qua việc giải quyết mâu thuẫn giữa tính thống nhất của quyền lực nhà nước với nhu cầu phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực. Luận án chứng minh rằng trong chủ nghĩa xã hội, quyền lực nhà nước thống nhất ở nhân dân nhưng phải được tổ chức vận hành theo cơ chế phân quyền chức năng mạch lạc để triệt tiêu nguy cơ độc đoán và nâng cao hiệu lực quản lý.

2. Đổi mới phương pháp luận thể hiện như thế nào khi so sánh với các nghiên cứu trước đó?
So với các công trình nghiên cứu thuần túy luật học của các học giả giai đoạn 1990–2000 (thường thiên về giải thích điều luật thực định) hoặc nghiên cứu chính trị học đại cương (thiên về tính tuyên truyền đường lối), luận án áp dụng xuất sắc phương pháp luận duy vật biện chứng kết hợp phân tích thể chế so sánh (Comparative Institutional Analysis), đặt nhà nước trong mối quan hệ hữu cơ với xã hội công dân và cơ sở kinh tế thị trường.

3. Phát hiện bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu nghiên cứu là gì?
Phát hiện cho thấy: Sự tập trung quyền lực thiếu cơ chế giám sát độc lập không làm tăng sức mạnh quản trị của nhà nước mà ngược lại, làm suy yếu hiệu lực công quyền do phát sinh nạn cát cứ, cục bộ địa phương và tha hóa quyền lực trong một bộ phận công chức. Pháp luật chỉ thực sự có uy quyền tối cao khi chính cơ quan nhà nước đặt mình dưới sự phán xét nghiêm minh của pháp luật.

4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp minh bạch không?
Quy trình nghiên cứu được xác lập thông qua hệ thống tiêu chí định tính rõ ràng: Khung phân tích 4 trụ cột, phương pháp phân tích văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ hiến định, và phương pháp đối chiếu lịch sử văn kiện có thể được áp dụng nhất quán để đánh giá các giai đoạn thể chế tiếp theo.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo ra sao?
Công trình định hướng rõ lộ trình tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, nghiên cứu thiết lập cơ chế tài phán hiến pháp chuyên trách, hoàn thiện quy chế pháp lý về hội và tổ chức phi chính phủ trong xã hội công dân, cùng việc xây dựng chuẩn mực văn hóa đạo đức công vụ đáp ứng yêu cầu hội nhập toàn cầu.

Kết luận

1. Luận án khẳng định Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là sự thống nhất biện chứng giữa giá trị phổ quát của nhân loại về thượng tôn pháp luật, bảo vệ quyền con người với bản chất giai cấp công nhân và mục tiêu định hướng xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
2. Xác lập vững chắc nguyên tắc tổ chức quyền lực: Quyền lực nhà nước là thống nhất, thuộc về nhân dân, có sự phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ và kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.
3. Luận giải sâu sắc vị trí của pháp luật như một đại lượng công bằng, khách quan, chi phối toàn bộ tổ chức và hoạt động của bộ máy công quyền, bảo đảm nguyên tắc công dân được tự do làm mọi điều luật không cấm.
4. Tái khẳng định xã hội công dân là cái nôi sản sinh và điều kiện tất yếu để duy trì nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, là động lực thúc đẩy nhà nước thực hiện đúng chức năng phục vụ nhân dân.
5. Mở ra ba hướng nghiên cứu lý luận then chốt: hoàn thiện cơ chế hiến định bảo vệ Hiến pháp, cải cách sâu rộng chế độ công vụ - công chức, và đổi mới phương thức cầm quyền của Đảng trong điều kiện thượng tôn pháp luật.
6. Đóng góp di sản học thuật bền vững, làm tiền đề lý luận trực tiếp cho sự nghiệp cải cách thể chế, xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam vững bước hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHẬN THỨC VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM 1. Khái quát về nhà nước pháp quyền 1. Nhà nước và quyền lực nhà nước Học thuyết Mác-Lênin về nhà nước đã đặt cơ sở nền tảng cho việc nghiên cứu lý luận về nhà nước và nhà nước pháp quyền. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác đã khẳng định nhà nước không phải là hiện tượng xã hội vĩnh cửu, bất biến, càng không phải là hiện tượng siêu nhiên; nhà nước là phạm trù lịch sử, có quá trình phát sinh, phát triển và tiêu vong.

Căn nguyên sâu xa của sự xuất hiện nhà nước là ở lĩnh vực sản xuất vật chất, từ những mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong sự vận động của phương thức sản xuất. Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội đã phân chia thành giai cấp, biểu hiện tập trung, nổi bật nhất ở mâu thuẫn giữa hai giai cấp đối kháng nhau về lợi ích, nó là sự phản ánh về mặt xã hội của mâu thuẫn kinh tế nói trên. Nhà nước nảy sinh một cách tất yếu từ những mâu thuẫn không thể điều hòa đó. Như thế, cùng với căn nguyên kinh tế sâu xa, sự xuất hiện nhà nước còn có nguyên nhân trực tiếp của nó, từ chính trị - chính trị được biểu hiện qua quan hệ giữa các giai cấp, mâu thuẫn và đấu tranh giai cấp.

Bản thân nhà nước với sự xuất hiện và tồn tại của nó đã là vấn đề trung tâm của chính trị, đã trở thành một trong những đặc trưng, một trong những dấu hiệu cho thấy xã hội chính trị đã ra đời như thế nào trong lịch sử [60, tr. Trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”, Ph. Ăngghen đã nhấn mạnh: “Nhà nước quyết không phải là -11- một lực lượng được áp đặt từ bên ngoài xã hội. Nhà nước cũng không phải là các “hiện thực của ý niệm đạo đức”, không phải là “hình ảnh và hiện thực của lý trí” như Hêghen khẳng định”.

Nhà nước là sản phẩm của lịch sử xã hội đã tiến triển đến một trình độ nhất định với sự xuất hiện chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất, xã hội đã phân chia thành các giai cấp đối lập nhau về lợi ích căn bản. Sự xuất hiện của nhà nước đã được V. Lênin làm sáng tỏ trong tác phẩm “Nhà nước và cách mạng”. Theo ông, nhà nước chỉ xuất hiện khi đời sống xã hội cần đến nhà nước, đồng thời phải có đủ khả năng nuôi được nhà nước [88, tr.

Sự xuất hiện “của dư” và chế độ tư hữu đã tạo ra khả năng chiếm đoạt lao động của tầng lớp này đối với tầng lớp khác trong cộng đồng xã hội. Sự phân hóa giai cấp xuất hiện và một cách tất yếu, đã dẫn đến đối kháng giai cấp. Khi đó, nhà nước xuất hiện như là sản phẩm của những đối kháng giai cấp không thể điều hòa. Quan điểm duy vật về lịch sử còn chỉ ra những đặc trưng chủ yếu của nhà nước, như việc quản lý dân cư trên một vùng lãnh thổ nhất định; nhà nước quản lý bằng pháp luật và các quy phạm mang tính cưỡng chế; có bộ máy tổ chức quyền lực và các thiết chế xã hội tương ứng với kiểu tổ chức quyền lực của bộ máy nhà nước; quyền lực nhà nước được đặt trên một cơ sở kinh tế-xã hội nhất định.

Tất cả các đặc trưng ấy nói lên bản chất giai cấp của nhà nước. Chỉ có giai cấp nào đại biểu cho phương thức sản xuất mới, tiên tiến, phù hợp với quy luật phát triển của xã hội, có hệ tư tưởng độc lập và phù hợp với thời đại có khả năng tạo lập lực lượng nhờ sự liên minh với các giai cấp ít nhiều có chung lợi ích mới trở thành giai cấp thống trị xã hội, nắm quyền lực nhà nước. Theo quy luật chung nhất, nhà nước luôn luôn là nhà nước của giai cấp mạnh nhất, giữ địa vị thống trị về kinh tế và nhờ có nhà nước, giai cấp này cũng trở thành giai cấp thống trị về mặt chính trị và do đó, -12- có thêm những phương tiện mới để trấn áp và bóc lột các giai cấp khác - các giai cấp bị áp bức. Cũng chính xuất phát từ đó mà quan điểm mác-xít đã phân định rõ nhà nước thống trị bóc lột với nhà nước chuyên chính vô sản.

Nhà nước luôn là công cụ của một giai cấp để thực hiện quyền thống trị của giai cấp đó bằng cách áp bức, thống trị giai cấp khác. Cuộc đấu tranh giành quyền lực cũng như giữ vững quyền lực nhà nước, tất yếu đòi hỏi nhà nước phải sử dụng những công cụ, phương tiện mà giai cấp thống trị cần có (lực lượng vũ trang, quân đội thường trực, nhà tù và đủ loại cơ quan cưỡng bức khác) để trấn áp những lực lượng phản kháng lại quyền thống trị của nó. Tương tự, hành động cách mạng có tổ chức của quần chúng nhằm lật đổ nhà nước của giai cấp thống trị cũng tất yếu phải có những sức mạnh vật chất phục vụ cho mình trong cuộc đấu tranh giành quyền lực.Ăngghen viết: “Quyền lực chính trị theo đúng nghĩa của nó là bạo lực có tổ chức của một giai cấp để trấn áp một giai cấp khác” [80, t4, tr. Là một bộ phận của quyền lực trong xã hội có giai cấp, quyền lực chính trị bao giờ cũng mang tính giai cấp.

Trong nội bộ của giai cấp hay liên minh giai cấp, quyền lực chính trị có thể chứa đựng trong nó những mâu thuẫn, thậm chí cả những đối kháng, nhưng biểu hiện ra bên ngoài luôn mang tính thống nhất. Quyền lực chính trị của giai cấp cầm quyền được tổ chức thành nhà nước. Điểm phân biệt với quyền lực chính trị đó là, quyền lực nhà nước được tổ chức thành cả một hệ thiết chế và có khả năng sử dụng các công cụ của nhà nước để buộc các giai cấp, tầng lớp xã hội khác phục tùng ý chí của giai cấp thống trị. Quyền lực nhà nước là bộ phận quan trọng nhất của quyền lực chính trị.

Cái cốt lõi nhất trong chính trị là tổ chức chính quyền nhà nước, -13- việc đầu tiên trong quyền lực chính trị là tham gia công việc nhà nước, qui định hình thức, trách nhiệm, nhiệm vụ, phương hướng và nội dung hoạt động của nhà nước. Bất kỳ quyền lực nhà nước nào cũng mang tính chính trị, nhưng không phải mọi quyền lực chính trị đều là quyền lực nhà nước. Trong lịch sử loài người, vấn đề tổ chức quyền lực nhà nước luôn là vấn đề phức tạp nhất, là nguyên nhân và mục đích của hầu hết các cuộc chiến tranh, các cuộc cách mạng xảy ra trong xã hội. Dưới chế độ chiếm hữu nô lệ, giai cấp chủ nô nắm quyền thống trị.

Trong chế độ phong kiến, toàn bộ quyền lực nhà nước thuộc về vua – vua là người ban hành pháp luật, đồng thời là vị pháp quan tối cao trong một nhà nước. Đặc điểm điển hình của quyền lực nhà nước trong xã hội phong kiến là sự kết hợp chặt chẽ giữa quyền lực nhà nước với quyền lực tôn giáo. Dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, các bản Hiến pháp tư sản đều ghi quyền lực nhà nước xuất phát từ nhân dân – đây là điểm tiến bộ trong lịch sử. Tuy nhiên, giai cấp tư sản lại thực hiện quyền lực của mình bằng công cụ chủ yếu là nhà nước tư sản; hình thành cả công nghệ cai trị của giai cấp tư sản: cả quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp.

Tận dụng được nguồn lực trí tuệ, sử dụng có hiệu quả kỹ thuật hiện đại nên giai cấp tư sản có khả năng độc quyền, chi phối cả quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp. Mặc dù vậy, quyền lực nhà nước tư sản không thể là thống nhất, bởi nó hình thành trên chế độ đa nguyên chính trị và vì thế, tất dẫn đến sự hình thành cơ chế phân quyền [44, tr. Như vậy, có thể nói, quyền lực nhà nước tư sản được tổ chức theo cơ chế phân quyền với nội dung cốt lõi là thiết lập một cơ chế thực hiện quyền lực nhà nước, trong đó ba bộ phận cấu thành của nó là -14- quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp phải độc lập với nhau, trở thành các lực lượng kiềm chế và đối lập, đối trọng và chế ước lẫn nhau. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin đã đưa ra quan điểm mới về việc tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước.

Đó là tư tưởng về sự thống nhất quyền lực. Tư tưởng này là cơ sở lý luận để tổ chức bộ máy nhà nước kiểu mới, khẳng định quan điểm thống nhất quyền lực nhà nước bởi bản chất giai cấp và tính xã hội của nhà nước. Tư tưởng này đã được Đảng Cộng sản Việt Nam khái quát thành nguyên lý: quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân; nhà nước của dân, do dân, vì dân; quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp; tổ chức và hoạt động của nhà nước đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Pháp luật, pháp chế và pháp quyền Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, từ rất sớm đã hình thành những quan điểm tiến bộ về chế độ chính trị dân chủ trong đó quyền lực nhà nước và pháp luật phải có mối quan hệ mật thiết làm nền tảng cho việc thực thi quyền lực nhà nước, thực thi các quyền và tự do của con người.

Nhà nước vừa là tổ chức chính trị, vừa là công cụ thể hiện lợi ích giai cấp, đồng thời là công cụ điều hòa xã hội, thực hiện quyền lực công cộng. Chỉ có nhà nước mới là tổ chức chính trị có khả năng và điều kiện sử dụng công cụ pháp luật, bởi pháp luật là dấu hiệu đặc trưng của một xã hội có nhà nước. Pháp luật cũng như nhà nước là những hiện tượng xã hội tồn tại song hành với nhau, chúng là những phạm trù thuộc kiến trúc thượng tầng của xã hội, dựa trên cơ sở kinh tế, xã hội nhất định, nhà nước và pháp luật phải phù hợp với điều kiện khách quan của mỗi hình thái kinh tế-xã hội sản -15- sinh ra chúng. Nguyên nhân làm phát sinh nhà nước cũng là nguyên nhân làm phát sinh pháp luật.