Luận văn về ứng dụng phương pháp bàn tay nặn bột trong dạy học khúc xạ ánh sáng vật lý 11

Tài liệu nghiên cứu Luận văn vận dụng phương pháp bàn tay nặn bột vào dạy học chương khúc xạ ánh sáng vật lí 11 cơ bản, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Đoàn Thị Minh Thư
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Mạnh Hùng
• Trường học: Trường THCS – THPT Quang Trung – Nguyễn Huệ
• Chuyên ngành: Vật lí
• Đề tài: Ứng dụng phương pháp bàn tay nặn bột trong dạy học khúc xạ ánh sáng lớp 11
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Tp, Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Lời cảm ơn
• Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các hình và đồ thị
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT
• 1.1. Rèn luyện tư duy cho học sinh
• 1.1.1. Các biện pháp phát triển tư duy
• 1.2. Phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh
• 1.2.1. Đặc điểm của sáng tạo
• 1.2.2. Các biện pháp hình thành và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh trong dạy học vật lí
• 1.3. Tính tự lực học tập của học sinh
• 1.3.1. Khái niệm tự lực
• 1.3.2. Những biểu hiện của tính tự lực của học sinh THPT
• 1.3.3. Các biện pháp phát huy tính tự lực của học sinh
• 1.4. Sự ra đời và phát triển của phương pháp Bàn tay nặn bột
• 1.4.1. Khái quát về phương pháp Bàn tay nặn bột
• 1.4.2. Lược sử ra đời và phát triển của phương pháp BTNB trên thế giới
• 1.4.3. Phương pháp BTNB ở khu vực và ở Việt Nam
• 1.5. Cơ sở lý luận về phương pháp BTNB
• 1.5.1. Cơ sở khoa học của phương pháp BTNB
• 1.5.2. Các nguyên tắc cơ bản của phương pháp BTNB
• 1.5.3. Tiến trình dạy học theo phương pháp BTNB
• 1.5.4. Lựa chọn chủ đề dạy học theo phương pháp BTNB
• 1.5.5. Một số điều kiện cần thiết khi sử dụng phương pháp BTNB
• 1.5.6. Một số yêu cầu và công tác cần chuẩn bị đối với giáo viên và học sinh
• 1.6. Rèn luyện kĩ năng cho học sinh trong phương pháp BTNB
• 1.6.1. Bộc lộ biểu tượng ban đầu
• 1.6.2. Rèn cho học sinh làm chủ ngôn ngữ
• 1.6.3. Hướng dẫn học sinh sử dụng vở thí nghiệm
• 1.7. Những thuận lợi và khó khăn khi sử dụng phương pháp BTNB tại Việt Nam
• 1.8. Cơ sở lý luận của phương pháp BTNB trong dạy học môn vật lí
• 1.8.1. Phương pháp BTNB và sự vận dụng vào môn vật lí
• 1.8.2. Mục tiêu của dạy học vật lí theo phương pháp BTNB
• 1.8.3. Tiến trình dạy học vật lí theo phương pháp BTNB
• 1.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: SOẠN THẢO TIẾN TRÌNG DẠY HỌC NỘI DUNG KIẾN THỨC CHƯƠNG “KHÚC XẠ ÁNH SÁNG” – VẬT LÍ 11 CƠ BẢN THEO PHƯƠNG PHÁP BTNB
• 2.1. Tổng quan về chương “Khúc xạ ánh sáng”
• 2.1.1. Phân tích nội dung kiến thức SGK chương “Khúc xạ ánh sáng” – Vật lí 11 cơ bản
• 2.1.2. Xây dựng sơ đồ cấu trúc nội dung của chương “Khúc xạ ánh sáng”
• 2.1.3. Mục tiêu của chương “Khúc xạ ánh sáng”
• 2.1.4. Mục tiêu của chương “Khúc xạ ánh sáng” theo phương pháp BTNB
• 2.2. Tìm hiểu tình hình thực tế giảng dạy kiến thức chương “Khúc xạ ánh sáng” ở trường THPT
• 2.3. Thiết kế tiến trình dạy học nội dung kiến thức chương “Khúc xạ ánh sáng” theo phương pháp BTNB
• 2.3.1. Soạn thảo tiến trình dạy học bài “Khúc xạ ánh sáng”
• 2.3.2. Soạn thảo tiến trình dạy học bài “Phản xạ toàn phần”
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng và thời gian thực nghiệm
• 3.2.1. Đối tượng thực nghiệm
• 3.2.2. Thời gian thực nghiệm
• 3.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.4. Diễn biến thực nghiệm
• 3.5. Những thuận lợi và khó khăn trong quá trình thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.6.1. Xử lí kết quả học tập của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng
• 3.6.2. Kiểm định giả thuyết thống kê – Kiểm định Mann – Whitney hai mẫu độc lập
• 3.6.3. Đánh giá hiệu quả của dạy học theo phương pháp BTNB
• 3.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Ứng dụng phương pháp bàn tay nặn bột trong dạy học khúc xạ ánh sáng lớp 11

Phương pháp bàn tay nặn bột (BTNB) là một phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh chủ động tìm tòi, khám phá kiến thức, phát triển tư duy sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề. Ứng dụng phương pháp này trong dạy học khúc xạ ánh sáng lớp 11 có thể mang lại nhiều lợi ích, giúp học sinh hiểu sâu, nhớ lâu kiến thức, đồng thời rèn luyện kỹ năng thực hành và phát triển tư duy khoa học.

1.1. Cơ sở lý luận của phương pháp BTNB

Phương pháp BTNB dựa trên nguyên tắc dạy học trải nghiệm và học tập tự chủ, giúp học sinh chủ động tìm tòi, khám phá kiến thức thông qua việc thực hành, tương tác với môi trường học tập. Ứng dụng phương pháp này trong dạy học khúc xạ ánh sáng giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách trực quan, sinh động, từ đó tạo hứng thú học tập và nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức. Phương pháp BTNB cũng góp phần phát triển các kỹ năng cần thiết cho học sinh trong thế kỷ 21 như: kỹ năng tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng làm việc nhóm và kỹ năng giao tiếp.

1.2. Ưu điểm của phương pháp BTNB trong dạy học khúc xạ ánh sáng

Phương pháp BTNB có nhiều ưu điểm khi áp dụng trong dạy học khúc xạ ánh sáng lớp 11. Thứ nhất, phương pháp này giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm, định luật liên quan đến khúc xạ ánh sáng. Thứ hai, phương pháp này giúp học sinh rèn luyện kỹ năng thực hành, nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Thứ ba, phương pháp BTNB giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề và làm việc nhóm. Thứ tư, phương pháp này giúp học sinh tự tin hơn trong học tập và tự chủ trong việc tiếp thu kiến thức.

1.3. Các bước thực hiện phương pháp BTNB trong dạy học khúc xạ ánh sáng

Việc ứng dụng phương pháp BTNB trong dạy học khúc xạ ánh sáng lớp 11 bao gồm các bước sau: Bước 1: Giới thiệu vấn đề: giáo viên giới thiệu vấn đề cần nghiên cứu, đặt ra câu hỏi kích thích học sinh tò mò, muốn tìm hiểu. Bước 2: Thực hành: học sinh được thực hành thí nghiệm, sử dụng các dụng cụ mô hình, thiết bị thí nghiệm để quan sát, phân tích hiện tượng khúc xạ ánh sáng. Bước 3: Phân tích và thảo luận: học sinh được phân tích kết quả thí nghiệm, thảo luận nhóm, đưa ra giải thích và kết luận về hiện tượng khúc xạ ánh sáng. Bước 4: Tổng kết: giáo viên tổng kết kiến thức, khái quát hóa các định luật, khái niệm liên quan đến khúc xạ ánh sáng.

1.4. Kinh nghiệm ứng dụng phương pháp BTNB trong dạy học khúc xạ ánh sáng

Để ứng dụng hiệu quả phương pháp BTNB trong dạy học khúc xạ ánh sáng lớp 11, giáo viên cần lưu ý một số kinh nghiệm: Chuẩn bị kỹ càng: giáo viên cần chuẩn bị đầy đủ các dụng cụ, thiết bị, tài liệu cần thiết cho học sinh thực hành. Tạo động lực học tập: giáo viên cần tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tham gia hoạt động, trao đổi ý kiến. Hướng dẫn học sinh: giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách thực hành, cách sử dụng dụng cụ, thiết bị và cách phân tích kết quả thí nghiệm. Đánh giá kết quả: giáo viên cần đánh giá kết quả học tập của học sinh thông qua các hình thức đa dạng, phù hợp với nội dung bài học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII và Luật Giáo dục năm 2005 (Điều 28.2), việc chuyển dịch từ phương thức truyền thụ một chiều sang phát triển năng lực tư duy sáng tạo của người học là nhiệm vụ sống còn. Trên thực tế, khoảng 68% học sinh trung học phổ thông vẫn tiếp cận môn Vật lí theo lối học thuộc lòng và áp dụng công thức một cách máy móc, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về kỹ năng thực hành và tư duy khoa học.

Kiến thức quang hình học, đặc biệt là chương "Khúc xạ ánh sáng" thuộc chương trình Vật lí 11 cơ bản, chứa đựng nhiều khái niệm trừu tượng như chiết suất tỉ đối, góc khúc xạ giới hạn và hiện tượng phản xạ toàn phần. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài là giải quyết mâu thuẫn giữa tính chất thực nghiệm sinh động của quang học với thực trạng giảng dạy lý thuyết suông, thiếu vắng hoạt động khám phá độc lập của học sinh.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là nghiên cứu hệ thống cơ sở lý luận của phương pháp Bàn tay nặn bột (La main à la pâte - LAMAP), từ đó thiết kế và thực nghiệm tiến trình dạy học chuyên biệt cho chương "Khúc xạ ánh sáng" nhằm kích thích tối đa năng lực tư duy, sáng tạo và tính tự lực của học sinh. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại trường THCS - THPT Quang Trung - Nguyễn Huệ, Thành phố Hồ Chí Minh trong năm học 2013 - 2014, với đối tượng nghiên cứu là hoạt động dạy và học của giáo viên và học sinh lớp 11. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp một tiến trình sư phạm mẫu giúp tăng tỷ lệ học sinh hiểu sâu bản chất hiện tượng từ khoảng 50% lên trên 76%, đồng thời giảm hơn 9% tỷ lệ học sinh yếu kém trong môn học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng chu trình sáng tạo khoa học của Albert Einstein và mô hình 4 giai đoạn của V.G. Razumốpxki, bao gồm: xuất phát từ sự kiện thực tế, xây dựng mô hình giả thuyết trừu tượng, suy luận hệ quả logic và thực nghiệm kiểm chứng. Đồng thời, đề tài tích hợp thuyết kiến tạo sư phạm và 10 nguyên tắc cơ bản của phương pháp Bàn tay nặn bột do Giáo sư Georges Charpak (Giải Nobel Vật lí năm 1992) khởi xướng từ năm 1995.

Khung lý thuyết định hình 3 khái niệm then chốt:

1. Tính tự lực học tập: Phẩm chất tâm lý giúp học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức mà không ỷ lại vào giáo viên.
2. Biểu tượng ban đầu: Những quan niệm ngây thơ, trực giác có sẵn trong tâm trí học sinh trước khi tiếp cận bài học chính thức.
3. Vở thí nghiệm: Phương tiện ghi nhận cá nhân giúp người học đồng thời phát triển ngôn ngữ nói, ngôn ngữ viết và tư duy phản biện.

Mô hình dạy học được cụ thể hóa thành quy trình 4 pha chặt chẽ: Làm nảy sinh vấn đề; Bộc lộ biểu tượng ban đầu và đề xuất giả thuyết; Đề xuất phương án và tiến hành thí nghiệm tìm tòi - nghiên cứu; Hợp thức hóa kiến thức.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả phối hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu lý luận, điều tra thực trạng và thực nghiệm sư phạm. Dữ liệu thực trạng được thu thập thông qua phiếu điều tra ý kiến của 15 giáo viên Vật lí và hơn 80 học sinh tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.

Cỡ mẫu thực nghiệm sư phạm gồm 84 học sinh lớp 11 tại trường THCS - THPT Quang Trung - Nguyễn Huệ, được phân chia thành 2 nhóm tương đương: nhóm thực nghiệm (42 học sinh) học theo tiến trình Bàn tay nặn bột và nhóm đối chứng (42 học sinh) học theo phương pháp truyền thống. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu cụm ngẫu nhiên theo lớp học, bảo đảm tính tương đồng về năng lực học tập ban đầu với điểm trung bình môn Vật lí học kỳ trước đạt khoảng 6.3 đến 6.5 điểm.

Dữ liệu định lượng từ bài kiểm tra 1 tiết (gồm 10 câu trắc nghiệm và bài tập tự luận) được xử lý bằng phần mềm thống kê SPSS. Tác giả lựa chọn kiểm định phi tham số Mann-Whitney U test cho hai mẫu độc lập nhằm so sánh kết quả học tập giữa hai lớp. Lý do lựa chọn kiểm định này là để đảm bảo tính chuẩn xác và độ tin cậy khoa học cao nhất khi phân bố điểm số trong môi trường lớp học thực tế có thể không hoàn toàn tuân theo phân phối chuẩn đối xứng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực nghiệm sau khi giảng dạy chương "Khúc xạ ánh sáng" ghi nhận những kết quả đột phá:

Thứ nhất, điểm trung bình bài kiểm tra của lớp thực nghiệm đạt 7.68 điểm, vượt trội rõ rệt so với lớp đối chứng chỉ đạt 6.42 điểm (chênh lệch 1.26 điểm). Kết quả kiểm định Mann-Whitney trên SPSS cho giá trị mức ý nghĩa p < 0.01 (nhỏ hơn mức ý nghĩa chuẩn 0.05), chứng minh sự chênh lệch này có ý nghĩa thống kê vững chắc chứ không phải do ngẫu nhiên.

Thứ hai, cơ cấu xếp loại học tập có sự chuyển biến tích cực. Tỷ lệ học sinh đạt loại khá và giỏi (từ 7.0 đến 10.0 điểm) ở lớp thực nghiệm đạt 76.19%, cao hơn 28.57% so với tỷ lệ 47.62% ở lớp đối chứng.

Thứ ba, tỷ lệ học sinh có điểm dưới trung bình (dưới 5.0 điểm) ở lớp thực nghiệm giảm mạnh chỉ còn 2.38% (tương ứng 1 học sinh), trong khi lớp đối chứng ghi nhận tới 11.90% (tương ứng 5 học sinh).

Thứ tư, độ lệch chuẩn về điểm số của lớp thực nghiệm là 1.15, thấp hơn đáng kể so với mức 1.48 của lớp đối chứng, phản ánh mức độ đồng đều và sự tiến bộ đồng loạt của các học sinh khi được tự mình làm thí nghiệm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự khác biệt vượt trội này xuất phát từ việc học sinh lớp thực nghiệm được trải nghiệm trọn vẹn tiến trình của một nhà khoa học. Khi học bài "Khúc xạ ánh sáng", thay vì tiếp nhận định luật một cách thụ động, học sinh tự quan sát hiện tượng chiếc đũa bị gãy khúc trong cốc nước, vẽ biểu tượng ban đầu của tia sáng và tự thiết kế thí nghiệm với bán trụ thủy tinh cùng nguồn sáng laser. Nhờ tự mình đo đạc góc tới và góc khúc xạ, các em tự phát hiện sai số và nhận ra định luật vật lí một cách tự nhiên.

So sánh với các nghiên cứu áp dụng Bàn tay nặn bột ở bậc Tiểu học và THCS tại Hà Nội hay Hải Dương trước đây, nghiên cứu này chứng minh tính khả thi tuyệt đối ở bậc THPT nếu giáo viên biết cách tinh giản dụng cụ và bao quát lớp học.

Dữ liệu thực nghiệm được trực quan hóa rõ nét qua đồ thị phân bố tần suất và đường cong tần suất tích lũy. Trên biểu đồ tần suất tích lũy, đường cong của lớp thực nghiệm luôn nằm hoàn toàn về phía bên phải và thấp hơn đường cong của lớp đối chứng từ mốc điểm 6.0 trở lên, minh chứng một cách trực quan rằng học sinh lớp thực nghiệm đạt được phổ điểm tập trung ở phân khúc điểm 8 và 9 cao hơn hẳn lớp đối chứng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nhân rộng hiệu quả của phương pháp Bàn tay nặn bột trong dạy học Vật lí phổ thông, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Tái cấu trúc kế hoạch bài dạy theo hướng kiến tạo: Giáo viên bộ môn cần chủ động thiết kế lại các giáo án truyền thống sang quy trình 4 pha của Bàn tay nặn bột, tập trung xây dựng câu hỏi tình huống xuất phát mang tính thách thức nhận thức. Mục tiêu: đạt 100% tiết học quang hình học có bố trí hoạt động cho học sinh bộc lộ quan niệm ban đầu và tự ghi chép vở thí nghiệm, áp dụng ngay trong năm học kế tiếp.

2. Chuẩn hóa thiết bị và bộ thí nghiệm tự làm: Tổ chuyên môn tại các trường THPT cần phát động phong trào tự tạo dụng cụ dạy học đơn giản từ các vật liệu gần gũi như hộp nhựa trong suốt, đèn laser học sinh, thước đo độ phẳng. Mục tiêu: trang bị ít nhất 10 bộ thí nghiệm quang học mi ni cho mỗi phòng học thực hành trong vòng 6 tháng đầu năm học.

3. Điều chỉnh sĩ số và quy hoạch không gian lớp học: Ban Giám hiệu nhà trường cần sắp xếp thời khóa biểu linh hoạt với các tiết học ghép đôi (thời lượng 90 phút thay vì 45 phút đơn lẻ) và duy trì sĩ số tối ưu từ 25 đến 30 học sinh/lớp cho các giờ thực hành. Mục tiêu: hoàn thiện việc sắp xếp bàn ghế di động phục vụ thảo luận nhóm tại 100% phòng bộ môn trong lộ trình 1 năm.

4. Tổ chức tập huấn chuyên sâu định kỳ: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Sở Giáo dục và Đào tạo cần phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức các lớp bồi dưỡng phương pháp Bàn tay nặn bột định kỳ vào dịp hè. Mục tiêu: nâng tỷ lệ giáo viên trung học phổ thông làm chủ kỹ năng điều phối thảo luận và kỹ thuật xử lý biểu tượng ban đầu lên trên 80% trong giai đoạn 2 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Giáo viên Vật lí cấp Trung học phổ thông: Cung cấp trực tiếp 2 kịch bản tiến trình dạy học chi tiết cho bài "Khúc xạ ánh sáng" và "Phản xạ toàn phần", giúp thầy cô áp dụng ngay vào giảng dạy thực tế để tạo sự hứng khởi và nâng cao chất lượng bài giảng.

2. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu thực nghiệm sư phạm, phương pháp thiết kế phiếu điều tra và kỹ thuật ứng dụng phần mềm SPSS trong kiểm định thống kê giáo dục.

3. Cán bộ quản lý giáo dục và Chuyên viên phụ trách chuyên môn: Cung cấp cứ liệu khoa học và số liệu thực chứng vững chắc để xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp giảng dạy cấp trường và cấp sở, thúc đẩy chuyển đổi mô hình giáo dục thụ động sang phát triển phẩm chất, năng lực.

4. Các nhà nghiên cứu chương trình và tác giả biên soạn sách giáo khoa: Cung cấp tư liệu thực tiễn về khả năng tự nghiên cứu của học sinh lớp 11, từ đó đưa ra các gợi ý phù hợp để thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập và hướng dẫn thực hành trong sách giáo khoa Vật lí mới.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp Bàn tay nặn bột có làm cháy giáo án trong khung thời gian 45 phút của tiết học không? Nếu tổ chức một tiết đơn 45 phút, giáo viên có thể gặp áp lực thời gian. Tuy nhiên, luận văn đã chứng minh giải pháp tối ưu là sắp xếp bài dạy thành các chủ đề tích hợp học theo tiết đôi (90 phút) hoặc giao một phần nhiệm vụ quan sát, chuẩn bị biểu tượng ban đầu về nhà qua phiếu học tập.

2. Vai trò của vở thí nghiệm trong phương pháp Bàn tay nặn bột là gì? Vở thí nghiệm là công cụ học tập mang tính cá nhân hóa cao độ. Học sinh tự vẽ hình, viết các suy nghĩ ban đầu, ghi chép số liệu đo đạc thực tế và rút ra kết luận bằng chính ngôn ngữ của mình, giúp phát triển đồng thời cả ngôn ngữ viết khoa học và tư duy logic.

3. Giáo viên phải xử lý thế nào khi học sinh đưa ra biểu tượng ban đầu hoàn toàn sai lệch? Giáo viên tuyệt đối không nhận xét đúng sai hay phê phán quan niệm của học sinh ở pha mở đầu. Thay vào đó, giáo viên khéo léo chọn lọc các ý kiến trái ngược nhau làm điểm tựa để định hướng học sinh tự thiết kế thí nghiệm kiểm chứng, tự nhận ra sai sót và chủ động sửa đổi nhận thức.

4. Phương pháp Bàn tay nặn bột có áp dụng được cho lớp học đông trên 40 học sinh không? Hoàn toàn có thể áp dụng nếu giáo viên chia lớp thành các nhóm nhỏ từ 4 đến 6 học sinh và phân công nhiệm vụ cụ thể cho nhóm trưởng, thư ký. Luận văn đã thực nghiệm thành công trên lớp có sĩ số 42 học sinh với hiệu quả tiếp thu đạt trên 76%.

5. Dạy học theo phương pháp này có đảm bảo điểm số trong các kỳ thi trắc nghiệm không? Có, vì học sinh hiểu sâu bản chất vật lí thay vì ghi nhớ vẹt công thức. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy tỷ lệ điểm khá giỏi của lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng 28.57% trên cùng một đề kiểm tra chuẩn hóa chứa cả câu hỏi trắc nghiệm và tự luận.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận của phương pháp Bàn tay nặn bột, gắn kết hài hòa giữa chu trình sáng tạo của Albert Einstein, V.G. Razumốpxki với thực tiễn giáo dục Việt Nam.
• Thiết kế thành công tiến trình dạy học 4 pha chuẩn mực cho chương "Khúc xạ ánh sáng" thuộc chương trình Vật lí 11 cơ bản, bảo đảm tính khoa học và tính sư phạm.
• Chứng minh tính hiệu quả vượt trội qua thực nghiệm sư phạm với điểm trung bình tăng 1.26 điểm và tỷ lệ khá giỏi đạt 76.19% ở lớp thực nghiệm.
• Đề xuất hệ thống giải pháp khả thi về quản lý, cơ sở vật chất và bồi dưỡng chuyên môn giáo viên nhằm hiện thực hóa phương pháp vào trường phổ thông.
• Xác định lộ trình nghiên cứu mở rộng phương pháp Bàn tay nặn bột cho toàn bộ phân môn Quang hình học và Vật lí thực nghiệm trong thời gian 12 đến 24 tháng tới.

Các cơ sở giáo dục và quý thầy cô giáo hãy chủ động tham khảo, vận dụng tiến trình bài dạy của luận văn để mang lại những giờ học Vật lí thực sự truyền cảm hứng, phát huy tối đa tiềm năng sáng tạo của thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU VẤN ĐỀ TẠO TÌNH HUỐNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG MÔ HÌNH (Thực nghiệm – suy luận – tiên đề) MÔ HÌNH DỰ ĐOÁN TẠO TÌNH HUỐNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG KIỂM CHỨNG MÔ HÌNH (Phù hợp với thực tiễn, với kiến thức cũ) KẾT QUẢ KIỂM CHỨNG XÁC NHẬN MÔ HÌNH (Khái quát hóa) KIẾN THỨC MỚI TẠO TÌNH HUỐNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG KIẾN THỨC VẬN DỤNG (Giải thích – tìm tòi – tiên đoán PHÁT TRIỂN KIẾN THỨC (Phát triển kiến thức) Hình 1. Sơ đồ tiến trình dạy học một kiến thức vật lí Trong đó khung bên trái diễn tả cấu trúc của nội dung kiến thức. Khung bên phải diễn tả tiến trình dạy học vật lí theo tiến trình xây dựng kiến thức vật lí của nhà khoa học. Hai sơ đồ này biểu thị sự thống nhất giữa nội dung và phương pháp tổ chức hoạt động học tập vật lí cho học sinh [8].

17 Như vậy, một phương pháp dạy học hiệu quả là phương pháp có khả năng giúp học sinh tư duy sáng tạo, muốn như thế thì phương pháp này phải có tiến trình dạy học sao cho phù hợp với tiến trình dạy học đã nêu ở trên. Tính tự lực học tập của học sinh 1. Khái niệm tự lực Tự lực là một phẩm chất nhân cách của con người. Biểu hiện của nó là sự tự làm lấy, tự giải quyết vấn đề, không a dua, không ỷ lại, nhờ cậy người khác [2].

Tự lực học tập là tự mình tìm ra kiến thức được xây dựng bằng trí nhớ, tư duy và sáng tạo. Tự lực học tập sẽ giúp học sinh hiểu thấu đáo nội dung một kiến thức nào đó, là cơ hội thuận tiện để học sinh phát huy tính sáng tạo. Tự lực học tập tuy là khả năng riêng của mỗi học sinh nhưng nó sẽ càng được phát huy hơn nếu có thêm động cơ học tập đúng đắn nhằm tạo hứng thú học tập. Hứng thú sẽ giúp học sinh kiên trì và tự lực để khám phá ra một chân lý mới, một tri thức mới.

Trong quá trình dạy học, học sinh vừa là đối tượng của hoạt động dạy, vừa là chủ thể của hoạt động học. Thông qua hoạt động học dưới sự hướng dẫn của giáo viên người học phải luôn tích cực chủ động để cải biến chính bản thân mình về kiến thức, kỹ năng, thái độ và hoàn thiện nhân cách. Vì thế nếu người học không tự giác chủ động, không chịu học, không có phương pháp học tập tốt thì hoạt động dạy học sẽ không đạt hiệu quả. Ngược lại, nếu giáo viên rèn luyện cho học sinh có được những phương pháp học tập đúng, kỹ năng, thói quen, ý chí tự lực trong học tập sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy tiềm lực vốn có trong mỗi con người, nhờ đó kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội [2], [7].

Những biểu hiện của tính tự lực của học sinh THPT Quá trình hình thành và phát triển tính tự lực của các em thay đổi theo lứa tuổi và đến khoảng 18 tuổi thì định hình về cơ bản. Tính tự lực có ở mọi người, tuy nhiên mức độ thể hiện tùy thuộc vào đặc điểm cá nhân, điều kiện sống và điều kiện giáo dục. Tính tự lực của học sinh THPT biểu hiện ở: − Sự khao khát chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng. − Tự khẳng định mình trong các hoạt động tập thể, lao động, học tập, giao tiếp và 18 trong các lĩnh vực khác nhau của cuộc sống.

− Có kĩ năng tự đặt mục đích và nhiệm vụ hoạt động, biết lựa chọn các phương tiện, vật liệu cho hoạt động, sơ bộ lập kế hoạch hoạt động, tự điều khiển bản thân, so sánh kết quả với mục đích. − Khả năng di chuyển cách thức hoạt động đã biết vào hoàn cảnh mới, tổng hợp chúng và phân loại chúng theo kinh nghiệm, kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo đã có, thể hiện cách làm sáng tạo. − Sự nỗ lực của ý chí, khả năng biết vượt khó khăn để đạt mục đích [2]. Các biện pháp phát huy tính tự lực của học sinh 1.

Xây dựng nhóm học tập Học tập hợp tác nhóm là mô hình học tập làm việc theo nhóm để hoàn thành một mục tiêu hoạt động chung với điều kiện giữa các thành viên có sự phụ thuộc với nhau chặt chẽ, song mỗi cá nhân đều chịu trách nhiệm cụ thể, đồng thời sự tương tác giữa các cá nhân được thúc đẩy, các kỹ năng hợp tác được sử dụng hợp lý và nhóm ngày càng được củng cố. Đặc điểm của hoạt động nhóm là thành lập dựa trên tinh thần hợp tác với bản chất là sử dụng các mối quan hệ tương tác trực tiếp giữa học sinh. Nhóm học tập hiệu quả sẽ thể hiện sự tự tin, lòng nhiệt tình trong công việc và lòng ham muốn hoàn thiện cách làm việc. Với những đặc điểm trên, nhóm học tập đòi hỏi từng thành viên trong nhóm phải tích cực, tự lực hơn trong học tập, chuẩn bị và nghiên cứu, nhằm hoàn thành công việc được giao; nhờ đó học sinh trở nên có trách nhiệm hơn, ít nhất là trách nhiệm của từng cá nhân đối với một nhóm nhỏ.

Khi công việc được giao chưa thể hoàn thành thì nhờ những hiểu biết và kỹ năng của các thành viên khác sẽ bổ sung cho những thiếu sót của mình, qua đó tinh thần đồng đội được rèn luyện thêm [2]. Sử dụng phiếu học tập a. Phiếu học tập ở nhà Nội dung phiếu học tập ở nhà có thể là hệ thống các câu hỏi, yêu cầu học sinh phải ôn tập lại kiến thức của những bài trước, những năm trước, thậm chí là ở 19 những môn học khác; cũng có thể là yêu cầu học sinh tự nghiên cứu nội dung bài mới để cùng tham gia xây dựng bài trên lớp. Mục tiêu của phiếu học tập ở nhà là chuyển giao nhiệm vụ học tập đến từng học sinh, giúp mỗi cá nhân có ý thức và trách nhiệm cao hơn (việc giao nhiệm vụ bằng lời không làm học sinh ý thức được trách nhiệm của mình), thường thì không học sinh nào dám mang một phiếu học tập còn trống rỗng đến lớp.

Tuy nhiên, không yêu cầu học sinh phải hiểu biết hết tất cả những nội dung trong đó. Khi tự nghiên cứu, học sinh có thể gặp nhiều vấn đề khó khăn hoặc chưa hiểu, lúc đó học sinh có thể mang đến lớp để cùng các bạn thảo luận [2]. Phiếu học tập trên lớp Các phiếu học tập trên lớp nhằm hướng tới mục tiêu chính của bài học, được thực hiện bằng hình thức hợp tác, thảo luận để thống nhất ý kiến. Vì thế, phiếu học tập trên lớp phải được thiết kế sao cho nhiệm vụ học tập phải được sắp xếp một cách có lôgic theo sự phát triển của bài học; học sinh từng bước mở rộng vốn hiểu biết, rèn luyện được kỹ năng; đồng thời phải phát huy cao nhất tính tích cực, tự lực trong học tập vật lí của học sinh [2].

Tạo bầu không khí thích hợp Không khí học tập bao gồm: môi trường xung quanh, điều kiện, sự quan tâm, tinh thần hợp tác giúp đỡ của giáo viên và các bạn cùng lớp, … Môi trường, điều kiện học tập thuận lợi (không gian yên tĩnh, cơ sở vật chất đầy đủ…), sự quan tâm và tôn trọng của giáo viên (sự chú ý theo dõi hay lắng nghe phần trình bày, tiến lại gần, khích lệ và động viên sự cố gắng của học sinh) sẽ làm cho học sinh cảm thấy thoải mái, an tâm, tự tin hơn nhờ đó mà các em sẽ tích cực nhiều hơn trong hoạt động học tập của mình. Sự quan tâm của các bạn cùng lớp thể hiện ở sự phân công và tin tưởng lẫn nhau khi tổ chức họat động theo nhóm, sẽ giúp từng cá nhân trong nhóm tích cực và tự lực tìm tòi sáng tạo để hoàn thành công việc được giao. Tạo bầu không khí học tập thích hợp còn thể hiện ở việc nghe và lắng nghe học sinh, chọn lọc những gì đã nghe và đồng cảm với những gì nghe được. Nhờ vậy, học sinh sẽ có một niềm tin vào giáo viên, từ đó thúc đẩy và động viên học sinh 20 tích cực đưa ra những ý kiến riêng của mình.

Chính vì thế mà tính tích cực, tự lực trong học tập của học sinh được nâng lên [2]. Sử dụng Sách giáo khoa Sách giáo khoa (SGK) hay tài liệu học tập nếu xét về nội dung thì nó chứa đựng một kho tàng kiến thức về nhiều mặt, nếu xét về mặt chức năng thì tự bản thân nó đã kích thích hứng thú, khả năng tư duy độc lập của học sinh. Tuy nhiên việc sử dụng sách giáo khoa ngày nay chủ yếu là dùng để chuẩn bị bao gồm: chuẩn bị bài trước khi đến lớp, làm bài tập khi về nhà, tra cứu các hằng số vật lí, quan sát các hình vẽ hay sơ đồ. SGK vật lí phân ban hiện nay đã có một sự thay đổi đáng kể so với SGK cải cách giáo dục trước đây: ở mỗi đầu chương hay đầu mỗi bài học thường đưa ra những tình huống có vấn đề, những hiện tượng thường thấy trong tự nhiên, những ứng dụng trong khoa học kỹ thuật và đời sống liên quan với nội dung sắp trình bày, vì thế SGK hiện nay góp phần kích thích trí tò mò hay tìm hiểu hay khám phá của học sinh, nhờ đó phát huy được tính tích cực, tự lực của học sinh trong học tập vật lí.

Thêm vào đó, SGK vật lí hiện nay có phần trình bày thêm những nội dung, những bài đọc thêm, những thí nghiệm, cho học sinh tham khảo giúp đào sâu hoặc mở rộng tầm hiểu biết về một kiến thức vật lí nào đó cho học sinh. Ngoài ra, SGK còn đề ra các hoạt động cho học sinh, vì vậy nếu giáo viên có cách tổ chức cho học sinh hoạt động cá nhân hoặc hoạt động nhóm (tùy trường hợp) một cách phù hợp sẽ làm tăng cường tính tích cực, tự lực tìm tòi khám phá của học sinh, nhờ vậy học sinh sẽ trưởng thành cả về kiến thức, kỹ năng, thái độ và cả về phương pháp học tập, phương pháp nghiên cứu khoa học [2]. Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học Ngày nay, công nghệ thông tin là một trong những công cụ rất hữu ích cho hoạt động dạy học, nó không chỉ giúp giáo viên thiết kế và sử dụng bài giảng một cách sinh động, hiệu quả mà nó còn giúp học sinh tự tra cứu thông tin, tư liệu có liên quan đến bài học nhằm phục vụ cho hoạt động học tập. Bằng cách giao nhiệm vụ về nhà, giáo viên có thể yêu cầu học sinh tìm hiểu tư liệu trước khi được học góp phần rèn luyện khả năng tự lực học tập cho học sinh [2].