Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, những vấn đề lý luận và thực tiễn của VHKD trong các DN Nhật Bản ở Việt Nam. Chương 2: Phƣơng pháp và thiết kế nghiên cứu. Chương 3: Thực trạng VHKD của các DN Nhật Bản ở Việt Nam. Chương 4: Một số gợi ý giải pháp hoàn thiện VHKD trong các DN Nhật Bản ở Việt Nam 4 z CHƢƠNG 1 : TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VĂN HÓA KINH DOANH TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHẬT BẢN Ở VIỆT NAM 1.Tình hình nghiên cứu 1.1 Nghiên cứu trong nƣớc Nghiên cứu về VHKD nói chung và VHKD của các DN FDI đƣợc nhiều nhà nghiên cứu tại Việt Nam quan tâm.
Các nghiên cứu trong nƣớc hiện nay chủ yếu đề cập đến các vấn đề nhƣ: lý luận về VHKD, nghiên cứu về VHKD của một số tập đoàn, DN trong và ngoài nƣớc, vùng miền hoặc đặc trƣng của một vài quốc gia. Những nghiên cứu này ngoài việc cung cấp những lý luận cơ bản về VHKD thƣờng đề cập đến những yếu tố có tác động và ảnh hƣởng tới VHKD nhƣ: nền tảng văn hóa dân tộc, tƣ tƣởng truyền thống dân tộc, cơ chế, chính sách của nhà nƣớc và môi trƣờng văn hóa xã hội. Một số nghiên cứu khác có đƣa ra những giải pháp, gợi ý chính sách xây dựng VHKD của Việt Nam. Ngoài ra, còn có những nghiên cứu về VHKD ảnh hƣởng đến vấn đề đạo đức trong kinh doanh của các DN.
Đối với vấn đề nghiên cứu về VHKD, những nghiên cứu về lý luận VHKD đã hệ thống khá đầy đủ về các cơ sở hình thành, khái niệm về triết lý kinh doanh, đạo đức kinh doanh, văn hóa doanh nhân, đặc điểm, đặc trƣng, các mô hình, các yếu tố cấu thành và ảnh hƣởng. nhƣ các nghiên cứu của các tác giả: Dƣơng Thị Liễu (2011) và các tác giả Đỗ Minh Cƣơng (2001), Phùng Xuân Nhạ (2011),.đã nghiên cứu sâu sắc về mối quan hệ giữa văn hóa và kinh tế, kinh doanh. Các nghiên cứu tiêu biểu đề cập đến những yếu tố ảnh hƣởng tới VHKD qua đó đƣa ra những gợi ý và giải pháp cho việc xây dựng và phát triển VHKD có công trình nghiên cứu của Trần Quốc Dân (2008), Đỗ Minh Cƣơng (2013).Tuy nhiên, một số tác giả vẫn còn có các quan điểm khác nhau trong một số vấn đề ví dụ nhƣ là về các yếu tố cấu thành VHKD do chƣa có sự thống nhất về khái niệm, đặc trƣng của VHKD. Đối với các nghiên cứu về VHKD của các DN nƣớc ngoài nói chung và về VHKD của các DN Nhật Bản ở Việt Nam nói riêng đã có những công trình nghiên cứu 5 z về VHKD của một tập đoàn hay một DN, cá nhân cụ thể, trong đó tập trung nghiên cứu ảnh hƣởng của các nhân tố văn hóa tới hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, hay văn hóa ứng xử đặc trƣng của mỗi nƣớc.
Cũng có nghiên cứu bƣớc đầu đã chỉ ra đƣợc một số nét đặc trƣng trong VHKD của Nhật Bản và đƣa ra những gợi ý cho DN Việt Nam (Đào Thị Lơn, Nguyễn Văn Hùng, Nguyễn Quang Tú, Đinh Hữu Hải- 2009). Một số nghiên cứu khác mang tính tổng thể về chính trị, lịch sử, văn hóa nƣớc Nhật (Vĩnh Sính- 2014); Tìm hiểu về con ngƣời Nhật Bản (Trần Minh Tiết- 2015) hay về quá trình Duy Tân của Nhật Bản (Đào Trinh Nhất- 2015), hoặc về kinh nghiệm của Nhật Bản (Võ Văn Sen- 2009). Một số tác giả khác tập trung phân tích ảnh hƣởng của cơ chế, chính sách, ảnh hƣởng của các yếu tố môi trƣờng đầu tƣ, thu hút vốn đầu tƣ nƣớc ngoài (Phùng Xuân Nhạ- 2006; Lê Quý Đức- 2005). Các nghiên cứu đã đề xuất đƣợc một số giải pháp để cải thiện môi trƣờng kinh doanh, phát huy vai trò các nhân tố của VHKD, tuy nhiên mới dừng lại ở các ý kiến riêng lẻ mà chƣa xây dựng thành hệ thống, cơ chế, chính sách, giải pháp cụ thể.2 Nghiên cứu ngoài nƣớc VHKD là một đề tài đã khá quen thuộc với nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới, các nghiên cứu về VHKD đã đƣợc các nhà nghiên cứu nƣớc ngoài nghiên cứu từ những năm 70 của TK trƣớc, tuy nhiên phải đến cuối TK 20, VHKD mới là đối tƣợng đƣợc chú ý và nghiên cứu nhiều khi mà những yếu tố văn hóa ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc góp phần nâng cao hiệu quả các hoạt động kinh doanh của DN.
Các công trình nghiên cứu về VHKD của T.Duckle (1989), Fons Trompenaars, Charles Hampden - Turner (1998) đi vào nghiên cứu các yếu tố cấu thành và vai trò của các nhân tố văn hóa nhƣ hệ thống các nhân tố và giá trị văn hóa, hệ thống các giá trị VHDN, doanh nhân.và những tác động cũng nhƣ ảnh hƣởng của giá trị những nhân tố văn hóa đến hoạt động kinh doanh và hoạt động kinh doanh trong môi trƣờng quốc tế hóa, kinh doanh trong môi trƣờng đa văn hóa, bối cảnh toàn cầu hóa (Thomas L.Friedmen- 2007; Fons Trompenaars & Charles Hammpden Turner- 2006), hay những tác động của văn hóa vào kinh doanh và đƣa ra 6 z những bộ công cụ cho các nhà quản lý khi làm việc với các nền văn hóa (Trompenars, F. and Wooliams- 2004), văn hóa tổ chức và lãnh đạo (Edgar H. Đối với đề tài nghiên cứu của nƣớc ngoài về VHKD của các DN Nhật Bản, tƣơng tự nhƣ một số nghiên cứu trong nƣớc, có một số công trình nghiên cứu, phân tích về văn hóa kinh doanh, phƣơng thức kinh doanh, những giá trị tạo nên chất lƣợng Nhật Bản của một số tập đoàn, cá nhân tiêu biểu (Jeffrey K.Liker- 2003), hay qua các tác phẩm tự sự của những ngƣời sáng lập nên những tập đoàn nổi tiếng của Nhật Bản cho thấy đƣợc quá trình hình thành và phát triển của công ty, nhân cách của những nhà sáng lập (Akio Morita- 2014; Honda Shoichiro- 2006; Inamori Kazuo- 2013). Nghiên cứu về nguồn gốc và hoạt động thực tiễn của các công ty Nhật Bản (Rodney Clark- 2014), văn hóa làm việc với ngƣời Nhật (John C.Condon & Tomoko Masumoto- 2015), hay nghiên cứu về những nét văn hóa ngƣời Nhật hay dùng trong kinh doanh (Akihisa Kumayama-1991), đạo đức kinh doanh của Nhật Bản (Noboru Yoshimura, Philip Anderson-1997).
Nhìn chung, nghiên cứu về VHKD trong DN Nhật Bản tại Việt Nam, hiện nay chƣa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện. Một số nghiên cứu đề cập đến các vấn đề cần lƣu ý, những nét đặc trƣng cơ bản về VHKD của các DN hay con ngƣời Nhật Bản nói chung chứ chƣa có sự nghiên cứu riêng biệt về các DN Nhật Bản tại Việt Nam. Hầu hết mới dừng lại dƣới dạng một bài viết, bài phân tích nhỏ lẻ về một số khía cạnh, đặc điểm văn hóa, phong cách quản lý, điều hành, phƣơng thức kinh doanh, hình thức tiếp thị sản phẩm. Đặc biệt, thiếu các nghiên cứu về VHKD của các DN Nhật Bản tại Việt Nam một cách tổng thể mà có thể làm giá trị tham khảo cho các DN Việt Nam.Một số vấn đề lý luận 1.
Khái niệm cơ bản 1. Văn hóa kinh doanh Văn hóa là những sáng tạo của con ngƣời và mang lại giá trị cho con ngƣời. Văn hóa hiện diện trong mọi hoạt động của đời sống con ngƣời nhƣ một yếu tố không thể thiếu của tổng thể xã hội. Các nhà nghiên cứu đã đi sâu tìm hiểu những sắc thái văn hóa của các hoạt động nhƣ: văn hóa chính trị, văn hóa pháp luật, văn hóa giáo dục, 7 z văn hóa gia đình.
Kinh doanh là một hoạt động đặc thù của con ngƣời, do vậy nó cũng là một phạm trù của văn hóa. Có khá nhiều quan niệm, định nghĩa về VHKD. Trƣớc khi đi đến một định nghĩa mang tính khái quát cao, chúng ta khảo sát một số định nghĩa điển hình: Một số nhà nghiên cứu quốc tế đã đƣa ra một số định nghĩa nhƣ sau: Theo Vern Terspstra và Kenneth David, tác giả cũng có quan điểm tƣơng đồng, tuy nhiên định nghĩa của hai tác giả cụ thể hơn: "bao gồm những nguyên tắc điều chỉnh việc kinh doanh, việc ấn định ranh giới giữa hành vi cạnh tranh và các ứng xử vô đạo đức, những quy tắc phải tuân theo trong các thỏa thuận kinh doanh " [50, trang 14]. Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu đã đƣa ra một số định nghĩa về VHKD nhƣ sau: - Theo PGS.TS Phùng Xuân Nhạ: “VHKD là một hệ thống các giá trị, chuẩn mực, quan niệm và hành vi do chủ thể kinh doanh tạo ra trong quá trình kinh doanh, được thể hiện trong cách ứng xử của họ với xã hội- tự nhiên ở một cộng đồng hay khu vực nào đó” [27, trang 42].
Theo cách tiếp cận này có thể hiểu là VHKD là hệ thống các giá trị, chuẩn mực, hành vi đƣợc DN và ban lãnh đạo tạo dựng và tích lũy trong quá trình hoạt động của DN.TS Dƣơng Thị Liễu với sự phát hiện về bản chất của VHKD là “làm cho cái lợi gắn bó chặt chẽ với cái đúng, cái tốt và cái đẹp” đã đưa ra khái niệm: “VHKD là toàn bộ các nhân tố văn hóa, được chủ thể kinh doanh chọn lọc, tạo ra, sử dụng và biểu hiện trong hoạt động kinh doanh tạo nên bản sắc kinh doanh của chủ thể đó” [19, trang 23]. Khái niệm trên đây của PGS.TS Dƣơng Thị Liễu tuy không đề cập một cách cụ thể đến tác động của VHKD đến các nhân tố trong kinh doanh nhƣ sản phẩm, quan hệ khách hàng…nhƣng đã cụ thể hóa và khái quát hóa về một hệ thống các phạm trù tạo nên VHKD. Qua các phân tích trên, có thể đƣa ra đƣợc khái niệm chung vể VHKD nhƣ sau: “VHKD là toàn bộ các nhân tố văn hóa, được chủ thể kinh doanh chọn lọc, tạo 8 z ra, sử dụng và biểu hiện trong hoạt động kinh doanh tạo nên bản sắc kinh doanh của chủ thể đó ”. Các nhân tố đƣợc chọn lọc nhƣ là các nhân tố văn hóa xã hội ( phong tục, tập quán, thói quen, giá trị, thẩm mỹ, ngôn ngữ, giáo dục, tôn giáo, vùng miền.), văn hóa dân tộc để đƣa vào hoạt động sản xuất kinh doanh, từ đó chủ thể kinh doanh tạo ra các nhân tố văn hóa mang tính đặc thù của mình ( phong cách, phong thái, hệ giá trị, mẫu mã sản phẩm, tiêu chuẩn chất lƣợng, văn hóa doanh nghiệp…) và sử dụng các nhân tố đã chọn lọc, tích lũy, tạo ra trong hoạt động sản xuất kinh doanh để nâng cao hiệu quả kinh doanh, tạo nên bản sắc riêng của DN.