Vai trò của tài chính vi mô trong việc xóa đói giảm nghèo tại Malaysia và những bài học cho Việt Nam

Chuyên đề nghiên cứu Vai trò của tài chính vi mô trong xóa đói giảm nghèo tại Malaysia và bài học cho, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao

• Tác giả: Trần Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Hoàng Nam
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Vai Trò Của Tài Chính Vi Mô Trong Xóa Đói Giảm Nghèo Tại Malaysia Và Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ NGHÈO ĐÓI VÀ TÀI CHÍNH VI MÔ
• 1.1. Giới thiệu chung về Nghèo đói và Ngưỡng nghèo
• 1.2. Khái niệm Nghèo đói
• 1.3. Đặc điểm của Nghèo đói
• 1.4. Chỉ số đánh giá nghèo đói
• 1.5. Khái niệm và vai trò của xóa đói giảm nghèo
• 1.6. Giới thiệu chung về Tài chính vi mô
• 1.7. Khái niệm Tài chính vi mô
• 1.8. Vai trò của Tài chính vi mô trong xóa đói giảm nghèo
• 2. CHƯƠNG 2: VAI TRÒ CỦA TÀI CHÍNH VI MÔ TRONG XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO TẠI MALAYSIA
• 2.1. Hồ sơ Nghèo đói của Malaysia
• 2.2. Ngưỡng nghèo quốc gia của Malaysia
• 2.3. Tỷ lệ nghèo theo chuẩn quốc gia của Malaysia
• 2.4. Khoảng cách nghèo theo chuẩn quốc gia của Malaysia
• 2.5. Chỉ số bất bình đẳng thu nhập Gini của Malaysia
• 2.6. Chỉ số nghèo HPI của Malaysia cho đến trước năm 2010
• 2.7. Chỉ số nghèo đa chiều MPI của Malaysia từ năm 2010
• 2.8. Lịch sử hình thành và sản phẩm, dịch vụ của các tổ chức tài chính vi mô chính ở Malaysia
• 2.8.1. Lịch sử hình thành của các tổ chức tài chính vi mô chính ở Malaysia
• 2.8.2. Sản phẩm, dịch vụ của các tổ chức tài chính vi mô chính ở Malaysia
• 2.9. Đóng góp của các tổ chức tài chính vi mô trong xóa đói giảm nghèo tại Malaysia
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN HOẠT ĐỘNG TÀI CHÍNH VI MÔ Ở VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT TỪ KINH NGHIỆM CỦA MALAYSIA
• 3.1. Hồ sơ Nghèo đói của Việt Nam
• 3.2. Ngưỡng nghèo quốc gia của Việt Nam
• 3.3. Tỷ lệ nghèo theo chuẩn quốc gia của Việt Nam
• 3.4. Khoảng cách nghèo theo chuẩn quốc gia và quốc tế của Việt Nam
• 3.5. Chỉ số bất bình đẳng thu nhập Gini của Việt Nam
• 3.6. Chỉ số nghèo HPI của Việt Nam cho đến trước năm 2010
• 3.7. Chỉ số nghèo đa chiều MPI của Việt Nam từ năm 2010
• 3.8. Sơ lược lịch sử hình thành và phát triển của hoạt động Tài chính vi mô tại Việt Nam
• 3.8.1. Quá trình hình thành hoạt động Tài chính vi mô tại Việt Nam
• 3.8.2. Giới thiệu các tổ chức, chương trình tài chính vi mô chính tại Việt Nam
• 3.9. Thực trạng hoạt động Tài chính vi mô tại Việt Nam
• 3.10. Khung pháp lý của hoạt động tài chính vi mô tại Việt Nam
• 3.11. Những sản phẩm, dịch vụ của các tổ chức tài chính vi mô tại Việt Nam
• 3.12. Những đề xuất từ bài học kinh nghiệm của Malaysia đối với việc phát triển tài chính vi mô phục vụ xóa đói giảm nghèo tại Việt Nam
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tài chính vi mô và xóa đói giảm nghèo

Tài chính vi mô đã trở thành một công cụ quan trọng trong việc xóa đói giảm nghèo, đặc biệt tại Malaysia. Tài chính vi mô cung cấp các dịch vụ tài chính cho những người có thu nhập thấp, giúp họ tiếp cận nguồn vốn cần thiết để khởi nghiệp và phát triển kinh doanh. Xóa đói giảm nghèo không chỉ là một mục tiêu kinh tế mà còn là một vấn đề xã hội, liên quan đến việc nâng cao chất lượng cuộc sống cho người nghèo. Theo các nghiên cứu, tài chính vi mô có thể giúp tăng thu nhập, cải thiện điều kiện sống và giảm thiểu rủi ro cho người nghèo. Các chương trình tài chính vi mô tại Malaysia, như Amanah Ikhtiar Malaysia (AIM), đã chứng minh được hiệu quả trong việc cung cấp vốn cho những người nghèo nhất, từ đó tạo ra sự thay đổi tích cực trong cuộc sống của họ.

1.1. Khái niệm và vai trò của tài chính vi mô

Khái niệm tài chính vi mô được hiểu là việc cung cấp các dịch vụ tài chính như cho vay, tiết kiệm và bảo hiểm cho những người có thu nhập thấp. Vai trò của tài chính vi mô trong xóa đói giảm nghèo rất quan trọng, vì nó không chỉ giúp người nghèo có nguồn vốn để khởi nghiệp mà còn tạo ra cơ hội việc làm và tăng thu nhập. Các tổ chức tài chính vi mô tại Malaysia đã cung cấp hàng triệu khoản vay cho người nghèo, giúp họ vượt qua khó khăn và cải thiện cuộc sống. Theo một nghiên cứu, những người tham gia vào các chương trình tài chính vi mô có khả năng tăng thu nhập lên đến 30% so với trước khi tham gia. Điều này cho thấy rằng tài chính vi mô không chỉ là một công cụ tài chính mà còn là một phương tiện để nâng cao chất lượng cuộc sống cho người nghèo.

II. Tình hình tài chính vi mô tại Malaysia

Malaysia đã áp dụng thành công tài chính vi mô trong công cuộc xóa đói giảm nghèo. Các tổ chức như AIM, YUM và TEKUN đã cung cấp các khoản vay tín dụng vi mô cho người nghèo mà không tính lãi suất, theo quy định của luật Hồi giáo Shari’a. Những tổ chức này đã giúp hàng triệu người nghèo có cơ hội tiếp cận vốn, từ đó khởi nghiệp và phát triển kinh doanh. Theo báo cáo, tỷ lệ nghèo đói tại Malaysia đã giảm đáng kể từ khi các chương trình tài chính vi mô được triển khai. Các nghiên cứu cho thấy rằng tài chính vi mô đã giúp tăng cường khả năng tự lực cho người nghèo, giảm thiểu sự phụ thuộc vào các nguồn hỗ trợ bên ngoài.

2.1. Đóng góp của các tổ chức tài chính vi mô

Các tổ chức tài chính vi mô tại Malaysia đã đóng góp tích cực vào việc xóa đói giảm nghèo. AIM, với lịch sử hình thành từ năm 1988, đã cung cấp hàng triệu khoản vay cho người nghèo, giúp họ khởi nghiệp và phát triển kinh doanh. Theo một nghiên cứu, 80% người vay từ AIM đã có thể cải thiện thu nhập của họ sau khi tham gia chương trình. Điều này cho thấy rằng tài chính vi mô không chỉ giúp người nghèo có nguồn vốn mà còn tạo ra cơ hội để họ phát triển bền vững. Các tổ chức này cũng đã tạo ra một mạng lưới hỗ trợ, giúp người nghèo kết nối và chia sẻ kinh nghiệm, từ đó nâng cao khả năng tự lực và giảm thiểu rủi ro trong kinh doanh.

III. Bài học cho Việt Nam từ kinh nghiệm của Malaysia

Việt Nam có thể học hỏi nhiều từ kinh nghiệm của Malaysia trong việc phát triển tài chính vi mô để xóa đói giảm nghèo. Mặc dù Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình tài chính vi mô, nhưng hiệu quả vẫn chưa đạt được như mong đợi. Cần cải thiện khung pháp lý và chính sách hỗ trợ cho các tổ chức tài chính vi mô, đồng thời khuyến khích sự tham gia của các nhà đầu tư. Các sản phẩm tài chính vi mô như bảo hiểm và tiết kiệm cũng cần được phát triển hơn nữa để đáp ứng nhu cầu của người nghèo. Việc học hỏi từ các mô hình thành công tại Malaysia có thể giúp Việt Nam nâng cao hiệu quả của các chương trình xóa đói giảm nghèo.

3.1. Đề xuất cải cách cho hoạt động tài chính vi mô tại Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả của tài chính vi mô tại Việt Nam, cần có những cải cách mạnh mẽ trong chính sách và khung pháp lý. Chính phủ cần tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức tài chính vi mô hoạt động, đồng thời khuyến khích sự tham gia của các nhà đầu tư. Cần phát triển các sản phẩm tài chính vi mô đa dạng hơn, bao gồm bảo hiểm và tiết kiệm, để đáp ứng nhu cầu của người nghèo. Ngoài ra, việc xây dựng các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho người nghèo cũng rất quan trọng, giúp họ nâng cao kỹ năng quản lý tài chính và khởi nghiệp. Những cải cách này sẽ giúp Việt Nam đạt được mục tiêu xóa đói giảm nghèo một cách bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghèo đói là một vấn đề toàn cầu với nhiều biểu hiện đa chiều, bao gồm thiếu thu nhập, thiếu tiếp cận dịch vụ cơ bản, sức khỏe kém và bị loại trừ xã hội. Tại Malaysia, tỷ lệ hộ nghèo đã giảm từ 49,3% năm 1970 xuống còn 0,6% năm 2014, thể hiện thành công trong công cuộc xóa đói giảm nghèo. Ngược lại, Việt Nam vẫn còn mức độ nghèo đói đa chiều trung bình với khoảng cách nghèo cao hơn Malaysia. Luận văn tập trung nghiên cứu vai trò của tài chính vi mô trong xóa đói giảm nghèo tại Malaysia giai đoạn 1999-2014 và bài học kinh nghiệm áp dụng cho Việt Nam giai đoạn 1992-2015. Mục tiêu nghiên cứu là hệ thống hóa lý thuyết về nghèo đói và tài chính vi mô, phân tích thực trạng và tác động của tài chính vi mô tại hai quốc gia, từ đó đề xuất giải pháp phát triển tài chính vi mô nhằm giảm nghèo hiệu quả hơn tại Việt Nam. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả các chính sách giảm nghèo, góp phần cải thiện phúc lợi xã hội và phát triển kinh tế bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về nghèo đói và tài chính vi mô. Khái niệm nghèo đói được phân loại thành nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối, với các chỉ số đánh giá như tỷ lệ nghèo, khoảng cách nghèo, chỉ số Gini, chỉ số nghèo HPI và chỉ số nghèo đa chiều MPI. MPI được xây dựng dựa trên ba chiều giáo dục, y tế và điều kiện sống với 10 chỉ số thành phần, phản ánh đa diện tình trạng nghèo đói. Về tài chính vi mô, luận văn áp dụng mô hình cung cấp dịch vụ tài chính cho người thu nhập thấp, bao gồm tín dụng vi mô, tiết kiệm và bảo hiểm vi mô. Các khái niệm chính gồm: tiếp cận tài chính, cho vay theo nhóm, quỹ phúc lợi thành viên và quyền lực kinh tế của phụ nữ. Lý thuyết về tác động của tài chính vi mô đến tăng thu nhập, giảm tổn thương trước biến động và phát triển cộng đồng cũng được sử dụng để phân tích.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích định lượng và định tính dựa trên số liệu thứ cấp từ các báo cáo của Ngân hàng Thế giới, Liên hợp quốc, Bộ Kế hoạch Malaysia và các tổ chức tài chính vi mô. Cỡ mẫu dữ liệu bao gồm số liệu khảo sát hộ gia đình Malaysia giai đoạn 1999-2014 và Việt Nam giai đoạn 1992-2015. Phương pháp chọn mẫu là lấy mẫu đại diện theo khu vực nông thôn và thành thị để phân tích tỷ lệ nghèo, khoảng cách nghèo, chỉ số Gini và MPI. Phân tích so sánh được thực hiện giữa hai quốc gia để rút ra bài học kinh nghiệm. Timeline nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 1999-2014 đối với Malaysia và 1992-2015 đối với Việt Nam, nhằm đánh giá tác động dài hạn của tài chính vi mô trong xóa đói giảm nghèo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Giảm tỷ lệ nghèo tại Malaysia: Tỷ lệ hộ nghèo quốc gia giảm từ 49,3% năm 1970 xuống còn 0,6% năm 2014, trong đó tỷ lệ nghèo nông thôn giảm từ 44% xuống 1,0%, thể hiện hiệu quả của các chính sách giảm nghèo và tài chính vi mô. Khoảng cách nghèo quốc gia giảm từ 4% năm 2004 xuống còn 0,3% năm 2009.

2. Tác động tích cực của tài chính vi mô: Các tổ chức tài chính vi mô như Amanah Ikhtiar Malaysia (AIM), Yayasan Usaha Maju (YUM) và TEKUN đã cung cấp các khoản vay không lãi suất, giúp người nghèo tăng thu nhập trung bình từ 10% đến 30%, đồng thời tăng đầu tư vào giáo dục và sức khỏe trẻ em.

3. Bất bình đẳng thu nhập và nghèo đói đa chiều: Chỉ số Gini của Malaysia dao động quanh mức 46-49% giai đoạn 1984-2009, cho thấy bất bình đẳng thu nhập vẫn còn tồn tại. Chỉ số nghèo đa chiều MPI giảm rõ rệt, phản ánh sự cải thiện đa diện về điều kiện sống của người nghèo.

4. Thực trạng tài chính vi mô tại Việt Nam: Tỷ lệ nghèo giảm nhưng vẫn ở mức trung bình, khoảng cách nghèo cao hơn Malaysia. Khung pháp lý còn nhiều bất cập, sản phẩm tài chính vi mô chưa đa dạng, đặc biệt tiết kiệm và bảo hiểm vi mô chưa phát triển. Tỷ lệ khách hàng vay vốn là hộ nghèo còn thấp, chưa phát huy hết tiềm năng của tài chính vi mô.

Thảo luận kết quả

Việc giảm nghèo thành công tại Malaysia có sự đóng góp quan trọng của tài chính vi mô, đặc biệt qua các chương trình cho vay không lãi suất và mô hình cho vay theo nhóm, giúp người nghèo tiếp cận vốn dễ dàng hơn. So với Việt Nam, Malaysia có khung pháp lý rõ ràng và chính sách hỗ trợ đồng bộ, tạo điều kiện thuận lợi cho tài chính vi mô phát triển. Các số liệu về tỷ lệ nghèo, khoảng cách nghèo và chỉ số MPI được trình bày qua biểu đồ thể hiện xu hướng giảm rõ rệt tại Malaysia, trong khi Việt Nam còn nhiều thách thức. Kinh nghiệm Malaysia cho thấy việc tập trung phát triển các sản phẩm tài chính đa dạng, đặc biệt là tiết kiệm và bảo hiểm vi mô, cùng với đào tạo kiến thức kinh doanh cho người nghèo là yếu tố then chốt. Ngoài ra, vai trò của phụ nữ trong tài chính vi mô cũng góp phần nâng cao phúc lợi gia đình và sức khỏe trẻ em, điều này cần được Việt Nam chú trọng hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Cải thiện môi trường pháp lý: Hoàn thiện các quy định, chính sách về tài chính vi mô để tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của các tổ chức tài chính vi mô, đặc biệt về quản trị, lãi suất và bảo hiểm vi mô. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể: Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước.

2. Khuyến khích đầu tư và tài trợ: Chính phủ cần có chính sách hỗ trợ tài chính hoặc khuyến khích các nhà tài trợ trong và ngoài nước đầu tư vào lĩnh vực tài chính vi mô, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng dịch vụ. Thời gian: 2-3 năm. Chủ thể: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính.

3. Phát triển sản phẩm tài chính đa dạng: Đẩy mạnh phát triển các sản phẩm tiết kiệm và bảo hiểm vi mô, đồng thời khuyến khích mô hình cho vay theo nhóm để giảm rủi ro và tăng hiệu quả tín dụng. Thời gian: 1-3 năm. Chủ thể: Các tổ chức tài chính vi mô, Ngân hàng Nhà nước.

4. Tăng cường đào tạo và hỗ trợ kỹ năng: Tổ chức các lớp đào tạo kiến thức kinh doanh, quản lý rủi ro và kỹ năng tài chính cho người nghèo, đặc biệt là phụ nữ, nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay và tăng thu nhập bền vững. Thời gian: liên tục. Chủ thể: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, các tổ chức phi chính phủ.

5. Xây dựng quỹ tự lập cho nhóm vay: Học tập mô hình quỹ phúc lợi và hạnh phúc của Malaysia để thành lập quỹ tự quản trong các nhóm vay, giúp người nghèo tự hỗ trợ nhau và tăng cường sự gắn kết cộng đồng. Thời gian: 2 năm. Chủ thể: Chính quyền địa phương, tổ chức tài chính vi mô.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách: Giúp hiểu rõ vai trò và tác động của tài chính vi mô trong giảm nghèo, từ đó xây dựng chính sách phù hợp, hiệu quả hơn.

2. Các tổ chức tài chính vi mô: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để cải tiến sản phẩm, dịch vụ, nâng cao hiệu quả hoạt động và mở rộng phạm vi tiếp cận khách hàng.

3. Nhà nghiên cứu và học viên kinh tế: Là tài liệu tham khảo sâu sắc về nghèo đói, tài chính vi mô và các chỉ số đánh giá nghèo đa chiều, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu.

4. Các tổ chức phi chính phủ và phát triển cộng đồng: Hỗ trợ thiết kế chương trình hỗ trợ tài chính và đào tạo kỹ năng cho người nghèo, đặc biệt là phụ nữ và nhóm dễ bị tổn thương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tài chính vi mô có thực sự giúp giảm nghèo không?
   Nhiều nghiên cứu và số liệu tại Malaysia cho thấy tài chính vi mô giúp tăng thu nhập, cải thiện điều kiện sống và giảm tỷ lệ nghèo từ gần 50% xuống dưới 1% trong vài thập kỷ. Tuy nhiên, hiệu quả còn phụ thuộc vào cách thức triển khai và hỗ trợ đi kèm.

2. Tại sao Việt Nam chưa phát huy hết tiềm năng của tài chính vi mô?
   Khung pháp lý chưa hoàn chỉnh, sản phẩm tài chính chưa đa dạng, đặc biệt tiết kiệm và bảo hiểm vi mô chưa phát triển, cùng với hạn chế về đào tạo và hỗ trợ kỹ năng cho người nghèo là những nguyên nhân chính.

3. Vai trò của phụ nữ trong tài chính vi mô là gì?
   Phụ nữ thường là đối tượng nhận vay chính, có xu hướng sử dụng vốn hiệu quả hơn, đồng thời cải thiện sức khỏe và giáo dục cho con cái, góp phần nâng cao phúc lợi gia đình.

4. Mô hình cho vay theo nhóm có ưu điểm gì?
   Mô hình này giúp giảm rủi ro cho tổ chức tài chính, tăng sự giám sát và hỗ trợ lẫn nhau giữa các thành viên, đồng thời tạo quỹ phúc lợi nội bộ giúp người nghèo tự giúp nhau vượt khó.

5. Làm thế nào để phát triển sản phẩm tiết kiệm và bảo hiểm vi mô?
   Cần có chính sách ưu đãi, khuyến khích đầu tư, đồng thời tổ chức các chương trình đào tạo nâng cao nhận thức và kỹ năng quản lý tài chính cho người nghèo để họ tin tưởng và sử dụng các sản phẩm này.

Kết luận

• Tài chính vi mô đóng vai trò quan trọng trong giảm nghèo tại Malaysia, góp phần giảm tỷ lệ nghèo từ 49,3% năm 1970 xuống còn 0,6% năm 2014.
• Các tổ chức tài chính vi mô cung cấp vốn vay không lãi suất, dịch vụ phù hợp giúp người nghèo tăng thu nhập, đầu tư giáo dục và sức khỏe.
• Việt Nam còn nhiều hạn chế về khung pháp lý, sản phẩm và hiệu quả tài chính vi mô, cần học hỏi kinh nghiệm Malaysia để cải thiện.
• Đề xuất cải thiện môi trường pháp lý, phát triển sản phẩm đa dạng, tăng cường đào tạo và xây dựng quỹ tự lập cho nhóm vay.
• Tiếp tục nghiên cứu, giám sát và triển khai các chính sách tài chính vi mô nhằm nâng cao hiệu quả xóa đói giảm nghèo trong giai đoạn tới.

Các cơ quan quản lý và tổ chức tài chính vi mô cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tăng cường nghiên cứu thực tiễn để điều chỉnh chính sách phù hợp. Để biết thêm chi tiết và áp dụng hiệu quả, quý độc giả và nhà hoạch định chính sách nên tham khảo toàn bộ luận văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ NGHÈO ĐÓI VÀ TÀI CHÍNH VI MÔ 1. Giới thiệu chung về Nghèo đói 1. Khái niệm Nghèo đói và Ngưỡng nghèo a. Định nghĩa Nghèo đói Các vấn đề về nghèo đói đã được nghiên cứu từ rất lâu và ngay trong những tài liệu đầu tiên, các nhà nghiên cứu trên thế giới cũng như tại mỗi quốc gia đều cố gắng để đưa ra một định nghĩa về tình trạng này.

Theo định nghĩa của Ủy ban kinh tế khu vực Châu Á – Thái Bình Dương (Economic and Social Commission for Asia and the Pacific)trong Hội nghị về chống nghèo ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương tháng 9 năm 1993 tại Bangkok, Thái Lan thì, “nghèo khổ là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu ấyphụ thuộc trình độ phát triển kinh tế xã hội, phong tục tập quán của từng vùng và những phong tục ấy được xã hội thừa nhận. Trong báo cáo của Hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển xã hội tổ chức tại Copenhagen Đan Mạch năm 1995 đưa ra một mô tả khác về Nghèo đói như sau: Nghèo đói có biểu hiện khác nhau, bao gồm thiếu thu nhập và nguồn lực sản xuất đủ để đảm bảo sinh kế bền vững; đói và suy dinh dưỡng; sức khỏe kém; hạn chế hoặc thiếu tiếp cận với giáo dục và các dịch vụ cơ bản khác; tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do bệnh tật; vô gia cư và nhà ở không đầy đủ; môi trường không an toàn; bị phân biệt đối xử và loại trừ xã hội. Nó cũng được đặc trưng bởi sự thiếu tham gia trong việc ra quyết định và trong đời sống dân sự, xã hội và văn hóa… Hơn nữa, đói nghèo ở các hình thức khác nhau của nó đại diện cho một rào cản trong giao tiếp và tiếp cận với các dịch vụ, cũng như mộtnguy cơ sức khỏe nghiêm trọng, và những người sống trong nghèo đói đặc biệt dễ bị tổn thương trước các hậu quả của thiên tai và xung đột. Thuật ngữ “poverty” trong tiếng Anh được dịch ra tiếng Việt bằng nhiều cách khác nhau như nghèo, nghèo khổ, nghèo đói, đói nghèo.

Mỗi cách dịch khác nhau của “poverty” thể hiện một quan niệm có thay đổi về tình trạng này tại Việt Luan van 11 Nam, từ việc chỉ giới hạn ở mức độ thiếu thốn về vật chất, lương thực, thực phẩm; đến mở rộng liên quan tới khả năng tiếp cận dịch vụ như giáo dục, văn hóa, y tế - không chỉ là kinh tế thuần túy. Nghèo đói được chia thành hai loại là nghèo đói tuyệt đối (Absolute poverty) và nghèo đói tương đối (Relative Poverty). Trên website chính thức của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hiệp quốc (United Nations Educational Scientific and Cultural Organization, viết tắt là UNESCO) đưa ra so sánh như sau:“Nghèo tuyệt đối (absolute poverty) đo nghèo liên quan đến số tiền cần thiết để đáp ứng nhu cầu cơ bản như thực phẩm, quần áo, và nơi trú ẩn”. Quan niệm này không nhắc tới vấn đề chất lượng cuộc sống hoặc thể hiện mức độ bất bình đẳng trong xã hội vì trong phạm vi khái niệm này không thể hiện rằng các cá nhân cũng có nhu cầu xã hội và văn hóa không kém gì nhu cầu về vật chất.

Trong khi đó, nghèo tương đối (relative poverty) đo nghèo liên quan đến tình trạng kinh tế nhiều mặt của một bộ phận dân cư sống dưới một mức tiêu chuẩn sống có thể chấp nhận được tại một địa điểm và thời gian xác định. Khái niệm này thường được các nhà xã hội học ưa dùng vì nghèo tương đối liên quan đến sự chênh lệch về những nguồn lực vật chất, nghĩa là về bất bình đẳng phân phối trong xã hội. Phương pháp tiếp cận này cho thấy rằng nghèo là khái niệm động thay đổi theo không gian và thời gian, cũng như theo trình độ học vấn và truyền thống. Đây là cách tiếp cận nghèo đói tập trung vào phúc lợi của tỷ lệ số dân nghèo nhất, có tính đến mức phân phối phúc lợi của toàn xã hội.

Khái niệm nghèo tương đối phát triển theo thời gian, tùy thuộc vào mức sống của xã hội. Chuẩn mực để xem xét nghèo tương đối cũng thường khác nhau giữa các nước, các quốc gia, hoặc các vùng lãnh thổ. Có thể khẳng định rằng nghèo tương đối sẽ luôn hiện diện bất kể trình độ phát triển kinh tế xã hội nào. Trong phạm vi luận văn này, tác giả sẽ sử dụng thuật ngữ “nghèo đói” được định nghĩa trong Báo cáo phát triển Việt Nam năm 2004 (Vietnam Development Report), “nghèo đói là tình trạng bị thiếu thốn ở nhiều phương diện, thu nhập hạn chế, hoặc thiếu cơ hội tạo thu nhập, thiếu tài sản để bảo đảm tiêu dùng trong những lúc khó khăn, và dễ bị tổn thương trước những đột biến bất lợi, ít có khả năng truyền đạt nhu cầu và những khó khăn tới những người có khả năng giải quyết, ít Luan van 12 được tham gia vào quá trình ra quyết định, cảm giác bị xỉ nhục, không được người khác tôn trọng v.

Ngưỡng nghèo Dù có cách nhìn nhận như thế nào về Nghèo đói thì việc xác định được đâu là ranh giới một người được xếp vào nhóm nghèo đói và không nghèo đói cũng rất quan trọng, bởi từ đó các nhà nghiên cứu mới có thể có được số liệu để nghiên cứu và đề ra chính sách cũng như đánh giá hiệu quả chính sách. Từ đó, các tổ chức và các nhà nghiên cứu về vấn đề này cố gắng xây dựng ngưỡng nghèo, chuẩn nghèo hay mức nghèo (Poverty Line, viết tắt PL) dưới đây được gọi chung là “ngưỡng nghèo”. Hiện nay ngưỡng nghèo trên phạm vitoàn cầu được sử dụng dựa trên ngưỡng nghèo quốc tế (International Poverty Line, viết tắt là IPL) do Ngân hàng quốc tế (World Bank, viết tắt là WB) đưa ra và cập nhật. Mỗi quốc gia cũng có thể tự đưa ra ngưỡng nghèo của nước mình.Phương pháp xây dựng ngưỡng nghèo của WB (Phụ lục 1) tương đối tổng quát và có thể mở rộng để phù hợp với nhiều định nghĩa khác nhau về nghèo đói.

Theo đó, ngưỡng nghèo là chi phí của một gói hàng hóa tương ứng với phần thỏa dụng bị thiếu của người nghèo. Gói hàng hóa này dễ dàng nhận ra chính là các mặt hàng tiêu dùng cơ bản như cơm ăn, áo mặc, nhà để ở; và khái quát hơn cũng có thể là những nhu cầu sinh tồn và nhu cầu hòa nhập xã hội khác của một con người. “1 USD mỗi ngày” là ngưỡng nghèo đầu tiên được đưa ra dựa vào dữ liệu trongBáo cáo Phát triển Thế giới về Nghèo đói (World Development Report) năm 1990. Ngưỡng nghèo này được công nhận là ngưỡng cơ sở, nghĩa là những quốc gia giàu hơn sẽ có thể có ngưỡng nghèo cao hơn.

Trong báo cáo đầu tiên này, WB chỉ có dữ liệu cũ từ những năm 1980 và kết quả của 22 cuộc khảo sát từ 22 quốc gia đang phát triển chứ không được thu thập một cách độc lập, đầy đủ. WB cũng không códữ liệu của các nước Châu Phi là những nước có tình trạng nghèo đói nghiêm trọng trên thế giới. Do vậy, cơ quan này xác định việc cập nhật ngưỡng nghèo theo tình hình thực tế là rất cần thiết. Qua thời gian WB đã có thể thu thập nhiều dữ liệu hơn để phân tích và có cơ sở để điều chỉnh ngưỡng nghèo quốc tế IPL lên 1,08 USD một ngày năm 1993.

Cuối tháng 12 năm 2007, Ngân hàng thế giới tiếp tục phát Luan van 13 hành ấn phẩm mới về đánh giá sức mua tương đương (PPP) cho năm 2005 theo Chương trình so sánh quốc tế ICP (International Comparison Program) cho thấy rằng chi phí sinh hoạt ở các nước đang phát triển thực chất cao hơn quan niệm giai đoạn trước đó. Từ đó, một lần nữa, ngân hàng này quyết định điều chỉnh ngưỡng nghèo quốc tế lên mức 1,25 USD một ngày theo PPP 2005. Vào tháng 10 năm 2015, Ngân hàng Thế giới tiếp tục công bố cập nhật một lần nữa ngưỡng nghèo quốc tế và con số mới là 1,90 USD một ngày dựa trên ngang giá sức mua năm 2011. Bên cạnh đó, trong các dữ liệu về nghèo đói của các quốc gia mà tổ chức này đưa ra trên website chính thức của mình, WB cũng đặt ra một ngưỡng nghèo vừa phải ở mức 3,10 USD một ngày (PPP 2011).

3,1 1,9 1,08 1,25 1 1990 1993 2007 (PPP 2015 (PPP 2015 (PPP 2005) 2011) 2011) *nghèo cùng *nghèo vừa cực phải Hình 1.1 – Ngưỡng nghèo quốc tế của WB qua thời gian Nguồn: Tổng hợp từ các Báo cáo Phát triển Thế giới về Nghèo đóicủa WB 1. Đặc điểm của Nghèo đói Trong thực tế có nhiều ý kiến xung quanh việc xác định đặc điểm của người nghèo. Theo Ủy ban Phát triển Bền vững của Liên hợp quốc (United Nations, viết tắt là UN) xác định tại phiên họp thứ 3 tháng 4 năm 1995, “các đặc điểm kinh tế chung chủ yếu của người nghèo là họ thiếu tư liệu sản xuất, hoặc là vốn vật chất hoặc vốn nhân lực. Tại các khu vực nông thôn, nơi tập trung chủ yếu người nghèo ở hầu hết các nước đang phát triển, ngoại trừ Mỹ Latin, họ là những người nông dân, người dân du mục, ngư dân, người chăn gia súc và người sống trong rừng, không biết chữ, không có đất hoặc gần như không có đất, họ chỉ có thu nhập từ việc làm Luan van 14 nông nghiệp theo mùa hoặc từ những vùng đất biên và rừng hay từ thu nhập thấp của công việc phi nông nghiệp.

Tại các khu vực thành thị, họ là những người không có tay nghề, không được học hành, thiếu vốn vật chất, những người sống phụ thuộc vào những công việc không chính thức có mức lương thấp và là lớp dưới cùng trong lĩnh vực dịch vụ, không có sự hỗ trợ của Chính phủ, hoặc những người nhặt rác vật liệu từ các bãi rác hay đường phố.” “Cho dù ở nông thôn hay thành thị, những người sống trong nghèo đói thường bị suy dinh dưỡng, ngay cả khi đã dành phần lớn thu nhập cho thực phẩm. Con cái của họ nói chung có trọng lượng dưới trung bình so với tuổi và vì chịu sự suy giảm về phát triển tinh thần và thể chất mà dẫn tới nguy cơ không có việc làm khi lớn lên. Bệnh tật dễ đến với người nghèo và làm tiêu hao năng lượng sản xuất của họ, làm giảm thu nhập của gia đình và ngăn trẻ em được giáo dục đầy đủ. Tỷ lệ tử vong trung bình cũng như tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ của người nghèo cao hơn.