Văn Hóa Kinh Doanh và Triết Lý Kinh Doanh - TS. Đỗ Minh Cương (ĐH Thương Mại)

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu, việc tìm hiểu sâu sắc về văn hóa kinh doanh và triết lý kinh doanh không còn… 296 trang · Trường Đại học Thương mại · 2001.

• Tác giả: Đỗ Minh Cương
• Trường học: Trường Đại học Thương mại
• Chuyên ngành: Văn hóa kinh doanh
• Đề tài: Văn Hóa Kinh Doanh Và Triết Lý Kinh Doanh
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2001
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời nhà xuất bản
• Lời nói đầu
• 1. Chương 1: Văn hoá và vai trò của nó đối với sự phát triển của con người và xã hội
• 1.1. Văn hoá và văn hoá học
• 1.1.1. Khái niệm văn hoá
• 1.1.2. Phân biệt văn hoá với văn minh, văn hiến, văn vật
• 1.1.3. Văn hoá học
• 1.2. Loại hình văn hoá: Văn hoá phương Đông và văn hoá phương Tây
• 1.2.1. Việc quy định các nền văn hoá về loại hình cơ bản
• 1.2.2. Phương Đông và phương Tây - những điểm khác biệt về văn hoá
• 1.3. Vai trò của văn hoá đối với đời sống và sự phát triển của các cá nhân
• 1.3.1. Vai trò của văn hoá đối với đời sống và sự phát triển của các cá nhân
• 1.3.2. Vai trò của văn hoá đối với sự phát triển của các quốc gia
• 2. Chương 2: Văn hoá kinh tế và kinh doanh
• 2.1. Khái niệm văn hoá kinh tế và văn hoá kinh doanh
• 2.1.1. Văn hoá kinh tế là gì?
• 2.1.2. Văn hoá kinh doanh là gì?
• 2.2. Vai trò của các nhân tố văn hoá trong kinh doanh
• 2.2.1. Văn hoá kinh doanh là một nguồn lực và cách thức phát triển kinh doanh bền vững
• 2.2.2. Văn hoá và đạo đức, phong cách của nhà kinh doanh
• 2.2.3. Văn hoá trong quản trị doanh nghiệp
• 2.2.4. Văn hoá trong sản xuất hàng hoá và dịch vụ
• 2.2.5. Văn hoá trong giao tiếp và hợp tác kinh doanh với người nước ngoài
• 3. Chương 3: Văn hoá kinh doanh Việt Nam
• 3.1. Sự hình thành của văn hoá Việt Nam
• 3.1.1. Chủ thể của văn hoá Việt Nam
• 3.1.2. Môi trường tự nhiên và điều kiện địa lý
• 3.1.3. Tác động của quá trình lao động sản xuất với văn hoá Việt Nam
• 3.1.4. Các kết cấu và điều kiện kinh tế - xã hội của văn hoá bản địa
• 3.2. Quá trình biến đổi, phát triển của văn hoá Việt Nam
• 3.2.1. Giao lưu văn hoá với Ấn Độ
• 3.2.2. Giao lưu văn hoá Trung Hoa
• 3.2.3. Giao lưu văn hoá với phương Tây
• 3.3. Bản sắc văn hoá Việt Nam
• 3.3.1. Khái niệm bản sắc văn hoá
• 3.3.2. Bản sắc văn hoá Việt Nam
• 3.3.3. Vấn đề phát huy bản sắc văn hoá dân tộc
• 3.4. Văn hoá kinh tế và kinh doanh Việt Nam
• 4. Chương 4: Triết lý kinh doanh, triết lý doanh nghiệp - sự hình thành
• 4.1. Khái niệm triết lý kinh doanh và triết lý doanh nghiệp
• 4.1.1. Triết lý là gì? Phân biệt triết lý với triết học
• 4.1.2. Triết lý kinh doanh là gì. Phân loại về triết lý kinh doanh
• 4.2. Cách thức tạo lập một văn bản triết lý doanh nghiệp
• 4.2.1. Triết lý doanh nghiệp được hình thành từ kinh nghiệm kinh doanh của người sáng lập và lãnh đạo doanh nghiệp
• 4.2.2. Triết lý doanh nghiệp tạo lập theo kế hoạch của Ban lãnh đạo
• 4.3. Những điều kiện cơ bản cho sự ra đời của triết lý doanh nghiệp
• 4.3.1. Điều kiện về cơ chế pháp luật
• 4.3.2. Điều kiện về thời gian hoạt động của doanh nghiệp và kinh nghiệm của người lãnh đạo
• 4.3.3. Điều kiện về bản lĩnh và năng lực của người lãnh đạo doanh nghiệp
• 4.3.4. Điều kiện về sự chấp nhận tự giác của đội ngũ cán bộ, công nhân viên
• 5. Chương 5: Nội dung, vai trò của triết lý doanh nghiệp
• 5.1. Nội dung và hình thức của triết lý doanh nghiệp
• 5.1.1. Những nội dung cơ bản của một văn bản triết lý doanh nghiệp
• 5.1.2. Hình thức thể hiện của triết lý doanh nghiệp
• 5.2. Vai trò của triết lý doanh nghiệp trong quản lý, phát triển doanh nghiệp
• 5.2.1. Là cốt lõi của văn hoá doanh nghiệp, tạo ra phương thức phát triển bền vững của nó
• 5.2.2. Là công cụ định hướng và quản lý chiến lược của doanh nghiệp
• 5.2.3. Là một phương tiện để giáo dục và phát triển nguồn nhân lực của doanh nghiệp
• 5.3. Điều kiện phát huy và giới hạn của triết lý doanh nghiệp
• 5.3.1. Điều kiện để triết lý doanh nghiệp phát huy được tác dụng tích cực của nó
• 5.3.2. Mối quan hệ giữa triết lý với các nguồn lực phát triển khác của doanh nghiệp và sự hạn chế của nó
• 6. Chương 6: Triết lý kinh doanh Việt Nam
• 6.1. Triết lý kinh doanh Việt Nam trong lịch sử dân tộc
• 6.1.1. Hoàn cảnh kinh tế - xã hội cho sự hình thành, phát triển của triết lý kinh doanh ở nước ta
• 6.1.2. Các thời kỳ phát triển của triết lý kinh doanh ở nước ta
• 6.2. Điều kiện cho sự hình thành và phát huy vai trò của triết lý kinh doanh trong nền kinh tế nước ta
• Câu hỏi ôn tập
• Danh mục tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Khám phá bản chất Văn hóa kinh doanh và Triết lý kinh doanh

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu, việc tìm hiểu sâu sắc về văn hóa kinh doanh và triết lý kinh doanh không còn là lựa chọn mà là một yêu cầu cấp thiết. Đây là hai khái niệm trụ cột, định hình nên bản sắc, chiến lược và sự trường tồn của một doanh nghiệp. Văn hóa, theo định nghĩa của UNESCO, là một hệ thống các giá trị, truyền thống và lối sống mà qua đó, mỗi dân tộc tự khẳng định bản sắc của mình. Khi áp dụng vào lĩnh vực kinh tế, văn hóa kinh doanh trở thành tập hợp các giá trị, niềm tin, chuẩn mực và hành vi ứng xử được chia sẻ, định hướng hoạt động của một tổ chức. Nó là “nguồn lực nội sinh của con người”, tạo ra một môi trường làm việc đặc thù, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất và sự gắn kết của nhân viên. Trong khi đó, triết lý kinh doanh là bộ phận cốt lõi, là tinh hoa của văn hóa kinh doanh. Nó thể hiện tầm nhìn, sứ mệnh và các giá trị nền tảng mà doanh nghiệp theo đuổi. Triết lý này không chỉ là một văn bản tuyên bố, mà còn là kim chỉ nam cho mọi quyết định chiến lược, từ phát triển sản phẩm đến quản trị nhân sự. Một triết lý rõ ràng giúp doanh nghiệp định vị mình trên thị trường, tạo ra lợi thế cạnh tranh khác biệt và xây dựng niềm tin với khách hàng cũng như đối tác. Sức mạnh của chúng nằm ở khả năng biến những giá trị vô hình thành động lực hữu hình, thúc đẩy phát triển bền vững và tạo ra một bản sắc không thể sao chép. Như tác giả Đỗ Minh Cương nhấn mạnh, doanh nghiệp nào coi trọng nhân tố văn hóa sẽ có điều kiện tồn tại lâu dài.

1.1. Định nghĩa Văn hóa và mối liên hệ mật thiết với kinh doanh

Văn hóa là một khái niệm rộng, bao trùm toàn bộ hoạt động vật chất và tinh thần do con người tạo ra. Chủ tịch Hồ Chí Minh định nghĩa: "Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa". Trong kinh doanh, văn hóa không phải là yếu tố bên ngoài mà thấm sâu vào mọi hoạt động. Nó biểu hiện qua cách doanh nghiệp ứng xử với môi trường tự nhiên, môi trường xã hội, và trong nội bộ tổ chức. Các thành tố của một nền văn hóa, như văn hóa nhận thức, văn hóa tổ chức cộng đồng, và cách ứng xử, đều trực tiếp định hình nên văn hóa kinh doanh. Ví dụ, một nền văn hóa trọng tình, trọng đức như ở phương Đông sẽ tạo ra phong cách quản trị và giao tiếp khác biệt so với nền văn hóa trọng lý tính, trọng hiệu quả của phương Tây. Do đó, hiểu rõ văn hóa là bước đầu tiên để xây dựng một nền tảng kinh doanh vững chắc, phù hợp với bối cảnh xã hội và con người tại địa phương.

1.2. Triết lý kinh doanh Hạt nhân của văn hóa doanh nghiệp

Triết lý kinh doanh được xem là cốt lõi, là linh hồn của văn hóa doanh nghiệp. Nó bao gồm các nguyên tắc, giá trị và niềm tin sâu sắc nhất, định hướng cho sự tồn tại và phát triển của tổ chức. Triết lý này thường được hình thành từ kinh nghiệm của người sáng lập và ban lãnh đạo, hoặc được tạo lập một cách có kế hoạch. Nội dung cơ bản của một văn bản triết lý doanh nghiệp thường xoay quanh sứ mệnh (doanh nghiệp tồn tại vì điều gì), tầm nhìn (doanh nghiệp muốn trở thành gì) và các giá trị cốt lõi (những nguyên tắc không thể thay đổi). Ví dụ, triết lý "công nghệ phương Tây và tinh thần Nhật Bản" đã tạo nên động lực phát triển thần kỳ cho Nhật Bản. Một triết lý mạnh mẽ không chỉ là công cụ định hướng chiến lược mà còn là phương tiện giáo dục, phát triển nguồn nhân lực và tạo ra sự đồng thuận trong toàn tổ chức.

1.3. Phân biệt Văn hóa kinh doanh với các khái niệm liên quan

Cần phân biệt rõ văn hóa kinh doanh với văn minh, văn hiến và văn vật. Văn minh chỉ trình độ phát triển về kỹ thuật, công nghệ và tổ chức xã hội. Nó có tính quốc tế và thể hiện sự tiến bộ ở hiện tại. Trong khi đó, văn hóa lại mang tính dân tộc, gắn với các giá trị truyền thống có bề dày lịch sử. Một doanh nghiệp có thể rất văn minh (áp dụng công nghệ 4.0, quy trình hiện đại) nhưng lại thiếu văn hóa (đối xử tệ với nhân viên, gian lận với khách hàng). Văn hiến thiên về các giá trị tinh thần lâu đời, còn văn vật chỉ các giá trị vật chất như di tích, sản phẩm thủ công. Hiểu rõ sự khác biệt này giúp doanh nghiệp không chỉ tập trung vào việc hiện đại hóa (văn minh) mà còn chú trọng nuôi dưỡng các giá trị nhân văn (văn hóa), tạo nên sự phát triển bền vững.

II. Những rủi ro khi kinh doanh thiếu Văn hóa và Triết lý riêng

Hoạt động trong một môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp, việc thiếu vắng một nền tảng văn hóa và triết lý kinh doanh rõ ràng sẽ đẩy doanh nghiệp vào tình thế đầy rủi ro. Thách thức lớn nhất là lối kinh doanh “ăn xổi” và “chụp giật”. Kiểu làm ăn này có thể mang lại lợi nhuận trước mắt nhưng không thể tồn tại lâu dài. Xã hội và người tiêu dùng sớm muộn sẽ phát hiện và tẩy chay những doanh nghiệp chà đạp lên các giá trị văn hóa, đạo đức. Như tài liệu gốc đã chỉ ra, kiểu kinh doanh thiếu văn hóa "sớm hay muộn thì người tiêu dùng và xã hội sẽ phát hiện ra bản chất xấu của kiểu làm ăn này, họ sẽ lên án và tẩy chay". Một rủi ro khác là sự thiếu định hướng chiến lược. Nếu không có triết lý kinh doanh làm kim chỉ nam, doanh nghiệp dễ bị lạc lối trong các quyết định, chạy theo các xu hướng ngắn hạn mà bỏ qua mục tiêu dài hạn. Điều này dẫn đến sự lãng phí nguồn lực, hoạt động thiếu nhất quán và không thể xây dựng được một thương hiệu mạnh. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế, sự thiếu hiểu biết về văn hóa còn là một bất lợi cạnh tranh nghiêm trọng. Doanh nghiệp Việt Nam không thể chấp nhận tình trạng kém hiểu biết về tâm lý, phong tục của chính dân tộc mình so với các đối thủ nước ngoài. Việc không xây dựng được một bản sắc văn hóa riêng biệt khiến doanh nghiệp trở nên mờ nhạt, khó tạo dựng lòng trung thành của khách hàng và đối tác. Cuối cùng, sự thiếu vắng văn hóa tích cực sẽ dẫn đến một môi trường làm việc độc hại, thiếu gắn kết, nơi nhân viên không có động lực cống hiến và tỷ lệ nghỉ việc cao.

2.1. Nguy cơ từ lối kinh doanh ngắn hạn thiếu bền vững

Kinh doanh không có nền tảng văn hóa thường sa vào chủ nghĩa thực dụng cực đoan, chỉ tập trung vào lợi nhuận tài chính trước mắt. Điều này dẫn đến các hành vi như sản xuất hàng kém chất lượng, quảng cáo sai sự thật, trốn thuế, hay gây ô nhiễm môi trường. Những hành động này hủy hoại niềm tin của người tiêu dùng và uy tín xã hội của doanh nghiệp. Về lâu dài, đây là con đường dẫn đến sự thất bại. Sự phát triển bền vững đòi hỏi một tầm nhìn xa, trong đó lợi ích kinh tế phải hài hòa với trách nhiệm xã hội và các giá trị đạo đức. Một doanh nghiệp không có triết lý rõ ràng sẽ không có la bàn đạo đức để định hướng hành động, dễ dàng hy sinh các giá trị dài hạn vì lợi ích ngắn hạn.

2.2. Thách thức trong quản trị nhân sự và xây dựng đội ngũ

Văn hóa doanh nghiệp là chất keo gắn kết các thành viên. Khi thiếu đi yếu tố này, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với một đội ngũ rời rạc, thiếu sự đồng lòng. Nhân viên làm việc chỉ vì lương bổng, không có sự gắn bó tình cảm hay niềm tự hào về tổ chức. Điều này gây khó khăn cho quản trị doanh nghiệp, đặc biệt trong việc tạo động lực và giữ chân nhân tài. Một môi trường làm việc không có các chuẩn mực và giá trị chung dễ phát sinh xung đột, bè phái, làm giảm hiệu suất chung. Việc giáo dục và phát triển nguồn nhân lực cũng trở nên vô định hướng khi không có một triết lý rõ ràng để làm cơ sở.

2.3. Bất lợi trong cạnh tranh và quá trình hội nhập quốc tế

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế, cuộc cạnh tranh không chỉ về giá cả hay công nghệ mà còn là cuộc cạnh tranh về văn hóa. Một doanh nghiệp không có bản sắc văn hóa riêng sẽ khó đứng vững. Các đối thủ nước ngoài thường nghiên cứu rất kỹ văn hóa bản địa để chiếm lĩnh thị trường. Nếu doanh nghiệp trong nước không phát huy được lợi thế sân nhà, không hiểu sâu sắc tâm lý khách hàng Việt Nam, họ sẽ thua ngay trên chính quê hương mình. Hơn nữa, khi giao tiếp và hợp tác với đối tác quốc tế, sự thiếu hiểu biết về giao lưu văn hóa và sự khác biệt giữa văn hóa phương Đông và văn hóa phương Tây có thể dẫn đến những hiểu lầm tai hại, làm đổ vỡ các cơ hội kinh doanh.

III. Bí quyết xây dựng Văn hóa kinh doanh vững mạnh bền vững

Xây dựng một văn hóa kinh doanh vững mạnh là một quá trình có chủ đích, đòi hỏi sự cam kết từ cấp lãnh đạo cao nhất. Nó không phải là kết quả ngẫu nhiên mà là sự vun trồng, định hướng một cách bài bản. Bí quyết đầu tiên nằm ở việc xác định rõ ràng các giá trị cốt lõi. Đây là những nguyên tắc nền tảng, là la bàn đạo đức cho mọi hành động của tổ chức, thường xoay quanh các giá trị phổ quát như chân - thiện - mỹ. Các giá trị này phải được truyền thông một cách nhất quán và được thể hiện qua hành động thực tế của ban lãnh đạo. Lãnh đạo phải là người làm gương, sống và làm việc theo đúng những giá trị đã tuyên bố. Thứ hai, văn hóa được xây dựng thông qua các hệ thống và quy trình. Hệ thống tuyển dụng cần ưu tiên những ứng viên phù hợp với văn hóa. Hệ thống đánh giá hiệu suất và khen thưởng cần công nhận và tưởng thưởng cho những hành vi thể hiện đúng giá trị cốt lõi. Quản trị doanh nghiệp phải được thực hiện theo những nguyên tắc đã đề ra, tạo ra sự công bằng và minh bạch. Thứ ba, cần tạo ra các biểu tượng, nghi lễ và câu chuyện để củng cố văn hóa. Những câu chuyện về sự thành công, về những tấm gương vượt khó, về cách công ty vượt qua khủng hoảng dựa trên giá trị của mình có sức lan tỏa và truyền cảm hứng mạnh mẽ. Cuối cùng, văn hóa cần được liên tục đo lường và cải tiến. Việc khảo sát định kỳ mức độ hài lòng của nhân viên, tổ chức các buổi đối thoại cởi mở sẽ giúp doanh nghiệp nhận diện các vấn đề và điều chỉnh kịp thời để duy trì một môi trường làm việc tích cực, hỗ trợ phát triển bền vững.

3.1. Vai trò của người lãnh đạo trong việc định hình văn hóa

Người lãnh đạo là kiến trúc sư trưởng của văn hóa doanh nghiệp. Tầm nhìn, giá trị và hành vi của họ có ảnh hưởng quyết định đến toàn bộ tổ chức. Một người lãnh đạo có bản lĩnh và năng lực sẽ biết cách tạo ra một văn bản triết lý doanh nghiệp có sức thuyết phục và dẫn dắt đội ngũ thực hiện theo triết lý đó. Họ không chỉ nói về văn hóa mà còn sống với văn hóa đó mỗi ngày. Sự nhất quán giữa lời nói và hành động của lãnh đạo là yếu tố quan trọng nhất để xây dựng niềm tin. Ngược lại, nếu lãnh đạo nói một đằng, làm một nẻo, mọi nỗ lực xây dựng văn hóa sẽ trở nên vô nghĩa. Điều kiện về bản lĩnh và năng lực của người lãnh đạo doanh nghiệp là một trong những điều kiện cơ bản cho sự ra đời của một triết lý doanh nghiệp hiệu quả.

3.2. Truyền thông nội bộ và củng cố các giá trị cốt lõi

Xây dựng văn hóa không chỉ dừng lại ở việc viết ra các giá trị. Chúng cần được truyền thông một cách liên tục và sáng tạo để thấm sâu vào tư duy và hành động của mỗi nhân viên. Các kênh truyền thông nội bộ như email, bản tin, mạng xã hội doanh nghiệp, các cuộc họp toàn công ty cần được tận dụng để nhắc lại và tôn vinh các giá trị. Quan trọng hơn, các giá trị này phải được tích hợp vào các chương trình đào tạo, đặc biệt là đào tạo cho nhân viên mới. Việc tổ chức các hoạt động tập thể, các chương trình vinh danh những cá nhân, tập thể có hành vi xuất sắc phù hợp với văn hóa cũng là cách hiệu quả để củng cố các giá trị cốt lõi và tạo ra một môi trường làm việc tích cực.

3.3. Tích hợp văn hóa vào hệ thống quản trị và vận hành

Để văn hóa thực sự sống, nó phải được thể hiện trong mọi quy trình của doanh nghiệp. Từ việc tuyển dụng người phù hợp, đánh giá hiệu suất công việc dựa trên cả kết quả và hành vi, cho đến chính sách lương thưởng và phát triển sự nghiệp. Ví dụ, nếu một trong những giá trị cốt lõi là "sáng tạo", công ty cần có cơ chế khuyến khích ý tưởng mới, chấp nhận rủi ro và thất bại có kiểm soát. Nếu giá trị là "hợp tác", hệ thống đánh giá cần có tiêu chí về làm việc nhóm, thay vì chỉ tập trung vào thành tích cá nhân. Khi văn hóa được tích hợp sâu vào hệ thống quản trị doanh nghiệp, nó sẽ trở thành một nguồn lực mạnh mẽ, tự động định hướng hành vi của mọi người theo mục tiêu chung.

IV. Phương pháp tạo lập Triết lý kinh doanh làm kim chỉ nam

Tạo lập một triết lý kinh doanh hiệu quả là một công việc chiến lược, đòi hỏi tư duy sâu sắc và sự tham gia của toàn bộ ban lãnh đạo. Phương pháp phổ biến nhất bắt đầu từ việc trả lời ba câu hỏi nền tảng: Tại sao chúng ta tồn tại (Sứ mệnh), chúng ta muốn trở thành gì trong tương lai (Tầm nhìn), và những nguyên tắc nào sẽ dẫn lối cho hành động của chúng ta (Giá trị cốt lõi). Quá trình này có thể được hình thành từ kinh nghiệm kinh doanh của người sáng lập, người đã trải qua nhiều thăng trầm và đúc kết nên những bài học xương máu. Hoặc, nó có thể được tạo lập theo kế hoạch bài bản, thông qua các buổi hội thảo chiến lược, nơi ban lãnh đạo cùng nhau thảo luận, phân tích và thống nhất. Một văn bản triết lý doanh nghiệp hiệu quả cần phải ngắn gọn, dễ nhớ, dễ hiểu và truyền cảm hứng. Hình thức thể hiện có thể đa dạng, từ một bản tuyên ngôn chính thức, một khẩu hiệu (slogan) súc tích, cho đến các bài hát truyền thống của công ty. Điều quan trọng là triết lý đó phải chân thực, phản ánh đúng bản chất của doanh nghiệp và có thể áp dụng vào thực tế. Nó phải là một công cụ định hướng và quản lý chiến lược, giúp doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào những mục tiêu quan trọng nhất. Hơn nữa, triết lý kinh doanh còn là phương tiện để giáo dục và phát triển nguồn nhân lực, giúp họ hiểu rõ mục đích công việc và đóng góp vào thành công chung của tổ chức.

4.1. Xác định Sứ mệnh Tầm nhìn và các Giá trị cốt lõi

Đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất. Sứ mệnh (mission) là tuyên bố về mục đích tồn tại của doanh nghiệp, trả lời câu hỏi "Chúng ta kinh doanh vì điều gì?" ngoài lợi nhuận. Tầm nhìn (vision) là bức tranh về tương lai mà doanh nghiệp muốn kiến tạo, một mục tiêu lớn lao và đầy cảm hứng. Giá trị cốt lõi (core values) là những niềm tin, nguyên tắc cơ bản không thể bị xâm phạm, là kim chỉ nam cho mọi hành vi và quyết định. Ví dụ, một công ty công nghệ có thể có sứ mệnh "đơn giản hóa cuộc sống bằng công nghệ", tầm nhìn "trở thành nền tảng công nghệ thiết yếu trong mọi gia đình" và các giá trị cốt lõi như "đổi mới không ngừng, lấy khách hàng làm trung tâm, liêm chính tuyệt đối".

4.2. Điều kiện cần và đủ cho sự ra đời của triết lý doanh nghiệp

Không phải doanh nghiệp nào cũng có thể xây dựng một triết lý hiệu quả. Tài liệu của TS. Đỗ Minh Cương chỉ ra bốn điều kiện cơ bản. Thứ nhất là điều kiện về cơ chế pháp luật, một môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng. Thứ hai là điều kiện về thời gian hoạt động và kinh nghiệm của người lãnh đạo, triết lý cần thời gian để được chiêm nghiệm và đúc kết. Thứ ba là điều kiện về bản lĩnh và năng lực của người lãnh đạo, người có khả năng dẫn dắt và truyền cảm hứng. Cuối cùng, và không kém phần quan trọng, là sự chấp nhận tự giác của đội ngũ nhân viên. Một triết lý dù hay đến đâu cũng sẽ thất bại nếu không được tập thể đón nhận và thực thi.

4.3. Biến triết lý thành hành động trong quản lý chiến lược

Triết lý kinh doanh không phải là một khẩu hiệu trang trí. Nó phải được sử dụng như một công cụ quản lý chiến lược. Mọi mục tiêu, kế hoạch và hành động của công ty đều phải được soi chiếu qua lăng kính của triết lý. Khi đứng trước một quyết định khó khăn, ban lãnh đạo cần tự hỏi: "Lựa chọn này có phù hợp với sứ mệnh và giá trị cốt lõi của chúng ta không?". Bằng cách này, triết lý giúp doanh nghiệp giữ vững định hướng, tránh xa các cám dỗ ngắn hạn và xây dựng một con đường phát triển bền vững. Nó đảm bảo sự nhất quán trong hành động, từ cấp cao nhất đến nhân viên cấp thấp nhất, tạo ra một sức mạnh tổng hợp to lớn.

V. Phân tích đặc thù Văn hóa kinh doanh Việt Nam trong hội nhập

Trong quá trình hội nhập kinh tế sâu rộng, việc hiểu và phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam trong kinh doanh là một lợi thế cạnh tranh quan trọng. Văn hóa kinh doanh Việt Nam được hình thành và phát triển dựa trên nền tảng văn hóa dân tộc với những đặc trưng riêng biệt. Văn hóa Việt Nam thuộc loại hình văn hóa trọng tĩnh, gốc nông nghiệp, đề cao tính cộng đồng, sự linh hoạt và các mối quan hệ tình cảm. Điều này ảnh hưởng sâu sắc đến phong cách kinh doanh. Doanh nhân Việt thường coi trọng chữ "tín" và các mối quan hệ cá nhân. Việc xây dựng mạng lưới quan hệ (networking) được xem là yếu tố then chốt dẫn đến thành công. Lối tư duy tổng hợp, linh hoạt giúp doanh nghiệp Việt thích ứng nhanh với sự thay đổi của thị trường. Tuy nhiên, những đặc điểm này cũng có mặt trái. Tính cộng đồng đôi khi dẫn đến tư duy cục bộ, gia đình trị trong quản trị doanh nghiệp. Sự linh hoạt có thể biến tướng thành lối làm ăn tùy tiện, thiếu nguyên tắc. Trong bối cảnh mới, thách thức đặt ra là làm thế nào để gạn đục khơi trong, phát huy những giá trị tích cực của văn hóa truyền thống như tinh thần yêu nước, cần cù, sáng tạo, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa của văn hóa phương Tây như tính kỷ luật, tư duy lý tính và quản trị chuyên nghiệp. Xây dựng một nền văn hóa kinh doanh Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là con đường tất yếu để doanh nghiệp Việt phát triển bền vững và khẳng định vị thế trên trường quốc tế.

5.1. Nguồn gốc hình thành và các yếu tố ảnh hưởng

Văn hóa kinh doanh Việt Nam là sản phẩm của một lịch sử lâu dài với nhiều yếu tố tác động. Môi trường tự nhiên với nền nông nghiệp lúa nước đã hình thành nên tính cộng đồng, làng xã. Quá trình lao động sản xuất tạo ra sự cần cù, chịu khó. Lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước hun đúc nên tinh thần yêu nước và ý chí tự cường. Bên cạnh đó, quá trình giao lưu văn hóa với Trung Hoa, Ấn Độ và phương Tây cũng để lại nhiều dấu ấn. Tư tưởng Nho giáo ảnh hưởng đến hệ thống thứ bậc và sự coi trọng đạo đức, lễ nghĩa. Văn hóa phương Tây mang đến tư duy pháp quyền và phong cách quản lý khoa học. Tất cả những yếu tố này hòa quyện, tạo nên một nền văn hóa kinh doanh đa dạng và phức hợp.

5.2. Bản sắc văn hóa Việt Nam trong hoạt động kinh doanh

Bản sắc văn hóa Việt Nam thể hiện rõ nét trong kinh doanh qua một số đặc điểm. Đầu tiên là tính cộng đồng, thể hiện qua sự coi trọng tập thể, các mối quan hệ gia đình, dòng họ trong doanh nghiệp. Thứ hai là tính linh hoạt, ứng biến, giúp doanh nhân dễ dàng thích nghi với những thay đổi của môi trường kinh doanh. Thứ ba là sự trọng tình, trọng đức, coi trọng uy tín cá nhân và các mối quan hệ thân tình hơn là các điều khoản hợp đồng khô khan. Những đặc điểm này vừa là thế mạnh, vừa là điểm yếu. Phát huy bản sắc dân tộc không có nghĩa là bảo thủ, mà là nhận diện đúng giá trị cốt lõi để vận dụng một cách sáng tạo trong bối cảnh hiện đại.

5.3. Hướng đi để phát triển văn hóa kinh doanh thời kỳ mới

Để phát triển, văn hóa kinh doanh Việt Nam cần một tư duy mới. Doanh nghiệp cần xây dựng các mô hình quản trị doanh nghiệp chuyên nghiệp, minh bạch, kết hợp hài hòa giữa yếu tố tình và lý. Cần đề cao tinh thần thượng tôn pháp luật, xây dựng một môi trường kinh doanh công bằng. Đồng thời, phải không ngừng học hỏi, tiếp thu tinh hoa quản trị thế giới nhưng không đánh mất bản sắc dân tộc. Việc tạo lập được những triết lý kinh doanh đặc thù, vừa có tính tiên tiến, vừa giàu tính nhân văn và đậm đà bản sắc Việt Nam sẽ giúp doanh nghiệp không chỉ đạt hiệu quả cao mà còn phát triển bền vững trong quá trình hội nhập.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Văn hoá kinh doanh và Triết lý kinh doanh là giáo trình chuyên khảo do Tiến sĩ Đỗ Minh Cương (cán bộ giảng dạy Trường Đại học Thương mại) biên soạn, được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành vào tháng 9 năm 2001 tại Hà Nội. Cuốn sách xuất phát từ môn học cùng tên, được Hội đồng Khoa học Trường Đại học Thương mại thông qua và đưa vào chương trình đào tạo chính thức từ năm học 1988–1989 cho tất cả các bậc học: cao đẳng, đại học, và sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ). Môn học giữ vị trí kiến thức chuyên môn bổ trợ và chuyên ngành trong khối ngành kinh tế – thương mại, đặc biệt đối với sinh viên các khoa Quản trị kinh doanh, Kinh tế đối ngoại, Kinh doanh quốc tế, và Khách sạn – Du lịch.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định rõ trên các phương diện lý luận và thực hành:

• Cung cấp định nghĩa khoa học và chuẩn xác về các khái niệm: văn hoá, văn hoá kinh tế, văn hoá kinh doanh, triết lý kinh doanh, triết lý doanh nghiệp;
• Phân tích cơ sở lý luận của văn hoá học, kinh nghiệm quản trị quốc tế và quá trình hình thành, phát triển của văn hoá kinh tế, văn hoá kinh doanh Việt Nam;
• Quán triệt các quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước về xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong hoạt động kinh tế;
• Định hướng tư duy tạo lập bản sắc văn hoá kinh doanh và triết lý doanh nghiệp đặc thù cho giới doanh nhân, doanh nghiệp nhằm đạt tới hiệu quả kinh tế và phát triển bền vững.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình gồm phần Mở đầu, hai phần nội dung chính với 6 chương, hệ thống Câu hỏi ôn tập và Danh mục tài liệu tham khảo. Tác giả áp dụng phương pháp nghiên cứu văn hoá học liên ngành, kết hợp phép biện chứng duy vật với phương pháp lịch sử, hệ thống – cấu trúc và so sánh loại hình văn hoá. Điểm đặc sắc của giáo trình là việc tách "Triết lý kinh doanh" thành một phần nghiên cứu độc lập (Phần thứ hai) nhằm làm rõ vai trò định hướng chiến lược và giá trị cốt lõi của nó đối với sự phát triển của tổ chức kinh tế.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua 6 chương với logic phát triển từ lý luận văn hoá học tổng quát đến ứng dụng chuyên sâu trong quản trị kinh doanh tại Việt Nam:

• Chương 1: Văn hoá và vai trò của nó đối với sự phát triển của con người và xã hội: Khái quát 6 phương diện của khái niệm văn hoá (từ nguyên cultura, phạm vi, hình thức vật thể/phi vật thể, hệ thống cấu trúc, tính lịch sử, chức năng); phân biệt văn hoá với văn minh, văn hiến, văn vật; phân loại hai loại hình văn hoá cơ bản (văn hoá phương Đông gốc nông nghiệp trọng tĩnh và văn hoá phương Tây gốc du mục trọng động); luận giải vai trò của văn hoá đối với sự hình thành nhân cách cá nhân và sự phát triển quốc gia.
• Chương 2: Văn hoá kinh tế và kinh doanh: Xác định nội hàm khái niệm văn hoá kinh tế và văn hoá kinh doanh; phân tích 5 phương diện tác động của nhân tố văn hoá trong kinh doanh: nguồn lực phát triển bền vững, đạo đức và phong cách doanh nhân, văn hoá trong quản trị doanh nghiệp, văn hoá trong sản xuất hàng hoá/dịch vụ, và văn hoá trong giao tiếp, hợp tác quốc tế.
• Chương 3: Văn hoá kinh doanh Việt Nam: Nghiên cứu 4 điều kiện hình thành văn hoá Việt Nam (chủ thể, môi trường tự nhiên, lao động sản xuất, kết cấu kinh tế – xã hội); phân tích quá trình biến đổi qua giao lưu văn hoá với Ấn Độ, Trung Hoa, phương Tây; định vị bản sắc văn hoá và các đặc trưng của văn hoá kinh tế – kinh doanh Việt Nam.
• Chương 4: Triết lý kinh doanh, triết lý doanh nghiệp – sự hình thành: Phân biệt triết lý với triết học; phân loại triết lý kinh doanh; phân tích 2 cách thức tạo lập văn bản triết lý doanh nghiệp (từ kinh nghiệm của người sáng lập hoặc lập theo kế hoạch của ban lãnh đạo); xác lập 4 điều kiện cơ bản cho sự ra đời triết lý doanh nghiệp (pháp luật, thời gian/kinh nghiệm, bản lĩnh lãnh đạo, sự tự giác chấp nhận của nhân viên).
• Chương 5: Nội dung, vai trò của triết lý doanh nghiệp: Phân tích cấu trúc nội dung và hình thức thể hiện của văn bản triết lý; luận giải 3 vai trò quản trị (cốt lõi văn hoá doanh nghiệp, công cụ quản lý chiến lược, phương tiện giáo dục nhân lực); nêu rõ điều kiện phát huy và giới hạn tác động của triết lý doanh nghiệp.
• Chương 6: Triết lý kinh doanh Việt Nam: Khái quát hoàn cảnh kinh tế – xã hội và các thời kỳ phát triển của triết lý kinh doanh trong lịch sử dân tộc; đề xuất các điều kiện hình thành và phát huy vai trò của triết lý kinh doanh trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình tích hợp hệ thống lý thuyết nền tảng từ nhiều trường phái học thuật:

• Lý thuyết văn hoá học cấu trúc – hệ thống: Dựa trên mô hình 4 thành tố văn hoá (văn hoá nhận thức, văn hoá tổ chức cộng đồng, văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên, văn hoá ứng xử với môi trường xã hội) và 4 chức năng cơ bản (tổ chức xã hội, điều chỉnh xã hội, giao tiếp, giáo dục) của PGS.TS. Trần Ngọc Thêm; hệ thống chức năng vì con người (giáo dục, nhận thức, thẩm mỹ, giải trí) của GS. Trần Quốc Vượng; khái niệm văn hoá của GS. Phan Huy Lê, PGS. Vũ Minh Giang, và nhà nghiên cứu Phan Ngọc.
• Khung phân tích loại hình văn hoá: Bảng đối chiếu đặc trưng giữa văn hoá gốc nông nghiệp (trọng tĩnh, định cư, hòa hợp thiên nhiên, tư duy tổng hợp biện chứng, trọng tình/đức/văn/nữ giới, linh hoạt) và văn hoá gốc du mục (trọng động, du cư, tham vọng chế ngự tự nhiên, tư duy phân tích duy lý thực nghiệm, trọng sức mạnh/võ/tài/nam giới, nguyên tắc).
• Học thuyết nhu cầu Abraham Maslow (1954): Thang bậc 5 cấp độ nhu cầu (sinh lý, an toàn, liên kết nhóm, kính trọng, tự khẳng định/sáng tạo) được dùng để phân tích động cơ hoạt động và hành vi của con người trong môi trường kinh doanh.
• Quan điểm duy vật lịch sử: Trích dẫn các thư từ học thuật của Ph. Ăngghen gửi Ph. Mehring (1893) và J. Bloch (1890) nhằm bác bỏ thuyết "quyết định luận kinh tế", khẳng định tính độc lập tương đối và sự tác động trở lại của ý thức xã hội (văn hoá) đối với tồn tại xã hội (kinh tế).
• Tiêu chuẩn phát triển con người của Liên hợp quốc: Tích hợp quan điểm của UNESCO (Thập kỷ Quốc tế phát triển văn hoá 1988–1997) và chỉ số phát triển con người (HDI) gồm ba tiêu chí: kinh tế (mức sống), y tế (tuổi thọ), và giáo dục.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích định chất văn hoá: Khả năng nhận diện và giải thích các hiện tượng kinh tế, hành vi tiêu dùng và phong cách quản lý dưới góc độ nhân tính hoá và giá trị học.
• Kỹ năng tạo lập văn bản quản trị: Nắm vững quy trình soạn thảo văn bản triết lý doanh nghiệp, xác định sứ mệnh, mục tiêu và hệ giá trị cốt lõi của tổ chức.
• Kỹ năng giao tiếp và đàm phán đa văn hoá: Nắm bắt tâm lý, phong tục và sự khác biệt giữa các đối tác phương Đông và phương Tây để xây dựng chiến lược kinh doanh quốc tế phù hợp.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy liên ngành, kết hợp lý luận học thuật với phân tích thực tiễn kinh tế – xã hội:

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Kết hợp chặt chẽ giữa thuyết giảng lý thuyết văn hoá học và phương pháp xêmina, thảo luận tình huống. Giảng viên đóng vai trò định hướng phương pháp luận, hướng dẫn sinh viên khai thác các dữ liệu lịch sử, kinh nghiệm quản trị của các nước (Nhật Bản, phương Tây) và thực tiễn doanh nghiệp Việt Nam.
• Bài tập tình huống và case studies: Sau mỗi chương, giáo trình thiết kế mục Bài tham khảo và đọc thêm chứa các "tình huống có vấn đề". Các tình huống này phản ánh xung đột thực tế giữa mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn và giá trị văn hoá bền vững, giữa phương thức làm ăn truyền thống và yêu cầu hội nhập hiện đại.
• Hình thức thảo luận và seminar: Cuối mỗi bài đọc thêm đều có hệ thống câu hỏi thảo luận chuyên đề, đòi hỏi người học phải vận dụng các phạm trù lý luận (như bản sắc văn hoá, tính chuẩn mực của đạo đức kinh doanh, điều kiện ra đời triết lý doanh nghiệp) để trình bày quan điểm cá nhân và tranh biện học thuật.
• Phương pháp đánh giá: Đánh giá kết quả học tập dựa trên sự thông hiểu hệ thống khái niệm, khả năng liên hệ thực tiễn thông qua bài tập lớn, bài kiểm tra định kỳ và phần giải đáp 6 nhóm câu hỏi ôn tập tổng hợp ở cuối sách (trang 283).
• Chỉ dẫn tự học: Sinh viên được yêu cầu đọc đối chiếu các công trình nghiên cứu cơ sở như giáo trình Cơ sở văn hoá Việt Nam của GS. Trần Quốc Vượng và PGS.TS. Trần Ngọc Thêm; tra cứu các tác phẩm văn học, lịch sử (thơ Quy hứng của Nguyễn Trung Ngạn, tác phẩm của Molière, Balzac) để hiểu sâu về tâm lý học hành vi và chuẩn mực văn hoá.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cải tiến và mở rộng phạm vi xuất bản: So với bản in nội bộ lần đầu năm 2000 phục vụ trong phạm vi Trường Đại học Thương mại, ấn bản năm 2001 do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành đã được tác giả chỉnh lý, bổ sung toàn diện về nội dung và hình thức, chính thức xã hội hoá phục vụ rộng rãi hệ thống các trường đại học khối kinh tế toàn quốc.
• Bổ sung công cụ học tập thực hành: Ấn bản 2001 bổ sung hoàn chỉnh hệ thống các câu hỏi thảo luận xêmina gắn với các tình huống có vấn đề ở mục Bài tham khảo và đọc thêm cuối mỗi chương, cùng danh mục câu hỏi ôn tập cuối sách nhằm nâng cao tính ứng dụng.
• Tích hợp quan điểm chỉ đạo của Đảng: Giáo trình cập nhật và phân tích sâu sắc các nghị quyết: Văn kiện Đại hội Đảng VIII (1996), Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998) và Văn kiện Đại hội Đảng IX (2001) về vị trí của văn hoá: "xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế – xã hội".
• Gắn kết thực tiễn kinh tế thị trường thế kỷ XXI: Giáo trình giải quyết trực diện những thách thức của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, phê phán các hành vi kinh doanh "ăn xổi", "chụp giật", thiếu văn hoá; đồng thời phân tích bài học lịch sử từ cuộc Duy tân Minh Trị (1868) của Nhật Bản với phương châm "công nghệ phương Tây, tinh thần Nhật Bản" để gợi mở giải pháp phát huy nội lực văn hoá kinh doanh dân tộc.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên và học viên cao học: Giáo trình được thiết kế cho sinh viên các hệ cao đẳng, đại học và học viên sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ) thuộc khối ngành kinh tế, quản trị và kinh doanh. Sách trực tiếp phục vụ chương trình đào tạo của các ngành: Quản trị kinh doanh, Kinh tế đối ngoại, Kinh doanh quốc tế, và Khách sạn – Du lịch.
• Yêu cầu kiến thức nền tảng (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức giáo dục đại cương, bao gồm Triết học Mác – Lênin, Kinh tế chính trị Mác – Lênin và Kinh tế học cơ bản. Nhằm hỗ trợ người học trong điều kiện phần lớn các trường kinh tế chưa giảng dạy môn Cơ sở văn hoá Việt Nam, giáo trình đã hệ thống hoá sẵn các tri thức văn hoá học nền tảng trong Chương 1 và Chương 3.
• Giảng viên và cán bộ nghiên cứu: Tài liệu đóng vai trò là giáo trình chuẩn để giảng viên biên soạn đề cương bài giảng, thiết kế bài tập xêmina; đồng thời là tài liệu tham khảo khoa học cho các nhà nghiên cứu về văn hoá kinh tế và quản trị chiến lược.
• Doanh nhân và cán bộ quản lý doanh nghiệp: Giáo trình cung cấp cơ sở phương pháp luận giúp các nhà lãnh đạo doanh nghiệp xây dựng bộ quy tắc ứng xử, văn bản triết lý doanh nghiệp và chiến lược phát triển nguồn nhân lực bền vững.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Giáo trình phục vụ sinh viên, học viên sau đại học khối ngành kinh tế – kinh doanh (Quản trị kinh doanh, Kinh tế đối ngoại, Kinh doanh quốc tế, Du lịch), giảng viên bộ môn khoa học quản lý, các nhà nghiên cứu văn hoá kinh tế và giới doanh nhân quan tâm đến quản trị chiến lược.

2. Cần kiến thức nền nào để học môn này?
Người học cần có kiến thức cơ bản về Triết học, Kinh tế chính trị và Quản trị học đại cương. Các nội dung văn hoá học và cơ sở văn hoá Việt Nam đã được giáo trình hệ thống hoá chi tiết trong các chương chuyên đề để người học tự tiếp cận thuận lợi.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu quản trị doanh nghiệp thông thường?
Khác với các tài liệu quản trị thuần tuý tiếp cận theo kỹ thuật điều hành kinh tế, giáo trình này tiếp cận theo phương pháp văn hoá học liên ngành, đi sâu vào bản chất định chất, bảng giá trị đạo đức và tách riêng phần lý luận về "Triết lý kinh doanh" để giải quyết vấn đề phát triển bền vững của doanh nghiệp.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu giáo trình hiệu quả?
Người học cần nghiên cứu tuần tự các chương lý luận từ Chương 1 đến Chương 6, hoàn thành các câu hỏi thảo luận sau mỗi bài đọc thêm, giải quyết các tình huống có vấn đề và đối chiếu với hệ thống câu hỏi ôn tập tổng hợp ở trang 283.

5. Có tài liệu bổ trợ nào được khuyến nghị đọc cùng?
Giáo trình khuyến nghị nghiên cứu song song với hai tài liệu chuyên khảo: Cơ sở văn hoá Việt Nam (GS. Trần Quốc Vượng chủ biên) và Cơ sở văn hoá Việt Nam (PGS.TS. Trần Ngọc Thêm), cùng các công trình nghiên cứu về giá trị truyền thống của GS. Phan Huy Lê và PGS. Vũ Minh Giang.

---

Kết luận

Giáo trình Văn hoá kinh doanh và Triết lý kinh doanh của TS. Đỗ Minh Cương là công trình học thuật xác lập hệ thống lý luận khoa học về mối quan hệ biện chứng giữa văn hoá và kinh tế trong bối cảnh Việt Nam đổi mới và hội nhập. Tác phẩm cung cấp khung lý thuyết liên ngành hoàn chỉnh, kết hợp hài hòa giữa các giá trị văn hoá truyền thống và yêu cầu quản trị kinh doanh hiện đại.

Lộ trình học tập được thiết kế khoa học: người học bắt đầu từ kiến thức văn hoá học đại cương (Chương 1), chuyển tiếp sang nghiên cứu tác động của văn hoá trong môi trường kinh tế (Chương 2, 3), và tiến tới làm chủ phương pháp luận thiết lập triết lý doanh nghiệp (Chương 4, 5, 6). Để hoàn thiện tri thức môn học, người học nên kết hợp nghiên cứu các văn kiện chính sách của Nhà nước và hệ thống tài liệu tham khảo chuyên ngành được chỉ dẫn chi tiết trong giáo trình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu và Danh mục tài liệu tham khdo, sách được chia làm hai phần chính: Văn hoá binh doanh và Triết lý kinh doanh, mỗi phần gồm có ba bài - ba chương. Vì trong chương trình đào tạo của hầu hết các trưững kinh tế, kinh doanh hiện nay không có môn học od sd van hod Việt Nam, cho nên, để giúp cho bạn đọc có kiến thức cơ bản liên quan tới môn học mới, trong phần thứ nhất của cuốn sách này, chúng tôi đã kế thừa nhiều nội dung của hai cuốn giáo trình cơ sở uăn hoá Việt Nam đã xuất bản, một cuốn do G§. Trần Quốc Vượng làm chủ biên và cuốn kia do PGS, TS. Trần Ngọc Thêm biên soạn (xem Danh mục tài liệu tham khảo).

Triết lý kính doanh là một bộ phận của văn hoá kinh doanh, song do sự khác 15 biệt của nó so với các bộ phận khác trong hệ thống và do tâm quan trọng đặc biệt của nó đối với thực tiễn kinh doanh hiện nay nên đã được tách ra để nghiên cứu sâu hơn, trong phần thứ hai của cuốn sách. Ngoài phần Cầu hỏi ôn tập được in ở cuốn sách, lần xuất bản này chúng tôi còn bổ sung các cđu hỏi thảo luận sau mỗi một tình huống có vấn đề cần được nghiên cứu, cần thảo luận - xêmina theo các Bài thơm: khỏo uà đọc thêm ở phần cuối mỗi chương. Thực tế giảng dạy của chúng tôi cho thấy những tình huống - vấn đề này thường gây nên sự hứng thú tìm hiểu và trình bày ý kiến riêng của người đọc, nếu được giáo viên hướng dẫn đúng thì việc học môn Văn hoá binh doanh uà triết lý bình doanh sẽ trở nên hấp dẫn và đạt hiệu quả cao hơn. Bước đầu biên soạn giáo trình cho một môn học mới mẻ, trong khi năng lực và thời gian có hạn, nên cuốn sách sẽ không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót.

Tác giả cuốn sách này rất mong nhận được sự trao đổi, đóng góp ý kiến và phê bình của bạn dọc để sửa chữa, bổ sung cho được hoàn thiện hơn. Cuối cùng, xin trân trọng cảm ơn Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Trường Đại học Thương mại, đặc biệt là các đồng nghiệp tại Bộ môn Triết học - Tâm lý xã hội của Trường Đại học Thương mại, PGS. Vũ Ngọc Pha - người phần biện chính,. đã tạo điều kiện và giúp đỡ cho sự ra đời của cuốn giáo trình này.

Hà Nội, tháng 7 năm 2001 ĐỒ MINH CƯƠNG 16 PHAN THU NHAT VAN HOA KINH DOANH CHUONG I VAN HOA VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CON NGƯỜI VÀ XÃ HỘI 1- VĂN HOÁ VÀ VĂN HOÁ HỌC 1. Khái niệm văn hoá Văn hoá là một khái niệm có ngoại điên rất rộng lớn bao gồm nhiều loại đối tượng, tính chất và hình thức biểu hiện khác nhau. Bởi vậy, cho đến nay, có đến hàng trăm (có người cho rằng khoảng một nghìn) định nghĩa khác nhau về văn hoá. Trước khi đi đến một định nghĩa tổng quát về bản chất của văn hoá đủ làm cơ sở lý luận và định hướng cách tiếp cận đúng về vấn đề văn hoá kinh doanh, chúng ta cần tìm hiểu những khía cạnh và đối tượng chính 2vHKrhœanh 17 của khái niệm văn hoá.

Theo nghĩa của từ nguyên (nghĩa gốc của từ) Văn hoá (culture -tiếng Anh, Pháp.) đều xuất xứ từ chữ La tinh Cultura cé nghĩa là khai hoang, trồng trọt, trông nom cây lương thực; nói ngắn gọn là sự uưn trồng. Sau đó từ cultura được mỗ rộng nghĩa, dùng trong lĩnh vực xã hội chỉ sự vun trồng, giáo dục, đào tạo và phát triển mọi khả năng của cori người. Ở phương Đông, trong tiếng Hán cổ, từ uốn hoá bao gồm uăn là về :đẹp của nhân tính, cái đẹp của tri thức, trí tuệ con người có thể đạt được bằng sự tu dưỡng của bản thân và cách thức cai trị đúng đắn của người cầm quyển. Chữ hođ trong văn hoá là việc đem cới oðn (cái đẹp, cái tốt, cái đúng) để cảm hoá, giáo dục và hiện thực hoá trong thực tiễn, đời sống.

Văn hoá chính là nhân hoá hay nhân uăn hoá. Đường lối uăn trị hay đức trị của Khổng Tử là từ quan điểm cơ bản này về văn hoá (băn hoá là uăn trị giáo hoá, là giáo dục, cảm hoá bằng điển chương, lễ nhạc, không dùng hình phạt tàn bạo và sự cưỡng bức). Văn hoá, trong từ nguyên của cả phương Đông và phương Tây, đều có một nghĩa chung căn bản là sự giáo hoá, uun trồng nhân cách con người (cá nhân, cộng đồng, xã hội loài người); cũng có nghĩa là lam cho con người va cuộc sống trở nên tốt đẹp. Chủ tịch Hỗ Chí Minh nói: "Vì lợi ích mười năm phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm phải trồng người" là theo cái ngữ nghĩa căn bản này của văn hoá.

Căn cứ uào phạm vi xem xét, nghiên cứu - cũng là phạm vi của đối tượng mà khái niệm văn hoá được dùng để phản ánh - người ta định nghĩa văn hoá theo ba cấp độ chính: Theo nghĩa rộng nhất, văn hoá là toàn bộ những hoạt động vật chất và tỉnh thần mà loài người đã tạo ra trong lịch sử của mình trong mối quan hệ với con người, với tự nhiên và với xã hội. "Vì lẽ sinh tổn cũng như vì mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn hoá, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương tiện, phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá. Van hod là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cyng vdi biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhụ cầu đời sống, va đòi hỏi của sự sinh tổn"! Như vậy, Chủ tịch Hê Chí Minh đã dùng khái niệm văn hoá theo nghĩa rộng nhất của nó!, Theo nghĩa (phạm 0Ù rộng, văn hoá là những hoạt động và giá trị tính thần của loài người? Trong phạm vi này, văn hoá khoa học và văn hoá nghệ thuật có thể coi là 1.

Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t. Có thể gọi khác đi về cách phân loại trên: nghĩa rộng, nghĩa vừa, và nghĩa hẹp. Ngoài ra còn có cách nhìn khác về đối tượng của văn boá, như theo "góc rộng" và "góc hẹp",. 19 hai phan hệ chính của: một hệ thống văn hoá.

Theo nghĩa (phạm 0Q hẹp, văn hoã được coi như một ngành - ngành văn hoá nghệ thuật - để phân biệt với các ngành kinh tế - kỹ thuật khác của nền kinh tế quốc dân. Cách hiểu văn hoá trong phạm vi hẹp thường kèm theo một quan điểm, cách: đối xử sai lệch về văn hoá: Coi văn hoá là lĩnh vực hoạt động đứng ngoài kinh tế, sống được là nhờ trợ cấp của nhà nước và "ăn theo" nền kinh tế. Thực ra thì văn hoá nghệ thuật (văn chương, nhạc, hoạ, sân “khấu, điện ảnh, truyền hình.) là một bộ phận quan trọng của nền văn hoá. Văn hoá có trong kinh tế và nó có thể trổ thành:một nguồn động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Thậm chí, người ta còn hiểu văn hoá với một nghĩa rất hẹp là trình độ học vấn hoặc một loại hình nghệ thuật. Đó là một cách hiểu sai. Trong ba nghĩa kể trên của từ văn hoá thì hiện nay người ta thường dùng tió với nghĩa rộng nhất. Loại trừ những trường hợp đặc biệt và người nghiên cứu đã tự giới hạn, quy ước, chúng ta nên hiểu khái niệm uăn hoá uới nghĩa rộng nhất của nó.

Đô chính là đối tượng nghiên cứu của môn văn hoá học (xem ở muc 1. Theo hình thức biểu hiện thì văn hoá được phân loại thành văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần hay nói cho đúng hơn, gầm oăn. hoá vat thé (tangible) va vdn hod phi vat thé (intangible). Các đền chùa, cảnh quan, đi tích lịch sử cũng như các sản phẩm văn hoá truyền thống như tranh Đông Hồ, gốm 20 Bat Trang,.

déu thudc loai hinh van hod vat thé. Cac phong tục, tập quán, làn điệu dân ca hay bằng giá trị, chuẩn mực đạo đức của một dân tộc. là thuộc văn hoá phi vật thể. Tuy vậy, sự phân loại trên cũng chỉ có nghĩa tương đối bởi vì trong một sản phẩm văn hoá thường có cả yếu tố "vật thể" và “phi vat thé" của nó.

Xin lấy một ví dụ về phố cổ Hà Nội. Ấn sâu sau cái vật thể hữu hình của nó gồm những ngôi nhà, với tường, cửa, mái ngói. là cái 0ô hình của kiểu dáng kiến trúc và quy hoạch đặc thù, cái hồn qua vẻ cổ kính của thời gian và giá trị lịch sử. Gọi phố cổ Hà Nội là sản phẩm văn hoá vật thể mới chỉ dựa trên tính trực quan, cảm tính được mà thôi!.

Theo quan điểm của lý thuyết hệ thống - cấu trúc thì văn hoá là một hệ thống gồm nhiều phân hệ - thành tố thống nhất với nhau. Từ góc độ này có thể phát hiện ra văn hoá với hai cấp độ - quy mô chính: Nền văn hoá dân tộc và tiểu văn hoá của các tổ chức xã hội vi mô. Cấu trúc của một hệ thống uăn hoá (nên uăn hoá) gồm 4 thành tế (tiểu hệ) cơ bản: 1. oăn hoá nhận thức; 9.

uăn hoá tổ chức cộng đồng; 3. ăn hoá ứng xử uới môi trường 1. Trần Quốc Vượng có cách gọi khác về hai loại di sản văn hoá: uăn hoá hữu thể (tangible) va uăn hoá uô hình (ntangible). "Cái hữu thể và cái vô hình gắn bó hữu cơ với nhau, lỗng vào nhau, như thân xác và tâm trí con người".

(Trần Quốc Vượng: Cd sở uăn hoá Việt Nam, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 1997, tr. 21 tự nhiên uà 4. uăn hoá ứng xử uới môi trường xã hội!.1 dưới đây diễn tả cấu trúc của hệ thống văn hoá trong quan hệ với loại hình văn hoá.

VAN HOA TỔ CHỨC CỘNG ĐỒNG Hình 1. Cấu trúc của hệ thống oăn hoá? Cũng xem xét nền văn hoá dân tộc như một hệ thống, G.S Tran Quốc Vượng và các cộng sự của ông đã đưa ra một mô hình khác về thành tế văn hoá. Đó là một hệ thống các loại hình văn hoá khác nhau như ngôn ngữ, tín 1,2. Trần Ngọc Thêm: Cơ sở uăn hoá Việt Nam, Nxb.

Giáo đục, Hà Nội, 1997, tr. 22 ngưỡng, phong tục - lễ hội,.9 là sơ đồ của các thành tế này.2: Sơ đồ các thành tố văn hoá!. Ở phạm vi một nền văn hoá vi mô, tức là "tiểu văn hoá" của một tổ chức thuộc về nền văn hoá dân tộc, cấu trúc của nó có những thành tổ ố khác.