Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ VỀ VAI TRÒ, NHIỆM VỤ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 1. Khái niệm quyền con người và đặc trưng của hoạt động bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự của Viện kiểm sát nhân dân 1. Khái niệm quyền con người Quyền con người là khát vọng và giá trị chung của nhân loại. Cùng với sự phát triển của xã hội, các khái niệm về quyền con người dần được hình thành và pháp điển hóa trong luật quốc gia của hầu hết các nước trên thế giới cũng như trong luật pháp quốc tế.
Có nhiều định nghĩa khác nhau về quyền con người (human rights), dù định nghĩa của các chuyên gia, cơ quan nghiên cứu nêu ra không hoàn toàn giống nhau, nhưng xét chung, quyền con người thường được hiểu là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có và khách quan của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế. Bên cạnh thuật ngữ “quyền con người”, thì “nhân quyền” cũng là thuật ngữ được sử dụng nhiều trong thực tế ở Việt Nam. Cả hai thuật ngữ này đều bắt nguồn từ thuật ngữ “human rights”, theo đó quyền con người là từ thuần Việt, nhân quyền là từ Hán Việt. Như vậy, xét về mặt ngôn ngữ, quyền con người và nhân quyền là hai từ đồng nghĩa, do đó có thể sử dụng cả hai từ trong nghiên cứu [30, tr.
Qua các nghiên cứu khoa học, quyền con người có những đặc tính cơ bản [4, tr.6] sau đây: Tính phổ biến (universal): thể hiện ở chỗ quyền con người là những gì 9 z bẩm sinh, vốn có của con người, được áp dụng chung cho tất cả mọi người, không phân biệt màu da, dân tộc, giới tính, tôn giáo, xuất thân, độ tuổi,. không có sự phân biệt đối xử vì bất cứ lý do gì. Tuy nhiên, bình đẳng không có nghĩa là ngang nhau về mức độ thụ hưởng các quyền, mà nó phụ thuộc vào năng lực cá nhân của từng người, hoàn cảnh chính trị, truyền thống văn hóa xã hội mà người đó đang sống. Tính không thể chuyển nhượng (inaliernable): Thể hiện ở chỗ các quyền con người không thể bị tước bỏ hay hạn chế một cách tùy tiện bởi bất cứ chủ thể nào, kể cả bởi nhà nước.
Việc hạn chế hay tước bỏ quyền của một cá nhân phải do pháp luật quy định nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp, chính đáng của cộng đồng hay của các cá nhân khác. Tính không thể phân chia (indivisible): Thể hiện ở chỗ các quyền con người đều có tầm quan trọng như nhau, không có quyền nào được coi là có giá trị cao hơn quyền nào, việc tước bỏ hay hạn chế bất kỳ quyền nào đều tác động tiêu cực đến nhân phẩm, giá trị và sự phát triển của con người. Tuy nhiên, tùy bối cảnh và những đối tượng cụ thể, có thể ưu tiên thực hiện một số quyền con người nhất định do trong thực tế những quyền này có nguy cơ bị đe dọa hoặc bị vi phạm nhiều hơn so với các quyền khác (ví dụ như cần có những quyền đặc biệt cho phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật, người thiểu số… do đây là nhóm yếu thế). Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau (interrelated, interdependant): Thể hiện ở chỗ việc bảo đảm quyền con người, toàn bộ hoặc một phần, nằm trong mối liên hệ phụ thuộc và tác động lẫn nhau.
Sự vi phạm một quyền sẽ trực tiếp hoặc gián tiếp gây ảnh hưởng tiêu cực đến việc bảo đảm các quyền khác, và ngược lại, tiến bộ trong việc bảo đảm một quyền sẽ trực tiếp hoặc gián tiếp tác động tích cực đến việc bảo đảm các quyền khác. Đặc trưng của hoạt động bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự của Viện kiểm sát nhân dân Về nhận thức chung, chủ thể cơ bản của quyền con người là các cá nhân. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, chủ thể của quyền con người còn là các nhóm người, ví dụ như các nhóm thiểu số về chủng tộc, dân tộc, tôn giáo,… Xét về nghĩa vụ, nhận thức phổ biến cho rằng, chủ thể cơ bản có trách nhiệm tôn trọng, bảo vệ và thúc đẩy các quyền con người là các nhà nước (mà cụ thể là chính phủ), các cơ quan nhà nước khác cùng các công chức, viên chức. Về vấn đề này, các nhà nước đóng vai trò kép, vừa là thủ phạm chính của những vi phạm nhân quyền, song đồng thời cũng được coi là chủ thể có vai trò chính trong việc bảo vệ và thúc đẩy các quyền con người.
Bảo vệ nhân quyền vừa là quyền vừa là trách nhiệm của mọi cá nhân. Như đề cập ở trên thì nhà nước là chủ thể có trách nhiệm chính trong việc thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền. Để thực hiện được điều đó, Nhà nước phải sử dụng pháp luật. Mặc dù quyền con người là những quyền tự nhiên, vốn có nhưng nó không thể thành hiện thực nếu không có pháp luật.
Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) là một trong những cơ sở pháp lý góp phần bảo vệ quyền con người. Một số nguyên tắc liên quan đến bảo vệ quyền con người đã được ghi nhận trong BLTTHS năm 2015 như: Tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân; Bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật; Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể; Bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của cá nhân, danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân; Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của cá nhân; Suy đoán vô tội; Bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự. 11 z Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) là một cơ quan nhà nước, một thiết chế được thành lập theo quy định của Hiến pháp, là cơ quan tiến hành tố tụng hình sự, thực hiện chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự, có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ pháp luật, pháp chế, bảo vệ quyền con người. Việc bảo vệ quyền con người của VKSND trong tố tụng hình sự được thể hiện trên hai phương diện: - Một là: Đấu tranh chống tội phạm, phát hiện kịp thời và đưa ra xử lý nghiêm khắc trước pháp luật những hành vi vi phạm quyền con người, đặc biệt trong hoạt động tư pháp.
- Hai là: Bảo đảm các quyền con người, đặc biệt của người bị tạm giữ, tạm giam, bị can, bị cáo được tôn trọng. Về mặt pháp lý, tất cả các cơ quan tiến hành tố tụng đều có nhiệm vụ bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự. Tuy nhiên, mỗi cơ quan, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của mình, có những cách thức, biện pháp riêng để thực hiện nhiệm vụ này. Đối với VKSND, hoạt động bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự của cơ quan này có những đặc điểm sau: - VKSND bảo vệ quyền con người thông qua việc thực hiện chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự.
Với mục tiêu xây dựng thành công nhà nước pháp quyền, Hiến pháp năm 2013 tiếp tục khẳng định VKSND thực hiện hai chức năng đó là “thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp” [21]. Như vậy, ở Việt Nam, trong bộ máy nhà nước, chỉ duy nhất có VKSND được Hiến pháp giao phó hai chức năng quan trọng này. Hai chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân song hành, bổ trợ cho nhau. Đặc biệt, trong lĩnh vực bảo vệ quyền con người, vai trò của hai chức năng này càng quan trọng.
12 z Với nhiệm vụ, quyền hạn của mình trong tố tụng hình sự, VKSND có vai trò tìm ra sự thật khách quan của vụ án hình sự. Trong các nhiệm vụ của ngành kiểm sát được Hiến pháp năm 2013 xác định, đó là: “Viện kiểm sát nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Như vậy, trong những nhiệm vụ của VKSND, nhiệm vụ bảo vệ quyền con người chỉ được đặt sau nhiệm vụ bảo vệ pháp luật. Trong mục tiêu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc bảo vệ các quyền con người, quyền công dân là nhiệm vụ cơ bản.
Nhiệm vụ này được Nhà nước tin tưởng, giao cho Viện kiểm sát và các cơ quan nhà nước khác. Trong tố tụng hình sự, VKSND thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tố tụng nhằm bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác vi phạm quyền con người. Hoạt động kiểm sát và hoạt động công tố là hai hoạt động khác nhau, với mục tiêu khác nhau. Hoạt động kiểm sát là để bảo đảm cho pháp luật được thực hiện, được chấp hành một cách nghiêm chỉnh và thống nhất.
Hoạt động công tố là tập trung vào việc phát hiện, điều tra, truy tố, buộc tội chính xác, nhanh chóng, kịp thời, bảo đảm không để xảy ra oan sai, không bỏ lọt tội phạm. - Chủ thể được VKSND bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự chủ yếu là những người tham gia tố tụng. Tố tụng hình sự chia các chủ thể tố tụng ra làm hai nhóm gồm: những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng. Những người tiến hành tố tụng là những chủ thể có các quyền và nghĩa vụ tố tụng nhất định, sử 13 z dụng quyền lực nhà nước trong việc làm sáng tỏ vụ án hình sự.
Do đó, chủ thể này tham gia vào hoạt động tố tụng với những bảo đảm về quyền năng tố tụng của nhà nước. Việc đặt ra vấn đề đảm bảo quyền con người của chủ thể này có nhưng không thực sự cấp thiết. Chủ thể thứ hai là những người tham gia tố tụng.