Vai Trò Của Tòa Án Trong Việc Bảo Vệ Quyền Con Người Ở Việt Nam Hiện Nay

Chuyên khảo phân tích Vai trò của tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở việt nam hiện nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Đặng Công Cường
• Người hướng dẫn: TS. Thái Vĩnh Thắng
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp
• Đề tài: Vai Trò Của Tòa Án Trong Bảo Vệ Quyền Con Người Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Vai Trò Tòa Án Trong Bảo Vệ Quyền Con Người

Bảo vệ quyền con người là trách nhiệm pháp lý quan trọng của Nhà nước, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Điều 8 của Tuyên ngôn Toàn thế giới về Quyền con người nhấn mạnh quyền được bảo vệ bởi tòa án quốc gia. Việt Nam, là thành viên của các công ước quốc tế, coi đây là nhiệm vụ chính trị và pháp lý then chốt. Nhà nước pháp quyền XHCN hướng đến việc đảm bảo quyền con người được tôn trọng và thực thi đầy đủ. Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định bảo đảm quyền con người là mục tiêu cao nhất của tổ chức quyền lực nhà nước. Cương lĩnh xây dựng đất nước nhấn mạnh xã hội "vì lợi ích chân chính và phẩm giá con người".

1.1. Quyền Con Người Trong Hiến Pháp Việt Nam

Hiến pháp Việt Nam ghi nhận và bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Nhà nước thể chế hóa các quan điểm của Đảng thành pháp luật, đáp ứng nhu cầu thụ hưởng quyền của cá nhân. Các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội được bảo đảm và ngày càng hoàn thiện. Quyền của các nhóm dễ bị tổn thương được nội luật hóa theo chuẩn mực quốc tế. Điều này thể hiện cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc thực thi các Công ước quốc tế về quyền con người.

1.2. Thách Thức Trong Bảo Vệ Quyền Con Người Hiện Nay

Mặc dù đạt nhiều thành tựu, việc bảo đảm và bảo vệ quyền con người ở Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là vấn đề bảo vệ. Hoạt động bảo vệ phụ thuộc vào năng lực của các cơ quan nhà nước, trong đó Tòa án đóng vai trò then chốt. Nâng cao chất lượng xét xử, đảm bảo tính độc lập, khách quan là yếu tố tiên quyết để tăng cường năng lực bảo vệ quyền con người của Tòa án nhân dân.

II. Vấn Đề Tồn Tại Trong Hoạt Động Xét Xử Bảo Vệ Quyền

Tòa án đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người thông qua hoạt động xét xử. Tuy nhiên, hoạt động này vẫn còn nhiều tồn tại, hạn chế. Một số Tòa án chưa giải quyết triệt để các vụ việc dân sự quá thời hạn, tỷ lệ giải quyết án hành chính chưa đáp ứng yêu cầu, tỷ lệ bản án bị hủy, sửa còn cao. Việc áp dụng hình phạt tù treo không đúng quy định, bản án tuyên không rõ ràng, thiếu tính khả thi cũng là những vấn đề cần khắc phục. Những hạn chế này ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng lực bảo vệ quyền con người của Tòa án.

2.1. Hạn Chế Về Năng Lực Và Phẩm Chất Cán Bộ Tòa Án

Tình trạng một số cán bộ, Thẩm phán thiếu tinh thần trách nhiệm, sa sút về phẩm chất, không hoàn thành nhiệm vụ, vi phạm kỷ luật, thậm chí vi phạm pháp luật hình sự vẫn còn tồn tại. Điều này làm xói mòn niềm tin của người dân vào công lý. Những hạn chế của Tòa án có thể bị lợi dụng để xuyên tạc chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Cần có giải pháp để nâng cao năng lực và phẩm chất của đội ngũ cán bộ Tòa án.

2.2. Bất Cập Pháp Lý Của Tòa Án Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, những bất cập pháp lý của Tòa án Việt Nam tạo ra rào cản, hạn chế năng lực bảo vệ quyền con người đối với người nước ngoài và công dân Việt Nam có quan hệ với người nước ngoài. Cần tiếp tục nghiên cứu cơ sở lý luận, luận giải những tồn tại, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực đến năng lực bảo vệ quyền con người của Tòa án, đồng thời xây dựng giải pháp khoa học phù hợp.

2.3. Nhận Thức Về Vai Trò Của Tòa Án Trong Xã Hội

Đảng, Nhà nước và người dân chưa nhận thức đúng đắn vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người của cá nhân. Pháp luật chưa ghi nhận đầy đủ vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người. Tòa án chưa bảo vệ hiệu quả quyền con người của cá nhân trong quá trình xét xử. Cần nâng cao nhận thức về vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Quyền Con Người

Để nâng cao vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người, cần hoàn thiện pháp luật. Cần hiến định quyền xét xử hành vi vi hiến xâm hại quyền con người được thực hiện bởi quyền lực lập pháp, hành pháp. Trao cho Tòa án quyền giải thích Hiến pháp, luật. Điều này giúp Tòa án có cơ sở pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền con người một cách hiệu quả. Việc hoàn thiện pháp luật cần dựa trên các chuẩn mực quốc tế về quyền con người.

3.1. Nâng Cao Tính Độc Lập Của Hoạt Động Xét Xử

Cần mở rộng nội dung hiến định tính độc lập của tư pháp trong Hiến pháp. Xây dựng đạo luật bảo đảm độc lập xét xử. Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với hoạt động xét xử. Xây dựng bộ quy tắc chuẩn mực đạo đức nghề Thẩm phán. Xóa bỏ quyền kiểm sát hoạt động xét xử của Viện kiểm sát nhân dân trong quá trình xét xử vụ án hình sự. Điều này đảm bảo tính khách quan, công bằng của hoạt động xét xử.

3.2. Xây Dựng Thủ Tục Tố Tụng Tư Pháp Khoa Học

Cần xây dựng trình tự, thủ tục tố tụng tư pháp khoa học, toàn diện và phù hợp với pháp luật quốc tế về quyền con người. Sửa đổi, bổ sung pháp luật tố tụng hình sự, tố tụng dân sự, tố tụng hành chính. Thủ tục tố tụng cần đảm bảo quyền được xét xử công bằng, quyền bào chữa, quyền khiếu nại, tố cáo của công dân. Điều này giúp bảo vệ quyền con người trong quá trình tố tụng.

IV. Nâng Cao Năng Lực Thẩm Phán Để Bảo Vệ Quyền Con Người

Chất lượng đội ngũ Thẩm phán có vai trò quyết định đến hiệu quả bảo vệ quyền con người của Tòa án. Cần xây dựng quy trình tuyển dụng, bổ nhiệm Thẩm phán mới, đảm bảo lựa chọn được những người có đủ phẩm chất, năng lực. Cải cách chương trình đào tạo cử nhân luật, chú trọng trang bị kiến thức về quyền con người, kỹ năng xét xử. Thường xuyên bồi dưỡng nghiệp vụ cho Thẩm phán để nâng cao trình độ chuyên môn.

4.1. Tăng Cường Nhận Thức Về Quyền Con Người

Cần nâng cao nhận thức của Đảng, Nhà nước và người dân về vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người. Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật về quyền con người. Nâng cao vai trò của truyền thông trong việc phản ánh các vấn đề liên quan đến quyền con người. Tạo điều kiện để người dân tham gia giám sát hoạt động của Tòa án.

4.2. Nâng Cao Chất Lượng Thi Hành Án Dân Sự

Hoạt động thi hành án dân sự có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người, đặc biệt là các quyền về tài sản. Cần nâng cao chất lượng hoạt động thi hành án dân sự, đảm bảo thi hành án đúng pháp luật, kịp thời, hiệu quả. Tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động thi hành án dân sự. Xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật trong thi hành án dân sự.

V. Ứng Dụng Đánh Giá Hiệu Quả Bảo Vệ Quyền Con Người

Việc đánh giá hiệu quả hoạt động của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người là rất quan trọng. Cần xây dựng các tiêu chí đánh giá cụ thể, khách quan, dựa trên các chuẩn mực quốc tế về quyền con người. Thực hiện đánh giá định kỳ, công khai kết quả đánh giá. Sử dụng kết quả đánh giá để cải thiện hoạt động của Tòa án, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người.

5.1. Giám Sát Tư Pháp Và Phản Biện Xã Hội

Tăng cường giám sát tư pháp, đảm bảo tính minh bạch trong hoạt động xét xử. Khuyến khích phản biện xã hội về các vấn đề liên quan đến quyền con người. Tạo điều kiện để các tổ chức xã hội tham gia vào quá trình bảo vệ quyền con người. Lắng nghe ý kiến của người dân, tiếp thu các ý kiến đóng góp để hoàn thiện hoạt động của Tòa án.

5.2. Hợp Tác Quốc Tế Về Quyền Con Người

Tăng cường hợp tác quốc tế về quyền con người. Tham gia các diễn đàn quốc tế về quyền con người. Trao đổi kinh nghiệm với các nước trên thế giới về bảo vệ quyền con người. Thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế về quyền con người. Điều này giúp Việt Nam nâng cao vị thế trên trường quốc tế, đồng thời học hỏi kinh nghiệm để bảo vệ quyền con người tốt hơn.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Tòa Án Và Quyền Con Người

Nâng cao vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự nỗ lực của toàn xã hội. Với những giải pháp đồng bộ, khoa học, Việt Nam có thể xây dựng một hệ thống Tòa án vững mạnh, bảo vệ hiệu quả quyền con người, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.

6.1. Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Quyền Con Người

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu rộng về các vấn đề liên quan đến quyền con người. Nghiên cứu các mô hình bảo vệ quyền con người hiệu quả trên thế giới. Xây dựng các chương trình đào tạo, bồi dưỡng về quyền con người cho cán bộ, công chức. Nâng cao nhận thức của người dân về quyền con người.

6.2. Kiến Nghị Về Chính Sách Quyền Con Người

Cần có các chính sách cụ thể để bảo vệ quyền con người của các nhóm dễ bị tổn thương. Xây dựng cơ chế giám sát việc thực thi các chính sách về quyền con người. Tăng cường đối thoại về quyền con người với các tổ chức quốc tế. Đảm bảo quyền con người được tôn trọng và bảo vệ trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Quyền con người là giá trị tinh thần cao quý của xã hội; bảo đảm và thúc đẩy quyền con người phát triển là mục tiêu và động lực cuối cùng của tiến trình phát triển của lịch sử xã hội. Vì thế, vấn đề bảo đảm và thúc đẩy quyền con người phát triển là vấn đề được nhiều ngành khoa học khác nhau quan tâm nghiên cứu trên nhiều phương diện khác nhau, ở nhiều cấp độ khác nhau. Trong khoa học pháp lý quốc tế, nghiên cứu quyền con người được nhiều tác giả ở nhiều quốc gia khác nhau nghiên cứu ở nhiều phương diện, nhiều góc nhìn khác nhau.

Dưới đây là một số công trình nghiên cứu khoa học liên quan đến quyền con người và đảm bảo quyền con người mà tác giả tham khảo trong quá trình nghiên cứu luận án, gồm các tác phẩm và bài viết: "Nhân quyền, bảo vệ nhân quyền theo Công ước quốc tế về quyền dân sự và chính trị" của Lippman Matther, tạp chí Quốc tế California, số 10-1980; "Tòa án nhân quyền châu Âu và việc bảo vệ quyền tự do dân sự - khái quát chung" của Gearty CA, tạp chí Luật Cambridge, số 52- 1993; "Việc áp dụng Hiệp ước châu Âu về nhân quyền của Tòa án Pháp" của Steiner Eva, tạp chí Luật kings Collages, số 6, 1996; "Nhân quyền và đánh giá tư pháp tại Đức" của Grimm Dicter; "Các đảm bảo quyền cá nhân theo Hiến pháp Liên bang Hoa Kỳ" của Scialia Antomin, nhà xuất bản Martinus Nijhoff publishers, Dordrecht 1994; "Luật nhân quyền quốc tế liên quan đến phụ nữ, các ghi nhớ từ các vụ án và bình luận" của Cook Rebeca J, tạp chí Vanderbilt Journal of Tran national law, số 23, 1990); "Culture and development: A critical introduction" (Văn hóa và phát triển: những bình luận gợi mở) của Suasane Schech, 2000; tác phẩm "The Impact of Technology on Human Rights: Global case studies" (Sự ảnh hưởng của công nghệ thông tin đến quyền con người: nghiên cứu tiếp cận hệ thống) của Anthony Woodwiss, Nhà xuất bản UN University Press 1993; "Democracy as Human Rights freedom and equality in the Age of Globalization" (Dân chủ là quyền tự do và công bằng trong kỷ nguyên toàn cầu hóa) của Goodhart Micheal, Nhà xuất bản New York Routledge, 1988; "International human rights in context: Law, Politics, Morals" (Nhân quyền quốc tế trên các bình diện: Luật, Chính trị, Đạo đức) 9 của Henry J.Steiner, Nhà xuất bản Oxford, 2000; "Human rights in Asia: A comparative legal study of twelve Asian jurisdictions, France and the USA" (Quyền con người ở châu Á: Nghiên cứu so sánh tư pháp của 12 quốc gia châu Á, Pháp và Hoa Kỳ) của Randal Peerenboom, Carole J. Chen, Nhà xuất bản NewYork Routledge, 2006; "Effective strategies for protecting human rights: Economic sanctions, use of national courts and international fora and coercive power" (Chiến lược bảo vệ quyền con người có hiệu quả: Hợp tác kinh tế, sử dụng Tòa án quốc gia và sức ép của cộng đồng quốc tế) của David Barnhizer, Nhà xuất bản Dartmouth Publishing company, 2001; "State violence and human rights- state" (Lạm dụng quyền lực nhà nước và tình trạng quyền con người) của Andrew M, Nhà xuất bản Routledge, 2009 Đối với lĩnh vực bảo vệ quyền con người bằng tư pháp, các tài liệu nghiên cứu ở nước ngoài dưới góc độ luật học cho thấy bức tranh đa màu sắc về cách thức hiến định vị trí, vai trò của Tòa án cũng như thực tiễn hoạt động của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người. Tùy thuộc vào truyền thống văn hóa pháp lý, những quốc gia, khu vực khác nhau có sự khác nhau trong việc đánh giá vị trí, vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người. Luận án tiến sĩ luật học "Victim satisfaction: A model of the Crimminal Justice System" (2003), “Sự bồi thường cho nạn nhân tội phạm: Một mô hình của hệ thống tư pháp hình sự" của John William Stickels, trường đại học Texas, Hoa Kỳ.

Luận án phân tích quyền và nghĩa vụ của người bị hại khi tham gia giải quyết vụ án hình sự. Đóng góp lớn nhất của luận án đối với vấn đề bảo vệ quyền con người là đề xuất mô hình tư pháp hình sự trong đó lấy nạn nhân (người bị hại) là trung tâm và luận giải sự hợp lý của việc coi mục đích chính của tư pháp hình sự là cố gắng đạt được sự thỏa mãn của người bị hại trong quá trình truy tố và xét xử tội phạm. Nghiên cứu tài liệu này đã giúp cho tác giả có một góc nhìn toàn diện hơn về vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người ở Hoa Kỳ. Tòa án không chỉ bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo mà còn bảo vệ quyền con người cho những người bị hại trong tố tụng hình sự.

Tuy nhiên, tác giả không đồng ý với John Villiam khi quan niệm mục đích của hình phạt là nhằm bồi thường cho người bị hại. 10 Bài viết “The role of constitutional courts and ordinary courts in protection for the human rights” (Vai trò của Tòa án hiến pháp và Tòa án thường trong việc bảo vệ quyền con người), reported by Mr Khanlar Hajiyev (Chairman, constitutional court, Azerbaijan). Trong tác phẩm, tác giả dẫn chứng quy định của hiến pháp một số nước châu Âu, Đức, Séc, Tây Ban Nha cũng như Hiến pháp của Cộng hòa Azerbaijan về chức năng bảo vệ hiến pháp của Tòa án hiến pháp. Trên cơ sở nội dung của Hiến pháp của các nước đó tác giả phân tích bản chất của hiến pháp và mối quan hệ của các quy định của hiến pháp, hoạt động xét xử của Tòa án hiến pháp và Tòa án thường với hoạt động bảo vệ quyền con người.

Trên cơ sở những thông tin, luận điểm đã được phân tích, chứng minh, tác giả đã khái quát vai trò quan trọng của Tòa án hiến pháp và Tòa án thường đối với hoạt động bảo vệ quyền con người Bài viết “A typology the economic and social rights adjudication: Exploring the catalytic function the judicial review” (Một dạng xét xử quyền kinh tế và xã hội: Giải thích chức năng xúc tác của tư pháp phục hồi) , Young KG (Young, Katharine G.), Tạp chí Icon – International journal of constitutional law, số 8, năm 2010. Trong bài báo, tác giả đã phân tích vai trò bảo vệ các quyền kinh tế, văn hóa và xã hội bằng hoạt động xem xét lại bản án, quyết định của Tòa án tối cao Nam Phi; phân tích các yếu tố tác động vào Tòa án của cơ quan lập pháp và hành chính chính trị trong quá trình thực hiện hoạt động này. Trên cơ sở đó, tác giả kết luận: Pháp luật về tổ chức và hoạt động của Tòa án và nhận thức của Tòa án về bản chất và ý nghĩa của hoạt động xét xử các quyền kinh tế, văn hóa và xã hội là những yếu tố quyết định đến vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa của Tòa án. Bài viết “Human rights and the courts in Canada” (Quyền con người và Tòa án ở Canada) của Nancy Holmes, Tạp chí Law and Government Division, tháng 11- 1991.

Trong tác phẩm này, tác giả phân tích nội dung của pháp luật Canada về quyền con người, các cơ chế bảo đảm và thúc đẩy quyền con người phát triển trong thời đại toàn cầu hóa. Theo tác giả, cùng với Hiến pháp, Luật về quyền con người và Tòa án là những yếu tố pháp lý giữ vai trò then chốt trong việc bảo đảm và thúc đẩy quyền con người phát triển ở Canada. 11 Bài viết “Role of court in promoting harmonious development and prosperity of society” (Vai trò của Tòa án trong việc nâng cao sự phát hiển hài hòa và thịnh vượng của xã hội), Honorable Vyacheslav M. Trong tác phẩm này, tác giả đã phân tích những tiền đề xã hội cơ bản nhằm bảo đảm xã hội phát triển và thịnh vượng; các cơ chế pháp lý, vai trò của các thiết chế xã hội đặc biệt là vai trò của Tòa trong mối quan hệ với các tiền đề bảo đảm xã hội phát triển thịnh vượng, như tiền đề về nhà nước pháp quyền, tiền đề về quyền tự do, dân chủ của cá nhân và các quyền tự do sáng tạo, lao động của cá nhân cũng như các giá trị về công bằng, bình đẳng, trong đó tác giả đề cao vai trò quan trọng của Tòa án trong việc xây dựng xã hội phát triển và thịnh vượng.

Bài viết “Extending the Role of the Courts: The Human Rights Act 1998” (Mở rộng vai trò của Tòa án: Đạo luật Nhân quyền 1998), David Feldman, Article first published online: 24 JAN 2011 (© The Parliamentary History Yearbook Trust 2011). Trong tác phẩm này, tác giả đã phân tích và chứng minh những nguyên nhân đặc biệt là sự ra đời của Bộ luật Nhân quyền 1998 (của Châu Âu) và sự xuất hiện của Tòa án nhân quyền châu Âu đã khiến cho phạm vi thẩm quyền của các Tòa án quốc gia (ở châu Âu) ngày càng được mở rộng, như: quyền giải thích luật, Hiến pháp; thẩm quyền xét xử…vì thế vai trò của Tòa án quốc gia trong đời sống pháp luật cũng ngày càng phát triển. Bài viết “The role of the courts in the recognition of the language rights” (Vai trò của Tòa án trong việc hiện thực hóa các quyền ngôn ngữ), Marie Eve Hudon, publication 2001-68-E, tháng 6 năm 2011. Trong tác phẩm này, tác giả phân tích nội hàm của quyền ngôn ngữ trong Bộ luật quyền con người của Canada, những phương diện thực tiễn thể hiện vai trò của Tòa án trong việc hiện thực quyền ngôn ngữ của cá nhân.

Trong quá trình thực hiện quyền này, hoạt động của Tòa án đặc biệt là sự giải thích luật, Hiến pháp của Tòa án đóng vai trò quan trọng trong việc hiện thực hóa quyền này trong thực tiễn xã hội mà trước tiên là trong quá trình Tòa án giải quyết các vụ án. Bài viết “The role of indian judiciary in protection of rights of the children” (Vai trò của Tòa án Ấn Độ trong việc bảo vệ quyền của trẻ em). Trong tác phẩm này, trên cơ sở những tư tưởng cơ bản của Hiến pháp và pháp luật về vị trí, vai trò 12 của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con người, và những nội dung pháp lý cụ thể quy định về những hành vi xâm hại đến quyền của trẻ em; các cơ chế nhằm hạn chế và tiến đến loại trừ hành vi xâm hại quyền của trẻ em, tác giả đã phân tích, lý giải và chứng minh về vai trò đặc biệt quan trọng của Tòa án trong việc bảo vệ các quyền của trẻ em ở Ấn Độ.