MỞ ĐẦU VẤN ĐỀ TẠO TÌNH HUỐNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG MÔ HÌNH (Thực nghiệm – suy luận – tiên đề) MÔ HÌNH DỰ ĐOÁN TẠO TÌNH HUỐNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG KIỂM CHỨNG MÔ HÌNH (Phù hợp với thực tiễn, với kiến thức cũ) KẾT QUẢ KIỂM CHỨNG XÁC NHẬN MÔ HÌNH (Khái quát hóa) KIẾN THỨC MỚI TẠO TÌNH HUỐNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG KIẾN THỨC VẬN DỤNG (Giải thích – tìm tòi – tiên đoán PHÁT TRIỂN KIẾN THỨC (Phát triển kiến thức) Hình 1. Sơ đồ tiến trình dạy học một kiến thức vật lí Trong đó khung bên trái diễn tả cấu trúc của nội dung kiến thức. Khung bên phải diễn tả tiến trình dạy học vật lí theo tiến trình xây dựng kiến thức vật lí của nhà khoa học. Hai sơ đồ này biểu thị sự thống nhất giữa nội dung và phương pháp tổ chức hoạt động học tập vật lí cho học sinh [8].
17 Như vậy, một phương pháp dạy học hiệu quả là phương pháp có khả năng giúp học sinh tư duy sáng tạo, muốn như thế thì phương pháp này phải có tiến trình dạy học sao cho phù hợp với tiến trình dạy học đã nêu ở trên. Tính tự lực học tập của học sinh 1. Khái niệm tự lực Tự lực là một phẩm chất nhân cách của con người. Biểu hiện của nó là sự tự làm lấy, tự giải quyết vấn đề, không a dua, không ỷ lại, nhờ cậy người khác [2].
Tự lực học tập là tự mình tìm ra kiến thức được xây dựng bằng trí nhớ, tư duy và sáng tạo. Tự lực học tập sẽ giúp học sinh hiểu thấu đáo nội dung một kiến thức nào đó, là cơ hội thuận tiện để học sinh phát huy tính sáng tạo. Tự lực học tập tuy là khả năng riêng của mỗi học sinh nhưng nó sẽ càng được phát huy hơn nếu có thêm động cơ học tập đúng đắn nhằm tạo hứng thú học tập. Hứng thú sẽ giúp học sinh kiên trì và tự lực để khám phá ra một chân lý mới, một tri thức mới.
Trong quá trình dạy học, học sinh vừa là đối tượng của hoạt động dạy, vừa là chủ thể của hoạt động học. Thông qua hoạt động học dưới sự hướng dẫn của giáo viên người học phải luôn tích cực chủ động để cải biến chính bản thân mình về kiến thức, kỹ năng, thái độ và hoàn thiện nhân cách. Vì thế nếu người học không tự giác chủ động, không chịu học, không có phương pháp học tập tốt thì hoạt động dạy học sẽ không đạt hiệu quả. Ngược lại, nếu giáo viên rèn luyện cho học sinh có được những phương pháp học tập đúng, kỹ năng, thói quen, ý chí tự lực trong học tập sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy tiềm lực vốn có trong mỗi con người, nhờ đó kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội [2], [7].
Những biểu hiện của tính tự lực của học sinh THPT Quá trình hình thành và phát triển tính tự lực của các em thay đổi theo lứa tuổi và đến khoảng 18 tuổi thì định hình về cơ bản. Tính tự lực có ở mọi người, tuy nhiên mức độ thể hiện tùy thuộc vào đặc điểm cá nhân, điều kiện sống và điều kiện giáo dục. Tính tự lực của học sinh THPT biểu hiện ở: − Sự khao khát chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng. − Tự khẳng định mình trong các hoạt động tập thể, lao động, học tập, giao tiếp và 18 trong các lĩnh vực khác nhau của cuộc sống.
− Có kĩ năng tự đặt mục đích và nhiệm vụ hoạt động, biết lựa chọn các phương tiện, vật liệu cho hoạt động, sơ bộ lập kế hoạch hoạt động, tự điều khiển bản thân, so sánh kết quả với mục đích. − Khả năng di chuyển cách thức hoạt động đã biết vào hoàn cảnh mới, tổng hợp chúng và phân loại chúng theo kinh nghiệm, kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo đã có, thể hiện cách làm sáng tạo. − Sự nỗ lực của ý chí, khả năng biết vượt khó khăn để đạt mục đích [2]. Các biện pháp phát huy tính tự lực của học sinh 1.
Xây dựng nhóm học tập Học tập hợp tác nhóm là mô hình học tập làm việc theo nhóm để hoàn thành một mục tiêu hoạt động chung với điều kiện giữa các thành viên có sự phụ thuộc với nhau chặt chẽ, song mỗi cá nhân đều chịu trách nhiệm cụ thể, đồng thời sự tương tác giữa các cá nhân được thúc đẩy, các kỹ năng hợp tác được sử dụng hợp lý và nhóm ngày càng được củng cố. Đặc điểm của hoạt động nhóm là thành lập dựa trên tinh thần hợp tác với bản chất là sử dụng các mối quan hệ tương tác trực tiếp giữa học sinh. Nhóm học tập hiệu quả sẽ thể hiện sự tự tin, lòng nhiệt tình trong công việc và lòng ham muốn hoàn thiện cách làm việc. Với những đặc điểm trên, nhóm học tập đòi hỏi từng thành viên trong nhóm phải tích cực, tự lực hơn trong học tập, chuẩn bị và nghiên cứu, nhằm hoàn thành công việc được giao; nhờ đó học sinh trở nên có trách nhiệm hơn, ít nhất là trách nhiệm của từng cá nhân đối với một nhóm nhỏ.
Khi công việc được giao chưa thể hoàn thành thì nhờ những hiểu biết và kỹ năng của các thành viên khác sẽ bổ sung cho những thiếu sót của mình, qua đó tinh thần đồng đội được rèn luyện thêm [2]. Sử dụng phiếu học tập a. Phiếu học tập ở nhà Nội dung phiếu học tập ở nhà có thể là hệ thống các câu hỏi, yêu cầu học sinh phải ôn tập lại kiến thức của những bài trước, những năm trước, thậm chí là ở 19 những môn học khác; cũng có thể là yêu cầu học sinh tự nghiên cứu nội dung bài mới để cùng tham gia xây dựng bài trên lớp. Mục tiêu của phiếu học tập ở nhà là chuyển giao nhiệm vụ học tập đến từng học sinh, giúp mỗi cá nhân có ý thức và trách nhiệm cao hơn (việc giao nhiệm vụ bằng lời không làm học sinh ý thức được trách nhiệm của mình), thường thì không học sinh nào dám mang một phiếu học tập còn trống rỗng đến lớp.
Tuy nhiên, không yêu cầu học sinh phải hiểu biết hết tất cả những nội dung trong đó. Khi tự nghiên cứu, học sinh có thể gặp nhiều vấn đề khó khăn hoặc chưa hiểu, lúc đó học sinh có thể mang đến lớp để cùng các bạn thảo luận [2]. Phiếu học tập trên lớp Các phiếu học tập trên lớp nhằm hướng tới mục tiêu chính của bài học, được thực hiện bằng hình thức hợp tác, thảo luận để thống nhất ý kiến. Vì thế, phiếu học tập trên lớp phải được thiết kế sao cho nhiệm vụ học tập phải được sắp xếp một cách có lôgic theo sự phát triển của bài học; học sinh từng bước mở rộng vốn hiểu biết, rèn luyện được kỹ năng; đồng thời phải phát huy cao nhất tính tích cực, tự lực trong học tập vật lí của học sinh [2].
Tạo bầu không khí thích hợp Không khí học tập bao gồm: môi trường xung quanh, điều kiện, sự quan tâm, tinh thần hợp tác giúp đỡ của giáo viên và các bạn cùng lớp, … Môi trường, điều kiện học tập thuận lợi (không gian yên tĩnh, cơ sở vật chất đầy đủ…), sự quan tâm và tôn trọng của giáo viên (sự chú ý theo dõi hay lắng nghe phần trình bày, tiến lại gần, khích lệ và động viên sự cố gắng của học sinh) sẽ làm cho học sinh cảm thấy thoải mái, an tâm, tự tin hơn nhờ đó mà các em sẽ tích cực nhiều hơn trong hoạt động học tập của mình. Sự quan tâm của các bạn cùng lớp thể hiện ở sự phân công và tin tưởng lẫn nhau khi tổ chức họat động theo nhóm, sẽ giúp từng cá nhân trong nhóm tích cực và tự lực tìm tòi sáng tạo để hoàn thành công việc được giao. Tạo bầu không khí học tập thích hợp còn thể hiện ở việc nghe và lắng nghe học sinh, chọn lọc những gì đã nghe và đồng cảm với những gì nghe được. Nhờ vậy, học sinh sẽ có một niềm tin vào giáo viên, từ đó thúc đẩy và động viên học sinh 20 tích cực đưa ra những ý kiến riêng của mình.
Chính vì thế mà tính tích cực, tự lực trong học tập của học sinh được nâng lên [2]. Sử dụng Sách giáo khoa Sách giáo khoa (SGK) hay tài liệu học tập nếu xét về nội dung thì nó chứa đựng một kho tàng kiến thức về nhiều mặt, nếu xét về mặt chức năng thì tự bản thân nó đã kích thích hứng thú, khả năng tư duy độc lập của học sinh. Tuy nhiên việc sử dụng sách giáo khoa ngày nay chủ yếu là dùng để chuẩn bị bao gồm: chuẩn bị bài trước khi đến lớp, làm bài tập khi về nhà, tra cứu các hằng số vật lí, quan sát các hình vẽ hay sơ đồ. SGK vật lí phân ban hiện nay đã có một sự thay đổi đáng kể so với SGK cải cách giáo dục trước đây: ở mỗi đầu chương hay đầu mỗi bài học thường đưa ra những tình huống có vấn đề, những hiện tượng thường thấy trong tự nhiên, những ứng dụng trong khoa học kỹ thuật và đời sống liên quan với nội dung sắp trình bày, vì thế SGK hiện nay góp phần kích thích trí tò mò hay tìm hiểu hay khám phá của học sinh, nhờ đó phát huy được tính tích cực, tự lực của học sinh trong học tập vật lí.
Thêm vào đó, SGK vật lí hiện nay có phần trình bày thêm những nội dung, những bài đọc thêm, những thí nghiệm, cho học sinh tham khảo giúp đào sâu hoặc mở rộng tầm hiểu biết về một kiến thức vật lí nào đó cho học sinh. Ngoài ra, SGK còn đề ra các hoạt động cho học sinh, vì vậy nếu giáo viên có cách tổ chức cho học sinh hoạt động cá nhân hoặc hoạt động nhóm (tùy trường hợp) một cách phù hợp sẽ làm tăng cường tính tích cực, tự lực tìm tòi khám phá của học sinh, nhờ vậy học sinh sẽ trưởng thành cả về kiến thức, kỹ năng, thái độ và cả về phương pháp học tập, phương pháp nghiên cứu khoa học [2]. Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học Ngày nay, công nghệ thông tin là một trong những công cụ rất hữu ích cho hoạt động dạy học, nó không chỉ giúp giáo viên thiết kế và sử dụng bài giảng một cách sinh động, hiệu quả mà nó còn giúp học sinh tự tra cứu thông tin, tư liệu có liên quan đến bài học nhằm phục vụ cho hoạt động học tập. Bằng cách giao nhiệm vụ về nhà, giáo viên có thể yêu cầu học sinh tìm hiểu tư liệu trước khi được học góp phần rèn luyện khả năng tự lực học tập cho học sinh [2].
