Vai trò của Thanh tra Quốc hội trong cơ chế kiểm soát quyền lực ở các nhà nước pháp quyền hiện đại

Tài liệu nghiên cứu Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường vị trí vai trò của thanh tra quốc hội trong cơ chế kiểm soát, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Thái Thị Thu Trang
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp, Luật Hành chính - Nhà nước, Lịch sử nhà nước và Pháp luật Việt Nam, Công pháp quốc tế
• Đề tài: Vị trí, vai trò của Thanh tra Quốc hội trong cơ chế kiểm soát quyền lực ở một số nhà nước pháp quyền hiện đại
• Loại tài liệu: đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN THỨ NHẤT: BÁO CÁO TỔNG HỢP KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. A. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.4. Phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu của đề tài
• 1.6. Các sản phẩm của đề tài
• 1.7. Cấu cầu Báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu đề tài
• 1.8. B. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 1.8.1. Những vấn đề lý luận về vị trí, vai trò của Thanh tra Quốc hội trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở nhà nước pháp quyền hiện đại
• 1.8.2. Tổ chức và hoạt động của Thanh tra Quốc hội một số nước trên thế giới
• 1.8.3. Kết luận
• 2. PHẦN THỨ HAI: CÁC CHUYÊN ĐỀ
• 2.1. Chuyên đề 1: Thanh tra Quốc hội — Thiết chế kiểm soát độc lập ở nhà nước pháp quyền
• 2.2. Chuyên đề 2: Thanh tra Quốc hội Thụy Điển và Phần Lan
• 2.3. Chuyên đề 3: Mô hình Thanh tra Quốc hội Croatia và Bồ Đào Nha
• PHỤ LỤC DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Những vấn đề lý luận về vị trí vai trò của Thanh tra Quốc hội trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở nhà nước pháp quyền hiện đại

Nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội cho thấy vai trò quan trọng của cơ quan này trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước. Thanh tra Quốc hội không chỉ là một thiết chế độc lập mà còn là một công cụ hiệu quả để giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước. Theo Hiến pháp 2013, việc kiểm soát quyền lực là một nguyên tắc cơ bản trong xây dựng nhà nước pháp quyền. Điều này nhấn mạnh rằng Thanh tra Quốc hội có trách nhiệm trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân và đảm bảo rằng quyền lực nhà nước không bị lạm dụng. Sự tồn tại của Thanh tra Quốc hội giúp tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, từ đó góp phần xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh.

1.1. Khái niệm và chức năng của Thanh tra Quốc hội

Khái niệm về Thanh tra Quốc hội được hiểu là một cơ quan độc lập, có chức năng giám sát và kiểm tra các hoạt động của chính phủ và các cơ quan hành chính. Chức năng này không chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận khiếu nại mà còn bao gồm việc thực hiện các cuộc điều tra độc lập. Thanh tra Quốc hội có quyền yêu cầu các cơ quan nhà nước cung cấp thông tin và tài liệu cần thiết để thực hiện nhiệm vụ của mình. Điều này cho thấy rằng Thanh tra Quốc hội đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân và đảm bảo rằng các quyết định của chính phủ được thực hiện một cách công bằng và minh bạch.

II. Tổ chức và hoạt động của Thanh tra Quốc hội một số nước trên thế giới

Mô hình Thanh tra Quốc hội đã được áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia trên thế giới, từ các nước phát triển như Thụy Điển, Phần Lan đến các nước đang phát triển. Mỗi quốc gia có cách tổ chức và hoạt động khác nhau, nhưng đều hướng tới mục tiêu chung là kiểm soát quyền lực nhà nước. Ví dụ, ở Thụy Điển, Thanh tra Quốc hội có quyền giám sát các cơ quan hành chính và có thể đưa ra các khuyến nghị cho Quốc hội. Điều này cho thấy rằng Thanh tra Quốc hội không chỉ là một cơ quan giám sát mà còn là một phần quan trọng trong việc xây dựng nền dân chủ và pháp quyền. Sự thành công của mô hình này ở các quốc gia khác có thể là bài học quý giá cho Việt Nam trong việc xây dựng và hoàn thiện mô hình Thanh tra Quốc hội của riêng mình.

2.1. Mô hình Thanh tra Quốc hội tại Thụy Điển

Mô hình Thanh tra Quốc hội tại Thụy Điển được coi là một trong những mô hình thành công nhất. Thanh tra Quốc hội ở đây có quyền lực lớn trong việc giám sát các hoạt động của chính phủ và các cơ quan hành chính. Họ có thể tiến hành điều tra độc lập và đưa ra các khuyến nghị cho Quốc hội. Điều này không chỉ giúp tăng cường tính minh bạch mà còn đảm bảo rằng quyền lực nhà nước không bị lạm dụng. Mô hình này đã chứng minh được hiệu quả trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân và duy trì sự công bằng trong xã hội.

III. Kết luận

Nghiên cứu về vai trò của Thanh tra Quốc hội trong kiểm soát quyền lực nhà nước cho thấy rằng cơ quan này đóng một vai trò thiết yếu trong việc xây dựng và duy trì nhà nước pháp quyền. Việc áp dụng mô hình Thanh tra Quốc hội từ các nước khác có thể giúp Việt Nam cải thiện hệ thống giám sát và kiểm soát quyền lực. Sự cần thiết phải có một cơ quan độc lập như Thanh tra Quốc hội là điều không thể phủ nhận, đặc biệt trong bối cảnh hiện nay khi mà nhu cầu về tính minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước ngày càng cao. Việc nghiên cứu và áp dụng mô hình này sẽ góp phần quan trọng vào việc xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh và hiệu quả.

3.1. Đề xuất cho Việt Nam

Việt Nam cần xem xét việc xây dựng một mô hình Thanh tra Quốc hội phù hợp với bối cảnh và nhu cầu thực tiễn của đất nước. Cần có sự tham khảo từ các mô hình thành công trên thế giới, đồng thời điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam. Việc này không chỉ giúp tăng cường kiểm soát quyền lực mà còn nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, từ đó bảo vệ quyền lợi của công dân một cách tốt nhất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TR¯ỜNG ẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI È TÀI NGHIÊN CUU KHOA HỌC CAP C SỞ VỊ TRÍ, VAI TRÒ CUA THANH TRA QUỐC HOI _ TRONG CO CHE KIÊM SOÁT QUYEN LỰC Ở MOT SO NHÀ N¯ỚC PHÁP QUYÈN HIỆN ẠI Chủ nhiệm ề tài: ThS. Thái Thị Thu Trang Th° kí ề tài: ThS. Dau Công Hiệp HÀ NỘI - 2017 DANH SÁCH CONG TÁC VIÊN THAM GIA THỰC HIỆN DE TÀI CHUYEN TT HỌ VÀ TÊN CHỨC VỤ,  N VỊ CÔNG TÁC DE ThS. Thai Thi Thu Trang Giảng viên Luật Hiến pháp, khoa pháp 3 luật Hành chính — Nhà n°ớc, Tr°ờng ại học luật Hà Nội ThS.

Hoàng Quỳnh Hoa Biên tập viên, Phòng Quản lý khoa học và tri sự tạp chí Tr°ờng ại học luật Hà Nội, Tr°ờng ại học luật Hà Nội ThS. Nguyễn Thị Quỳnh Giảng viên Luật Hiến pháp, khoa pháp Trang luật Hành chính — Nhà n°ớc, Tr°ờng ại học luật Hà Nội ThS. Dau Công Hiệp Giảng viên Lịch sử nhà n°ớc và Pháp luật Việt Nam, khoa pháp luật Hành chính — Nhà n°ớc, Tr°ờng Dai hoc luật Hà Nội ThS. ỗ Quý Hoàng Giảng viên Công pháp quốc tế, Khoa pháp luật Quốc tế, Tr°ờng ại học Luật Hà Nội MỤC LỤC Trang PHAN THỨ NHAT: BAO CAO TONG HỢP KET QUA NGHIEN CUU DE TAI A.

Tính cấp thiết của dé tài. Tình hình nghiên cứu ề tài +tNn2. Mục tiêu nghiên cứu của ề tài 11. Phạm vi nghiên cứu của ề tài 11.

Ph°¡ng pháp nghiên cứu của ề tài 12. Các sản phẩm của ề tài 12 7. C¡ cầu Báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu dé tài 13 B. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 14 1.

Những van ề lý luận về vị trí, vai trò của Thanh tra Quốc hội 14 trong c¡ chế kiêm soát quyền lực nhà n°ớc ở nhà n°ớc pháp quyên hiện ại 2. Tổ chức và hoạt ộng của Thanh tra Quốc hội một số n°ớc trên thế giới 32 3. Kết luận 72 PHAN THỨ HAI: CÁC CHUYEN È 74 Chuyên ề 1: Thanh tra Quốc hội — Thiết chế kiểm soát ộc lập ở 75 nhà n°ớc pháp quyền Chuyên ề 2: Thanh tra Quốc hội Thụy iển và Phần Lan 103 Chuyên ề 3: Mô hình Thanh tra Quốc hội Croatia và Bồ ào Nha 125 PHỤ LỤC DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHAN THỨ NHẤT: BAO CAO TONG HỢP KET QUA NGHIEN CUU DE TAI MỞ ẦU 1. Tính cấp thiết của ề tài Pháp quyền — “rule of law” là khái niệm không còn xa lạ ối với nhiều n°ớc trên thế giới, trong ó có Việt Nam.

C°¡ng l)nh chính trị về xây dựng ất n°ớc trong thời kỳ quá ộ lên chủ ngh)a xã hội (bổ sung va phát triển nm 201 1) ã xác ịnh một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ảng và Nhà n°ớc ta trong giai oạn hiện nay là ây mạnh việc xây dựng thành công nhà n°ớc pháp quyền xã hội chủ ngh)a. Thực ra, t° t°ởng về nhà n°ớc pháp quyền ã °ợc Chủ tịch Hồ Chí Minh ề cập ngay từ những ngày chúng ta xây dựng nhà n°ớc dân chủ ầu tiên của dân tộc, những ặc iểm c¡ bản của nhà n°ớc pháp quyền ã °ợc thể hiện trong Hiến pháp 1946, ó là một bản Hiến pháp °ợc xây dựng dựa trên nguyên tắc: “- oàn kết toàn dân, không phân biệt giống nòi, gái trai, giai cấp, tôn giáo; ; ảm bảo các quyên tự do dân chủ; - thực hiện chính quyên mạnh mẽ và sáng suốt của nhân án”; Khng ịnh n°ớc Việt Nam là một n°ớc dân chủ cộng hòa mà ở ó tất cả quyền lực nhà n°ớc thuộc về nhân dân '; ề cao tính tối th°ợng của Hiến pháp và pháp luật”.Tuy nhiên, trong °ờng lối xây dựng nhà n°ớc của ảng, khái niệm “nhà n°ớc pháp quyền xã hội chủ ngh)a” lần ầu tiên °ợc ảng ta sử dụng chính thức là trong Vn kiện Hội nghị Trung °¡ng 2 khóa VII và trong Vn kiện Hội nghị ại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII (nm 1994). Tại Hội nghị này, ảng ta ã xác ịnh rõ nhiệm vụ và ph°¡ng h°ớng xây dựng Nhà n°ớc pháp quyền xã hội chủ ngh)a Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, °ờng lối xây dựng nhà n°ớc pháp quyền tiếp tục °ợc các ại hội VIII, IX, X và XI của ảng phát triển và hoàn thiện”, ặc biệt là trong giai oạn hiện nay, tr°ớc sự nghiệp ổi mới ất n°ớc trong bối cảnh hội nhập quốc tế thì vẫn ề xây dựng thành công nhà n°ớc pháp quyền xã hội chủ ngh)a °ợc ảng và Nhà n°ớc ta chú trọng và ây mạnh. Sự ra ời của Hiến pháp 2013 ánh dấu một b°ớc ngoặt quan trọng trong việc thê chê hóa c°¡ng l)nh của ảng về việc xây dựng ât n°ớc trong ó có 1 ` , £ z £ 2 À ae “ ` > x a A na a ` + iêu thứ 1 Hién pháp 1946: “tat cả quyền bính trong n°ớc là của toàn dân Việt Nam, không phân biệt noi giOng, gái trai, giàu nghèo, giai cap, tôn giáo” 2 ` , £ z x.

> ˆ 3 x a wk rq a iêu thứ 4 Hiên pháp 1946: “Mỗi công dân Việt Nam phải: - Bảo vệ TO quôc/ - Tôn trọng Hiên pháp/ - Tuân theo pháp luật” http://www.vn/Xay-dung-Nha-nuoc-phap-quyen-xa-hoi-chu-nghia-Viet-Nam. van ề xây dựng nhà n°ớc pháp quyên, Khoản 1 iều 2 Hiến pháp 2013 ã ghi nhận: “Nhà n°ớc Cộng hòa xã hội chủ ngh)a Việt Nam là nhà n°ớc pháp quyền xã hội chủ ngh)a của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân”. i liền khng ịnh trên, lần ầu tiên trong lịch sử lập hiến Việt Nam, tại khoản 3 iều 2 Hiến pháp 2013 ã bổ sung nguyên tắc “kiêm soát” quyền lực nhà n°ớc bên cạnh sự phân công, phối hợp giữa các c¡ quan nhà n°ớc trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và t° pháp. Có thé thấy, xây dựng nhà n°ớc pháp quyền và van ề kiểm soát quyền lực nhà n°ớc là hai vấn ề có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.

Kiểm soát quyền lực nhà n°ớc là iều kiện tất yêu ể có một nhà n°ớc dân chủ; một chính quyền thực sự phục vụ lợi ích của ng°ời dân, ề cao quyền con ng°ời; tôn trọng Hiến pháp và pháp luật. Bởi lẽ, nguyên nhân chủ yếu của sự tồn tại của hiện t°ợng chuyên quyên, ộc oán, lạm quyền trong việc sử dụng quyền lực nhà n°ớc chính là từ việc không kiểm soát °ợc quyền lực. Do vậy, “thiết kế” °ợc mô hình kiểm soát quyền lực nhà n°ớc một cách hiệu quả là iều kiện tất yêu dé xây dựng thành công nhà n°ớc pháp quyền. Nhìn ra thế giới, hiện nay, các mô hình thiết chế nhằm kiểm soát quyền lực nhà n°ớc rất a dạng, ặc biệt là các mô hình c¡ quan kiểm soát ộc lập bởi những °u iểm của nó nh° tính khách quan, ộc lập và tính chuyên sâu trong l)nh vực kiểm soát., các thiết chế này có thể °ợc quy ịnh trong hiến pháp (c¡ quan hiến ịnh ộc lập) hoặc °ợc hình thành bởi luật của mỗi quốc gia.

Trong số các mô hình ó, phải kế ến mô hình Thanh tra Quốc hội (Parliament Ombudsman). ây là một thiết chế “mang nhãn hiệu” Thụy iển” nh°ng ã LÀ , R r .6 k A+ ^ nhanh chóng lan rộng ra nhiêu n°ớc trên thê giới , Thanh tra Quoc hội không chỉ tồn tại ở những n°ớc phát triển nh° an Mạch, Ba Lan, Anh, Pháp, Hoa Kỳ.mà mô hình Thanh tra Quốc hội còn tồn tại ở những n°ớc ang phát triển ở 4 sa > :Á. iêu 2 Khoản 3 Hiên pháp 2013 5 ý Ầ sk K 2 r z ^ K an z tk K sk : ^ ^ GS. Dao Tri Uc, “về thiệt chê Ombudsman của các n°ớc trên thê giới”, Các thiệt che hiện ịnh ộc lập - Kinh nghiệm nghiệm quôc tê và triên vọng ở Việt Nam, Viện chính sách và pháp luật công, 2013, tr.nz/about-us/history:có 150 quốc gia có mô hình thanh tra quôc hội Châu Phi, thậm chí mô hình này ã xuất hiện trong hiến pháp của một số n°ớc ông Nam A rat gần gii với Việt Nam nh° Philippin, Thái Lan”.

Sự phổ biến của thiết chế Thanh tra Quốc hội trên thế giới xuất phát từ vai trò quan trọng của loại c¡ quan này trong việc kiểm soát quyền lực nhà n°ớc ặc biệt là các c¡ quan hành chính — vốn là những c¡ quan tác ộng rất lớn tới ời sống ng°ời dân nh°ng cing là loại c¡ quan có xu h°ớng lạm quyền nhiều nhất. Với nhu cầu ổi mới tổ chức hoạt ộng bộ máy nhà n°ớc trên c¡ sở hiến ịnh nguyên tắc kiểm soát quyền lực nhà n°ớc gắn liền với mục tiêu xây dựng nhà n°ớc pháp quyền ở Việt Nam hiện nay, nghiên cứu về mô hình thanh tra Quốc hội, nhận thức °ợc vị trí c¡ quan này ối với vẫn ề kiểm soát quyền lực nhà n°ớc ở nhà n°ớc pháp quyền là một vẫn ề rất cần thiết, qua ó sẽ ặt ra những h°ớng i gợi mở cho Việt Nam trong việc xây dựng bộ máy nhà n°ớc trong giai oạn tới. Với lý do trên, chúng tôi ã chọn ề tài: “Vi tri, vai trò của Thanh tra Quốc hội trong c¡ chế kiểm soát quyền lực nhà n°ớc ở một số nhà n°ớc pháp quyền hiện ại” làm ề tài nghiên cứu khoa học cấp c¡ sở. Tình hình nghiên cứu ề tài Nghiên cứu về Thanh tra Quốc hội ở n°ớc ta trong những nm gần ây ã có một số công trình nghiên cứu ở mức ộ khác nhau, cụ thể: - Tinh hình nghiên cứu trong n°ớc Thứ nhất, công trình nghiên cứu d°ới hình thức sách chuyên khảo Phải nói là ở Việt Nam ch°a có một công trình d°ới dạng sách chuyên khảo nào nghiên cứu riêng về mô hình Thanh tra Quốc hội, mà nội dung này chỉ ở một ch°¡ng mục nhất ịnh trong nội dung nghiên cứu rộng h¡n, theo ó có một số công trình tiêu biểu sau: 1, “Các thiết chế hiến ịnh ộc lập — Kinh nghiệm quốc té và triển vong ở 7.

wk k : Xem Nghiên cứu so sánh Hiên pháp các quôc gia Asean — PGS. Tô Van Hoa Việt Nam” — Viện chính sách công và pháp luật, ồng chủ biên: GS.TSKH ào Trí Úc - GS.TS Nguyễn Thị M¡ - TS. Nguyễn Vn Thuận — TS. Vi Công Giao, Hà Nội 2013: Nội dung gồm 7 phan, trong ó, phan II là các bài nghiên cứu về Ombudsman - trong ó, các tác gia ã phân tích khái quát lịch sử hình thành và phát triển của Thanh tra Quốc hội trên thế giới, vai trò của thanh tra quốc hội và ề cập ến mối liên hệ với Việt Nam.