CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VẬN DỤNG KĨ THUẬT MẢNH GHÉP TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3 1. Một số khái niệm 1. Kĩ thuật dạy học Kĩ thuật dạy học (Teaching techniques) là khái niệm nhỏ nhất, thực hiện các tình huống hành động. Một kĩ thuật dạy học có thể được dùng trong nhiều PPDH khác nhau.
Giống như PPDH, kĩ thuật dạy học cũng có nhiều khái niệm chưa thống nhất. Theo quan điểm của các tác giả Nguyễn Quang Minh và Nguyễn Mậu Đức (2017), Nói tới kĩ thuật dạy học là nói tới các phương pháp và cách thức để tiến hành hoạt động giảng dạy nhằm tăng thêm tính hiệu quả tương tác giữa người dạy và người học, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng dạy học. Kĩ thuật dạy học thường được sử dụng trong các tiểu tiết của quá trình dạy học, hay nói cách khác, đây chính là phương thức người dạy và người học thực hiện trong các hoạt động nhỏ hay thực hiện các nhiệm vụ mà phương pháp dạy học đề ra. Trong công trình nghiên cứu Vận dụng dạy học theo trạm kết hợp với kĩ thuật mảnh ghép nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, các tác giả đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của KTDH, coi đó là động lực thúc đẩy quá trình tham gia học tập một cách tích cực, sáng tạo và đầy trách nhiệm của HS, góp phần gia tăng thêm sự tương tác và tăng cường trách nhiệm, sự chia sẻ và áp dụng nhiều năng lực khác nhau trong quá trình dạy học [13, tr.
Theo tác giả Nguyễn Cảnh Toàn (2004): “Kĩ thuật dạy học được hiểu là là những biện pháp, cách thức hành động của GV và HS trong các tình huống, hành động nhằm thực hiện giải quyết một nhiệm vụ cụ thể” [19, tr. Tác giả Thái Duy Tuyên cho rằng: Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của của GV và HS trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. 10 Các kĩ thuật dạy học là những đơn vị nhỏ nhất của PPDH. Theo quan điểm của tác giả, việc áp dụng các kỹ thuật dạy học tích cực trong hoạt động dạy học đã và đang là xu thế nổi bật, được rất nhiều nhà sư phạm quan tâm, nhất là đội ngũ giáo viên trong các nhà trường phổ thông, nhằm tích cực nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, đặc biệt là giáo dục và Giáo dục Tiểu học[22, tr.
Có thể nói, kĩ thuật dạy học là những phương pháp, biện pháp cụ thể được GV sử dụng để tổ chức các hoạt động dạy học, nhằm đạt được mục tiêu giáo dục đã đề ra. Kỹ thuật dạy học đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả dạy học, giúp HS tiếp thu kiến thức một cách tích cực và chủ động. Có thể hiểu kỹ thuật dạy học là những cách thức hành động cụ thể của GV và HS trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. Kỹ thuật dạy học không phải là PPDH, mà là những phương pháp, biện pháp cụ thể được sử dụng để thực hiện PPDH.
Như vậy, từ các quan điểm trên, trong khuôn khổ nghiên cứu các nội dung của luận văn, chúng tôi quan niệm về kĩ thuật dạy học như sau: “Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của GV và HS trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học”. Từ khái niệm trên, chúng ta cần phân biệt rõ nét ơn về quan điểm dạy học, phương pháp dạy học và kĩ thuật dạy học. Trong đó: Quan điểm dạy học là những định hướng tổng thể cho các hành động phương pháp, trong đó có sự kết hợp giữa các nguyên tắc dạy học làm nền tảng, những cơ sở lý thuyết của lý luận dạy học, những điều kiện dạy học và tổ chức cũng như những định hướng về vai trò của Giáo viên và Học sinh trong quá trình dạy học. Đây là khái niệm rộng, định hướng cho việc lựa chọn các phương pháp dạy học cụ thể: 11 Phương pháp dạy học là những hình thức, cách thức hành động của Giáo viên và Học sinh nhằm thực hiện những mục tiêu dạy học xác định, phù hợp với những điều kiện và những nội dung dạy học cụ thể.
Đây là khái niệm hẹp hơn đưa ra mô hình hành động. Kỹ thuật dạy học được hiểu là những động tác, cách thức hành động của Giáo viên và Học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. Là khái niệm nhỏ nhất, thực hiện các tình huống hành động. Như vậy, quan điểm dạy học mang tính chiến lược dài hạn, có tính cương lĩnh và là mô hình lý thuyết của phương pháp dạy học.
Đây là quan điểm đầu tiên và lớn nhất định hướng cho phương pháp dạy học và kĩ thuật dạy học trong tiến trình dạy học. nhờ quan điểm dạy học đúng đắn, phù hợp với nhận thức của người học mà người học có thể lĩnh hội tri thức một cách dễ dàng và trọn vẹn. Khi đã đưa ra được quan điểm dạy học thì phương pháp dạy học và cách thức dạy học lại là con đường để tiến hành những quan điểm dạy học đó. Tùy vào năng lực của người dạy mà người dạy có thể chọn những quan điểm khác nhau cũng nhưng phương pháp và kĩ thuật khác nhau.
Phương pháp dạy học là những mô hình cụ thể của người dạy và người học nhằm thực hiện được những mục tiêu đã đề ra. Người dạy có thể lựa chọn những phương pháp dạy học khác nhau như:nghiên cứu trường hợp, điều phối, đóng vai….đó là những mô hình hành động cụ thể mang ý ghĩa nhỏ hơn quan điểm dạy học nhằm thực hiện được mục tiêu đã đề ra. Trong dạy học the phương pháp phát huy năng lực sang tạo của người học và dạy học theo hướng tích cực thì kĩ thuật dạy học đóng vai trò không nhỏ vì nó có khả năng phát triển tư duy, kích thích khả năng sang tạo, phát huy tính năng động của cả người học và người dạy. Đó là những cách thức, những hành động của cả người học và người dạy vào những tình huống mà phương pháp và quan điểm dạy học đã nêu ra.
Đây là đơn vị nhỏ nhất của phương pháp dạy học nhưng lại đóng vai trò lớn vì đòi hỏi cả người dạy và người học phải nhạy bén với các kĩ thuật dạy học. Kĩ thuật dạy học mảnh ghép Kỹ thuật mảnh ghép (Jigsaw Technique) là một phương pháp giảng dạy sáng tạo và hiệu quả, được phát triển bởi Elliot Aronson vào những năm 1970. Ban đầu, nó được khởi nguồn từ hình thức tổ chức lớp học tại trường Đại học Texas, sau đó được ứng dụng phổ biến hơn trong các nhà trường phổ thông tại Mỹ và đạt được những hiệu quả thiết thực. KTMG đặc trưng cho PPDH hợp tác, kết hợp chặt chẽ giữa các hoạt động của tập thể và từng người và giữa các nhóm liên kết với nhau nhằm thực hiện một số mục tiêu nhất định đó là: Thứ nhất, giải quyết vấn đề phức tạp: HS hợp tác cùng nhau để giải quyết một bài toán hoặc dự án có độ khó cao, đòi hỏi sự kết hợp kiến thức và kỹ năng từ nhiều cá nhân.
Thứ hai, khuyến khích sự tham gia tích cực: KTMG tạo môi trường học tập sôi nổi, thu hút HS tham gia nhiệt tình, chủ động vào hoạt động nhóm. Thứ ba, nâng cao vai trò cá nhân: Mỗi HS đều có vai trò quan trọng trong nhóm và phải hoàn thành trách nhiệm được giao để góp phần vào kết quả chung. Thứ tư, phát triển tính độc lập: Học sinh tự học, tự nghiên cứu và tự chịu trách nhiệm cho phần kiến thức được phân công [theo 11, tr 221]. Như vậy, có thể thế, KTMG là kĩ thuật dạy học có sự kết hợp chặt chẽ giữa cá nhân từng người học với tập thể, nhóm nhất định.
Sự kết hợp này nhằm tạo nền tảng sức mạnh tri thức để cùng nhau giải quyết một nhiệm vụ học tập mang tính phức hợp. Kỹ thuật dạy học mảnh ghép có tác dụng kích thích tư duy sáng tạo và tính chủ động, phát huy sự năng động của HS, đồng thời rèn luyện cho các em tinh thần làm việc cá nhân, làm việc tập thể, kỹ năng trình bày kiến thức trước nhóm. Cùng quan điểm này, tác giả Nguyễn Thị Nguyệt cho rằng: Kĩ thuật dạy học mảnh ghép là một kĩ thuật dạy học thể hiện quan điểm chiến lược dạy học hợp tác trong đó kết hợp giữa hoạt động cá nhân, hoạt động nhóm và liên kết giữa các nhóm (không chỉ nhận thức hoàn thành nhiệm vụ ở vòng 1 mà còn phải truyền đạt hoàn thành nhiệm vụ ở vòng 2) [15, tr. 13 Từ các quan điểm trên, trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, chúng tôi quan niệm: “KTMG là kĩ thuật dạy học mang tính hợp tác, kết hợp giữa cá nhân, nhóm và liên kết giữa các nhóm nhằm giải quyết một nhiệm vụ phức hợp, kích thích sự tham gia tích cực cũng như nâng cao vai trò cá nhân trong quá trình hợp tác”.
Một số vấn đề về sử dụng kỹ thuật mảnh ghép trong dạy học 1. Ưu điểm và hạn chế của kĩ thuật dạy học mảnh ghép * Ưu điểm của kỹ thuật mảnh ghép - Nâng cao hiệu quả học tập: Trong quá trình dạy học, người giáo viên sử dụng KTMG sẽ giúp HS tiếp thu kiến thức một cách hoàn toàn chủ động, các em tham gia học tập một cách tích cực hơn, hiểu nội dung một cách sâu sắc hơn, từ đó giúp cho PPDH hợp tác đạt được hiệu quả và tạo ra nhiều ưu điểm nổi bật so với các phương pháp dạy học truyền thông. Với việc sử dụng KTMG trong dạy học, HS có nhiều cơ hội được thể hiện bản thân nhiều hơn, thông qua việc thành lập các nhóm chuyên gia, các em sẽ có điều kiện để tự học, tự nghiên cứu, khám phá kiến thức thông qua các hoạt động học tập đa dạng, phong phú. Vì thế, HS ghi nhớ kiến thức lâu hơn, có khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế tốt hơn.
- Phát triển toàn diện năng lực học sinh Kỹ thuật mảnh ghép không chỉ giúp HS phát triển kiến thức mà còn rèn luyện nhiều kỹ năng quan trọng khác. Trước hết, thông qua sử dụng KTMG trong dạy học, HS được rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện, sáng tạo và giải quyết vấn đề, hoạt động học tập trong các nhóm sẽ giúp các em được rèn luyện khả năng phân tích, đánh giá vấn đề, đưa ra giải pháp và sáng tạo trong học tập.