Ứng Dụng Mô Hình DPSIR Trong Nghiên Cứu Chỉ Thị Môi Trường Tại Huyện Điện Biên

Nghiên cứu ứng dụng mô hình DPSIR trong xây dựng chỉ thị môi trường tại huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên, nhằm nâng cao quản lý môi trường.

• Tác giả: Phạm Thị Hồng Loan
• Người hướng dẫn: PGS. Đỗ Thị Lan
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Ứng Dụng Mô Hình DPSIR Trong Nghiên Cứu Chỉ Thị Môi Trường Tại Huyện Điện Biên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Điện Biên

Mục lục chi tiết

• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Mục đính nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Một số khái niệm
• 2.3. Tổng quan về lịch sử hình thành của mô hình DPSIR
• 2.4. Mô hình DPSIR và ứng dụng trong xây dựng chỉ thị môi trường
• 2.5. Lịch sử hình thành và phát triển của mô hình DPSIR
• 2.6. Áp dụng mô hình DPSIR trong xây dựng các chỉ thị môi trường
• 2.7. Vai trò và ý nghĩa của việc xây dựng bộ chỉ thị môi trường
• 2.8. Tình hình ứng dụng mô hình DPSIR trên thế giới và Việt Nam
• 2.8.1. Tình hình ứng dụng mô hình DPSIR trên thế giới
• 2.8.2. Tình hình ứng dụng mô hình DPSIR tại Việt Nam
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp kế thừa
• 3.4.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.4.3. Phương pháp phân tích thống kê và liệt kê
• 3.4.4. Phương pháp tổng hợp, so sánh, đánh giá
• 3.4.5. Phương pháp mô hình DPSIR để phân tích đánh giá hiện trạng môi trường
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ở địa phương
• 4.2. Hiện trạng môi trường
• 4.2.1. Hiện trạng môi trường nước
• 4.2.2. Hiện trạng chất lượng môi trường đất
• 4.2.3. Hiện trạng môi trường không khí
• 4.3. Phân tích mô hình DPSIR cho huyện Điện Biên
• 4.3.1. Xác định các động lực chi phối môi trường trong khu vực
• 4.3.2. Các đáp ứng của địa phương và xã hội
• 4.4. Đề xuất bộ chỉ thị môi trường cho khu vực nghiên cứu
• 4.4.1. Các chỉ thị động lực (D) phát triển kinh tế - xã hội, gây biến đổi áp lực (P) đối với môi trường
• 4.4.2. Các chỉ thị áp lực (P) về chất thải ô nhiễm gây biến đổi hiện trạng môi trường
• 4.4.3. Các chỉ thị về hiện trạng (S) môi trường (chất lượng/ô nhiễm môi trường)
• 4.4.4. Các chỉ thị về tác động (I) của ô nhiễm môi trường đối với sức khoẻ, cuộc sống của con người, đối với các hệ sinh thái và đối với kinh tế - xã hội
• 4.4.5. Các chỉ thị về đáp ứng (R) của Nhà nước, xã hội và con người (chính sách, biện pháp, hành động) nhằm giảm thiểu các động lực, áp lực gây biến đổi môi trường không mong muốn và cải thiện chất lượng môi trường
• 4.5. Kết quả của việc ứng dụng mô hình DPSIR trong xây dựng chỉ thị môi trường tại khu vực huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên
• 4.6. Đề xuất một số giải pháp quản lý và bảo vệ môi trường tại huyện Điện Biên
• 4.6.1. Giải pháp về quản lý
• 4.6.2. Giải pháp về kinh tế - xã hội
• 4.6.3. Giải pháp về tuyên truyền, giáo dục, đào tạo
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ứng Dụng Mô Hình DPSIR Tại Điện Biên

Bài viết này tập trung vào việc ứng dụng mô hình DPSIR trong nghiên cứu các chỉ thị môi trường tại huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên. Mục tiêu là xác định và xây dựng các chỉ thị môi trường phù hợp, từ đó đánh giá hiện trạng môi trường, theo dõi diễn biến chất lượng môi trường và đề xuất các biện pháp can thiệp hiệu quả. Điện Biên đang đối mặt với nhiều thách thức về môi trường do hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt. Việc áp dụng mô hình DPSIR sẽ giúp phân tích các yếu tố tác động, từ đó đưa ra các giải pháp quản lý và bảo vệ môi trường bền vững. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ các cấp chính quyền và nhà quản lý định hướng phát triển kinh tế - xã hội hài hòa với bảo vệ môi trường.

1.1. Giới Thiệu Chung Về Mô Hình DPSIR

Mô hình DPSIR là một công cụ phân tích hệ thống, giúp xác định mối quan hệ nhân quả giữa các yếu tố: Động lực (Driver), Áp lực (Pressure), Hiện trạng (State), Tác động (Impact) và Đáp ứng (Response). Mô hình này được Tổ chức Môi trường Châu Âu (EEA) phát triển và ứng dụng rộng rãi trong quản lý môi trường. Nó cho phép đánh giá toàn diện các vấn đề môi trường và đề xuất các giải pháp phù hợp. Mô hình DPSIR giúp các nhà quản lý hiểu rõ hơn về các yếu tố tác động đến môi trường và đưa ra các quyết định chính sách hiệu quả hơn.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Chỉ Thị Môi Trường Tại Điện Biên

Chỉ thị môi trường là các thông số cơ bản phản ánh các yếu tố đặc trưng của môi trường, phục vụ mục đích đánh giá và theo dõi diễn biến chất lượng môi trường. Tại Điện Biên, việc xây dựng và sử dụng các chỉ thị môi trường là rất quan trọng để đánh giá tác động của các hoạt động kinh tế - xã hội đến môi trường. Các chỉ thị môi trường giúp xác định các vấn đề môi trường ưu tiên và đề xuất các biện pháp can thiệp kịp thời. Điều này góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tài nguyên thiên nhiên.

II. Thách Thức Môi Trường Tại Huyện Điện Biên Hiện Nay

Huyện Điện Biên đang đối mặt với nhiều thách thức về môi trường, bao gồm ô nhiễm nguồn nước, ô nhiễm không khí và suy thoái đất. Các hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt đều gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường. Rác thải và nước thải chưa được xử lý đúng cách gây ô nhiễm nguồn nước. Khí thải từ các phương tiện giao thông và hoạt động sản xuất gây ô nhiễm không khí. Việc sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu trong nông nghiệp gây suy thoái đất. Những thách thức này đòi hỏi các biện pháp quản lý và bảo vệ môi trường hiệu quả.

2.1. Thực Trạng Ô Nhiễm Môi Trường Nước Ở Điện Biên

Nguồn nước tại Điện Biên đang bị ô nhiễm do nước thải sinh hoạt, nước thải công nghiệp và nước thải nông nghiệp. Các chất ô nhiễm như chất hữu cơ, vi sinh vật và hóa chất vượt quá tiêu chuẩn cho phép. Điều này ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và các hệ sinh thái dưới nước. Cần có các biện pháp xử lý nước thải hiệu quả để giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước. Theo tài liệu gốc, hoạt động công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ, thương mại, du lịch và khu dân cư trên địa bàn huyện đã nảy sinh những tác động đến môi trường như rác thải, nước thải công nghiệp, nước thải sinh hoạt.

2.2. Vấn Đề Ô Nhiễm Không Khí Và Suy Thoái Đất

Ô nhiễm không khí tại Điện Biên chủ yếu do khí thải từ các phương tiện giao thông, hoạt động sản xuất công nghiệp và đốt rác thải. Các chất ô nhiễm như bụi, SO2 và NOx vượt quá tiêu chuẩn cho phép. Suy thoái đất do sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu quá mức, cũng như do xói mòn đất. Cần có các biện pháp kiểm soát khí thải và quản lý đất đai bền vững để giảm thiểu ô nhiễm không khí và suy thoái đất.

2.3. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Lên Môi Trường Điện Biên

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường Điện Biên, bao gồm tăng nhiệt độ, thay đổi lượng mưa và gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan. Điều này ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, nguồn nước và sức khỏe cộng đồng. Cần có các biện pháp thích ứng và giảm thiểu biến đổi khí hậu để bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

III. Ứng Dụng Mô Hình DPSIR Đánh Giá Môi Trường Điện Biên

Việc ứng dụng mô hình DPSIR tại Điện Biên giúp xác định các yếu tố động lực, áp lực, hiện trạng, tác động và đáp ứng liên quan đến các vấn đề môi trường. Các yếu tố động lực bao gồm phát triển kinh tế - xã hội, tăng dân số và đô thị hóa. Các yếu tố áp lực bao gồm xả thải, sử dụng tài nguyên và thay đổi sử dụng đất. Hiện trạng môi trường được đánh giá thông qua các chỉ thị môi trường về chất lượng nước, không khí và đất. Tác động của ô nhiễm môi trường đến sức khỏe cộng đồng và các hệ sinh thái. Các biện pháp đáp ứng bao gồm chính sách, quy định và các hoạt động bảo vệ môi trường.

3.1. Xác Định Các Yếu Tố Động Lực Chi Phối Môi Trường

Các yếu tố động lực chính chi phối môi trường Điện Biên bao gồm phát triển kinh tế - xã hội, tăng dân số và đô thị hóa. Phát triển kinh tế - xã hội dẫn đến tăng cường khai thác tài nguyên và phát thải ô nhiễm. Tăng dân số và đô thị hóa gây áp lực lên nguồn nước, đất đai và hệ thống xử lý chất thải. Cần có các chính sách phát triển bền vững để giảm thiểu tác động của các yếu tố động lực này.

3.2. Phân Tích Các Yếu Tố Áp Lực Lên Môi Trường

Các yếu tố áp lực chính lên môi trường Điện Biên bao gồm xả thải từ các hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt, sử dụng tài nguyên thiên nhiên và thay đổi sử dụng đất. Xả thải gây ô nhiễm nguồn nước và không khí. Sử dụng tài nguyên thiên nhiên quá mức gây cạn kiệt tài nguyên. Thay đổi sử dụng đất gây mất đa dạng sinh học và suy thoái đất. Cần có các biện pháp kiểm soát xả thải, quản lý tài nguyên và quy hoạch sử dụng đất hợp lý để giảm thiểu các yếu tố áp lực này.

3.3. Đánh Giá Hiện Trạng Môi Trường Thông Qua Chỉ Thị

Hiện trạng môi trường Điện Biên được đánh giá thông qua các chỉ thị môi trường về chất lượng nước, không khí và đất. Các chỉ thị này cho thấy mức độ ô nhiễm và suy thoái môi trường. Dựa trên đánh giá hiện trạng môi trường, có thể xác định các vấn đề môi trường ưu tiên và đề xuất các biện pháp can thiệp phù hợp. Cần có hệ thống giám sát môi trường hiệu quả để theo dõi diễn biến chất lượng môi trường và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo vệ môi trường.

IV. Đề Xuất Chỉ Thị Môi Trường Cho Huyện Điện Biên

Dựa trên phân tích mô hình DPSIR, có thể đề xuất một bộ chỉ thị môi trường phù hợp cho huyện Điện Biên. Các chỉ thị này bao gồm các chỉ thị về động lực, áp lực, hiện trạng, tác động và đáp ứng. Các chỉ thị về động lực phản ánh các yếu tố kinh tế - xã hội gây áp lực lên môi trường. Các chỉ thị về áp lực phản ánh lượng chất thải và sử dụng tài nguyên. Các chỉ thị về hiện trạng phản ánh chất lượng môi trường. Các chỉ thị về tác động phản ánh ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường đến sức khỏe cộng đồng và các hệ sinh thái. Các chỉ thị về đáp ứng phản ánh các biện pháp quản lý và bảo vệ môi trường.

4.1. Các Chỉ Thị Động Lực Phát Triển Kinh Tế Xã Hội

Các chỉ thị động lực bao gồm tốc độ tăng trưởng kinh tế, quy mô dân số, mức độ đô thị hóa và cơ cấu kinh tế. Các chỉ thị này cho thấy áp lực tiềm tàng lên môi trường do phát triển kinh tế - xã hội. Cần có các chính sách phát triển bền vững để giảm thiểu tác động của các yếu tố động lực này. Ví dụ, theo tài liệu gốc, các chỉ thị động lực (D) phát triển kinh tế - xã hội, gây biến đổi áp lực (P) đối với môi trường.

4.2. Các Chỉ Thị Áp Lực Về Chất Thải Và Sử Dụng Tài Nguyên

Các chỉ thị áp lực bao gồm lượng chất thải công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt, lượng nước sử dụng, lượng phân bón và thuốc trừ sâu sử dụng, và diện tích rừng bị mất. Các chỉ thị này cho thấy mức độ gây ô nhiễm và suy thoái môi trường. Cần có các biện pháp kiểm soát xả thải và quản lý tài nguyên hiệu quả để giảm thiểu các yếu tố áp lực này.

4.3. Các Chỉ Thị Hiện Trạng Về Chất Lượng Môi Trường

Các chỉ thị hiện trạng bao gồm chất lượng nước, chất lượng không khí, chất lượng đất và đa dạng sinh học. Các chỉ thị này cho thấy tình trạng môi trường hiện tại và diễn biến theo thời gian. Cần có hệ thống giám sát môi trường hiệu quả để theo dõi các chỉ thị hiện trạng này và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo vệ môi trường.

V. Giải Pháp Quản Lý Và Bảo Vệ Môi Trường Điện Biên

Để cải thiện chất lượng môi trường tại Điện Biên, cần có các giải pháp quản lý và bảo vệ môi trường toàn diện. Các giải pháp này bao gồm tăng cường quản lý nhà nước về môi trường, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường, thúc đẩy sử dụng công nghệ sạch và phát triển kinh tế xanh. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các ngành chức năng và cộng đồng để thực hiện các giải pháp này một cách hiệu quả.

5.1. Giải Pháp Về Quản Lý Nhà Nước Về Môi Trường

Tăng cường quản lý nhà nước về môi trường thông qua việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm về môi trường. Nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý môi trường và đầu tư vào hệ thống giám sát môi trường. Cần có các chính sách khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng công nghệ sạch và thực hiện trách nhiệm xã hội về môi trường.

5.2. Giải Pháp Về Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường thông qua các hoạt động tuyên truyền, giáo dục và vận động. Khuyến khích cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường và giám sát các hoạt động gây ô nhiễm môi trường. Cần có các chương trình giáo dục môi trường trong trường học và cộng đồng để nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho thế hệ trẻ.

5.3. Giải Pháp Về Phát Triển Kinh Tế Xanh Và Bền Vững

Thúc đẩy phát triển kinh tế xanh và bền vững thông qua việc khuyến khích sử dụng năng lượng tái tạo, phát triển nông nghiệp hữu cơ và du lịch sinh thái. Hỗ trợ các doanh nghiệp áp dụng công nghệ sạch và sản xuất các sản phẩm thân thiện với môi trường. Cần có các chính sách ưu đãi cho các dự án phát triển kinh tế xanh và bền vững.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Về Mô Hình DPSIR

Việc ứng dụng mô hình DPSIR trong nghiên cứu chỉ thị môi trường tại huyện Điện Biên là một hướng đi đúng đắn và cần thiết. Nghiên cứu này đã xác định được các yếu tố động lực, áp lực, hiện trạng, tác động và đáp ứng liên quan đến các vấn đề môi trường tại địa phương. Dựa trên phân tích mô hình DPSIR, đã đề xuất một bộ chỉ thị môi trường phù hợp và các giải pháp quản lý và bảo vệ môi trường hiệu quả. Cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện mô hình DPSIR để áp dụng rộng rãi trong quản lý môi trường tại các địa phương khác.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu Về Ứng Dụng DPSIR

Nghiên cứu đã thành công trong việc ứng dụng mô hình DPSIR để phân tích các vấn đề môi trường tại Điện Biên. Các kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách và biện pháp bảo vệ môi trường hiệu quả. Cần tiếp tục theo dõi và đánh giá hiệu quả của các biện pháp này để đảm bảo chất lượng môi trường được cải thiện một cách bền vững.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Chỉ Thị Môi Trường

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc hoàn thiện bộ chỉ thị môi trường và xây dựng hệ thống giám sát môi trường hiệu quả. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng để thực hiện các nghiên cứu này một cách thành công. Các kết quả nghiên cứu sẽ góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững tại Điện Biên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh gia tăng dân số, đô thị hóa và công nghiệp hóa - hiện đại hóa, các hoạt động kinh tế - xã hội thúc đẩy khai thác tài nguyên thiên nhiên, dẫn đến nguy cơ mất cân bằng sinh thái, cạn kiệt tài nguyên và suy thoái chất lượng môi trường. Việc theo dõi, đánh giá diễn biến môi trường và tác động của ô nhiễm đến sức khỏe cộng đồng cũng như hệ sinh thái đòi hỏi công cụ quản lý có tính tổng hợp, làm rõ chuỗi nguyên nhân - kết quả để hỗ trợ ra quyết định chính sách. Mô hình DPSIR (Động lực - Áp lực - Hiện trạng - Tác động - Đáp ứng) được áp dụng nhằm lượng hóa, xây dựng các chỉ thị môi trường phục vụ công tác lập báo cáo hiện trạng môi trường và quy hoạch môi trường bền vững.

Huyện Điện Biên là huyện miền núi nằm ở phía Tây Nam tỉnh Điện Biên, có đường biên giới giáp Lào qua cửa khẩu Tây Trang (xã Na Ư) và bao quanh thành phố Điện Biên Phủ. Địa bàn huyện có cánh đồng Mường Thanh và hai trục thủy văn chính là sông Nậm Rốm và sông Nậm Núa. Sự phát triển đồng thời của nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ, thương mại và các cụm dân cư đã làm phát sinh lượng chất thải rắn, nước thải sinh hoạt và nước thải sản xuất chưa qua xử lý đồng bộ, tạo sức ép lên môi trường tự nhiên.

Khóa luận xác định mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

• Mục tiêu nghiên cứu: Sử dụng mô hình DPSIR để xác định, xây dựng các chỉ thị môi trường và các vấn đề liên quan đến công tác quản lý, bảo vệ môi trường tại huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên.
• Nhiệm vụ/Mục đích nghiên cứu:
  1. Nghiên cứu điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tại huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên.
  2. Xác định và xây dựng hệ thống các chỉ thị môi trường dựa vào phân tích chuỗi mô hình DPSIR.
  3. Đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các đặc điểm tự nhiên và hoạt động kinh tế - xã hội của vùng; hiện trạng chất lượng môi trường (nước, đất, không khí); các biện pháp, chính sách quản lý môi trường đang áp dụng tại địa phương.
• Phạm vi không gian: Huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên (khảo sát thực địa đại diện tại 4 xã thuộc 4 vùng đặc thù: xã Pom Lót, xã Noong Hẹt, xã Thanh Xương và xã Mường Phăng; thu thập dữ liệu tại Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Điện Biên).
• Phạm vi thời gian: Đề tài được thực hiện từ tháng 01/2014 đến tháng 04/2014.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và căn cứ pháp lý

• Khái niệm nền tảng: Đề tài sử dụng hệ thống khái niệm về môi trường, bảo vệ môi trường, ô nhiễm môi trường, suy thoái môi trường theo Luật Bảo vệ môi trường 2005; khái niệm báo cáo hiện trạng môi trường và chỉ thị môi trường theo quy định của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) và Thông tư 08/2010/TT-BTNMT, Thông tư 09/2009/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường.
• Mô hình DPSIR: Mô hình Phương pháp Đánh giá Tổng hợp DPSIR do Cơ quan Môi trường Châu Âu (EEA) phát triển năm 1999 từ khung PSR (Pressure - State - Response) của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Khung DPSIR gồm 5 thành phần có mối quan hệ tương tác hai chiều:
  • Động lực (Driving Forces - D): Các hoạt động kinh tế - xã hội, tăng trưởng dân số, giao thông, sản xuất nông - công nghiệp.
  • Áp lực (Pressures - P): Lưu lượng và nồng độ các chất phát thải vào môi trường đất, nước, không khí, khai thác tài nguyên.
  • Hiện trạng (State - S): Chất lượng vật lý, hóa học, sinh học của các thành phần môi trường.
  • Tác động (Impacts - I): Hậu quả tiêu cực tới sức khỏe con người, hệ sinh thái, suy giảm tài nguyên và thiệt hại kinh tế.
  • Đáp ứng (Responses - R): Các chính sách, văn bản quy phạm pháp luật, biện pháp quản lý, công nghệ và sự tham gia của cộng đồng nhằm kiểm soát áp lực và cải thiện chất lượng môi trường.
• Văn bản pháp lý áp dụng: Luật Bảo vệ môi trường 2005; Luật Đất đai 2003; Luật Bảo vệ và phát triển rừng 2004; các Nghị định số 80/2006/NĐ-CP, Nghị định số 21/2008/NĐ-CP, Nghị định số 117/2009/NĐ-CP; Thông tư 09/2009/TT-BTNMT; Thông tư 10/2009/TT-BTNMT; Thông tư 08/2010/TT-BTNMT; Thông tư 26/2011/TT-BTNMT; QCVN 08:2008/BTNMT (Chất lượng nước mặt); Nghị quyết 41-NQ/TW của Bộ Chính trị; Quyết định 256/2003/QĐ-TTg và Quyết định 432/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp kế thừa: Thu thập, kế thừa các báo cáo thống kê đất đai, báo cáo kinh tế - xã hội, số liệu khí tượng thủy văn và các văn bản quản lý lưu trữ tại Ủy ban nhân dân và Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Điện Biên.
• Phương pháp điều tra, thu thập thông tin bằng phiếu hỏi: Phân chia địa bàn huyện thành 4 khu vực đại diện (Khu trung tâm, Khu vùng cao, Khu sản xuất thuần nông, Khu chọn ngẫu nhiên) và khảo sát ngẫu nhiên 30 hộ gia đình tại mỗi xã đại diện (xã Pom Lót, xã Noong Hẹt, xã Thanh Xương, xã Mường Phăng), tổng quy mô mẫu điều tra là 120 hộ gia đình.
• Phương pháp phân tích, thống kê và liệt kê: Thống kê, phân loại và xử lý dữ liệu thu được từ phiếu điều tra về nguồn nước, tình hình phát thải, phương thức xử lý rác thải và nhận thức môi trường.
• Phương pháp tổng hợp, so sánh, đánh giá: Phân tích, so sánh các chỉ số thực trạng môi trường và đánh giá hiệu quả cung cấp thông tin giữa mô hình DPSIR với các mô hình S và PSR.
• Phương pháp mô hình hóa DPSIR: Thiết lập chuỗi quan hệ nguyên nhân - kết quả giữa 5 hợp phần (D-P-S-I-R) theo từng lĩnh vực hoạt động tại địa phương.

---

Nội dung chính theo từng phần của khóa luận

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài trong công tác bảo vệ môi trường gắn với phát triển bền vững tại địa phương; xác định mục tiêu tổng quát, 3 mục đích cụ thể; nêu rõ ý nghĩa học tập, nghiên cứu khoa học và ý nghĩa thực tiễn của việc xây dựng bộ chỉ thị môi trường phục vụ công tác quy hoạch, quản lý môi trường tại huyện Điện Biên.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

• Phân tích cơ sở khoa học và hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam liên quan đến quản lý chỉ thị môi trường và lập báo cáo hiện trạng môi trường.
• Khái quát lịch sử phát triển của các mô hình đánh giá môi trường từ mô hình trạng thái đơn lẻ (S), mô hình Áp lực - Hiện trạng - Đáp ứng (PSR) của OECD/UNEP đến mô hình 5 hợp phần (DPSIR) của EEA và Viện NEIR Đan Mạch.
• So sánh năng lực cung cấp thông tin của các mô hình báo cáo hiện trạng môi trường (S, PSR và DPSIR), khẳng định tính chi tiết của DPSIR trong việc phân tích nguyên nhân gốc rễ (Động lực) và hậu quả (Tác động).
• Tổng quan tình hình ứng dụng mô hình DPSIR trên thế giới và tại Việt Nam trong xây dựng báo cáo hiện trạng môi trường cấp quốc gia, cấp tỉnh và theo lưu vực sông.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

• Quy định rõ đối tượng nghiên cứu là điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, hiện trạng các thành phần môi trường và hệ thống chính sách quản lý tại huyện Điện Biên.
• Xác định địa điểm thực hiện tại Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Điện Biên và thời gian nghiên cứu từ tháng 01/2014 đến tháng 04/2014.
• Thiết lập quy trình 5 bước phân tích chuỗi DPSIR: Xác định động lực $\rightarrow$ Xác định thông số áp lực $\rightarrow$ Đánh giá hiện trạng môi trường $\rightarrow$ Xác định tác động $\rightarrow$ Đánh giá các biện pháp đáp ứng.
• Trình bày phương pháp chọn mẫu khảo sát xã hội học với 120 phiếu điều tra tại 4 xã đại diện cho 4 vùng sinh thái - kinh tế của huyện.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu

• Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội:
  • Về tự nhiên: Huyện có 25 xã, diện tích tự nhiên 163.963,03 ha; địa hình chia thành 2 vùng rõ rệt (vùng lòng chảo gồm 12 xã trên cánh đồng Mường Thanh và vùng ngoài gồm 13 xã đồi núi cao); chịu ảnh hưởng của hệ thống sông Nậm Rốm và Nậm Núa.
  • Về kinh tế - xã hội: Dân số năm 2013 là 110.067 người (26.368 hộ), gồm 8 dân tộc (dân tộc Thái chiếm 52,83%, Kinh chiếm 27,04%, H’Mông 9,97%, Khơ Mú 5,59%, Lào 2,85%, khác); tăng trưởng kinh tế năm 2011 đạt 12,5%; cơ cấu kinh tế chuyển dịch với tỷ trọng nông nghiệp 38,03%, công nghiệp - xây dựng 28,52%, dịch vụ - thương mại 33,45%.
• Hiện trạng môi trường huyện Điện Biên:
  • Môi trường nước: Nguồn cấp nước sinh hoạt khảo sát tại 120 hộ chủ yếu là nước giếng đào/khoan (80 hộ) và nước máy (20 hộ); nước mặt sông Nậm Rốm và Nậm Núa bị ô nhiễm nhẹ do nước thải sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp xả trực tiếp.
  • Môi trường đất: Chất lượng đất canh tác suy giảm do lạm dụng phân bón vô cơ, thuốc bảo vệ thực vật và không có biện pháp cải tạo đất phù hợp; diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp do chuyển đổi mục đích sử dụng.
  • Môi trường không khí: Ô nhiễm cục bộ nhẹ do bụi và khí thải từ hoạt động giao thông, chăn nuôi gia súc hộ gia đình và các cơ sở sản xuất tiểu thủ công nghiệp.
• Phân tích mô hình DPSIR và xây dựng bộ chỉ thị:
  • Xác định 5 động lực (Driver) chi phối môi trường huyện gồm: Dân số, Nông nghiệp, Công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, Thương mại và dịch vụ, Trình độ dân trí.
  • Phân tích chuỗi liên kết nhân quả chi tiết cho từng động lực và đề xuất hệ thống chỉ thị tương ứng qua 5 bảng danh mục (Chỉ thị Động lực D, Chỉ thị Áp lực P, Chỉ thị Hiện trạng S, Chỉ thị Tác động I, Chỉ thị Đáp ứng R).
• Đề xuất giải pháp quản lý: Đưa ra 3 nhóm giải pháp cụ thể gồm nhóm giải pháp về quản lý môi trường, nhóm giải pháp kinh tế - xã hội, và nhóm giải pháp tuyên truyền - giáo dục - đào tạo nâng cao nhận thức cộng đồng.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Đưa ra kết luận tổng quan về việc ứng dụng thành công mô hình DPSIR trong việc lượng hóa thông tin môi trường và kiến nghị với các cơ quan quản lý về việc tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu quan trắc, tăng cường năng lực cán bộ và triển khai đồng bộ các giải pháp bảo vệ môi trường tại huyện Điện Biên.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng và phát hiện chính

Khóa luận đã tổng hợp các số liệu thực tế về điều kiện tự nhiên, cơ cấu kinh tế - xã hội và hiện trạng môi trường huyện Điện Biên thông qua tài liệu quản lý và dữ liệu điều tra thực địa:

Hạng mục cơ cấu sử dụng đất	Diện tích (ha)	Tỷ lệ (%)
Đất Nông nghiệp	138.047,97	84,19
Đất Phi Nông nghiệp	6.802,02	4,15
Đất chưa sử dụng	19.113,04	11,66
Tổng diện tích tự nhiên	163.963,03	100,00

Nguồn nước cấp sinh hoạt của 120 hộ gia đình tại 4 xã nghiên cứu:

• Nước giếng (đào, khoan): 80 hộ (chiếm 66,67%)
• Nước máy: 20 hộ (chiếm 16,67%)
• Nước sông, suối: 15 hộ (chiếm 12,50%)
• Kết hợp nước máy và nước giếng: 5 hộ (chiếm 4,16%)
• Nước mưa: 0 hộ

So sánh khả năng cung cấp thông tin của các mô hình môi trường theo phân tích của tác giả:

Nội dung thông tin môi trường	Mô hình S	Mô hình PSR	Mô hình DPSIR
Nguyên nhân/Động lực phát triển kinh tế - xã hội	Không có	Không chi tiết	Chi tiết
Các áp lực chất thải và sử dụng tài nguyên	Không chi tiết	Chi tiết	Chi tiết
Hiện trạng các thành phần môi trường (đất, nước, khí)	Chi tiết	Chi tiết	Chi tiết
Tác động tới sức khỏe con người, hệ sinh thái, kinh tế	Không có	Không chi tiết	Chi tiết
Biện pháp đáp ứng, chính sách, quản lý môi trường	Không có	Chi tiết	Chi tiết

Hệ thống chỉ thị môi trường đề xuất

Nghiên cứu đã xây dựng bộ chỉ thị phân chia theo 5 nhóm hợp phần của mô hình DPSIR:

• Chỉ thị Động lực (D): Quy mô dân số (110.067 người), tốc độ tăng dân số (1,18%), cơ cấu lao động nông nghiệp (58,8%), giá trị sản xuất công nghiệp - xây dựng (742,080 tỷ đồng năm 2013), tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ (850,832 tỷ đồng).
• Chỉ thị Áp lực (P): Tải lượng nước thải sinh hoạt và sản xuất, lượng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật sử dụng trên diện tích lúa (13.204,8 ha), số lượng gia súc chăn nuôi (đàn lợn 64.719 con, đàn trâu 23.233 con), tỷ lệ hộ xả nước thải ra cống rãnh chung và môi trường tự nhiên.
• Chỉ thị Hiện trạng (S): Nồng độ các chất ô nhiễm trong nước mặt sông Nậm Rốm và Nậm Núa, chỉ tiêu BOD5, COD; mức độ phì nhiêu và thoái hóa đất; các thông số bụi, khí thải trong không khí tại các cụm dân cư và trục giao thông.
• Chỉ thị Tác động (I): Tỷ lệ mắc các bệnh liên quan đến vệ sinh môi trường qua số liệu khám chữa bệnh (191.893 lượt khám năm 2013); mức độ suy giảm năng suất cây trồng do suy thoái đất; mức độ cạn kiệt nguồn nước giếng vào mùa khô.
• Chỉ thị Đáp ứng (R): Tỷ lệ hộ dùng điện an toàn (94%), tỷ lệ trường đạt chuẩn quốc gia (65,6%), tỷ lệ thôn bản văn hóa (60,66%), các chương trình mục tiêu quốc gia về y tế, nước sạch nông thôn và các quy định quản lý của UBND huyện.

Giải pháp tác giả đề xuất

1. Nhóm giải pháp về quản lý: Tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước về môi trường tại cấp huyện và xã; thực hiện thanh tra, kiểm tra việc chấp hành Luật Bảo vệ môi trường tại các cơ sở chế biến, tiểu thủ công nghiệp; tích hợp chỉ thị môi trường vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
2. Nhóm giải pháp về kinh tế - xã hội: Đầu tư hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng thoát nước và xử lý nước thải tập trung tại khu vực lòng chảo; khuyến khích mô hình nông nghiệp sinh thái, giảm thiểu phân bón hóa học; quy hoạch các điểm tập kết và xử lý rác thải sinh hoạt hợp vệ sinh.
3. Nhóm giải pháp tuyên truyền, giáo dục: Phổ biến kiến thức pháp luật môi trường cho người dân; hướng dẫn kỹ thuật xử lý chất thải chăn nuôi (hầm biogas), thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật; phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể trong việc giữ gìn vệ sinh thôn bản.

Đóng góp của khóa luận

Khóa luận đã hệ thống hóa phương pháp luận ứng dụng mô hình DPSIR ở cấp địa phương, cụ thể hóa các thông tư hướng dẫn của Bộ Tài nguyên và Môi trường vào một địa bàn đặc thù miền núi. Đề tài cung cấp bộ dữ liệu thực chứng và thiết lập khung chỉ thị môi trường có khả năng áp dụng trực tiếp cho công tác xây dựng báo cáo hiện trạng môi trường định kỳ tại huyện Điện Biên.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Quy mô điều tra thực địa giới hạn ở 120 hộ gia đình tại 4 xã đại diện, chưa thể bao quát toàn bộ 25 xã trên toàn địa bàn huyện Điện Biên.
  • Thời gian nghiên cứu ngắn (4 tháng, từ tháng 01/2014 đến tháng 04/2014), chủ yếu dựa trên số liệu thứ cấp có sẵn và đánh giá định tính qua phỏng vấn người dân; các chỉ tiêu phân tích hóa lý môi trường nước, đất, không khí chưa được tổ chức đo đạc quan trắc liên tục theo các mùa trong năm.
  • Việc định lượng mối quan hệ giữa các hợp phần Động lực - Áp lực - Tác động chưa được mô hình hóa bằng các thuật toán phức tạp do hạn chế về nguồn lực dữ liệu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi điều tra khảo sát đến các xã vùng sâu, vùng biên giới; thiết lập hệ thống trạm quan trắc định kỳ để cập nhật chuỗi số liệu định lượng về chất lượng nước, đất, không khí theo thời gian thực; chuẩn hóa và lượng hóa các chỉ số theo công thức toán học để nâng cao độ chính xác trong dự báo diễn biến môi trường.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo chuyên môn trong các trường hợp sau:

• Đối với sinh viên, học viên ngành Khoa học Môi trường và Quản lý Tài nguyên - Môi trường: Tài liệu cung cấp ví dụ thực tế về phương pháp luận và các bước xây dựng bộ chỉ thị môi trường cấp huyện theo mô hình DPSIR; cách thức tích hợp văn bản pháp quy (Thông tư 08/2010/TT-BTNMT, Thông tư 09/2009/TT-BTNMT) vào đề tài nghiên cứu.
• Đối với cán bộ quản lý môi trường cấp huyện, tỉnh: Tham khảo cơ cấu phân tích 5 hợp phần (D-P-S-I-R) và các bảng danh mục chỉ thị thực tế để ứng dụng trong việc xây dựng Báo cáo Hiện trạng Môi trường định kỳ, lập kế hoạch quản lý chất thải và bảo vệ lưu vực sông Nậm Rốm, Nậm Núa.
• Phần đáng tham khảo nhất: Bảng so sánh tính năng của các mô hình S, PSR, DPSIR (Phần 2) và quy trình thiết lập chuỗi chỉ thị nhân quả từ 5 động lực phát triển kinh tế - xã hội huyện Điện Biên (Phần 4).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình DPSIR gồm những thành phần nào và do tổ chức nào công bố?

Mô hình DPSIR gồm 5 thành phần có mối quan hệ tương tác hai chiều: Động lực (Driving force - D), Áp lực (Pressure - P), Hiện trạng (State - S), Tác động (Impact - I) và Đáp ứng (Response - R). Mô hình này do Cơ quan Môi trường Châu Âu (EEA) xây dựng và công bố vào năm 1999 dựa trên sự phát triển từ mô hình PSR của OECD.

2. Đặc điểm địa hình huyện Điện Biên được phân chia như thế nào trong khóa luận?

Địa hình huyện Điện Biên được chia thành hai vùng rõ rệt:

• Vùng lòng chảo: Gồm 12 xã (Thanh Nưa, Thanh Luông, Thanh Chăn, Thanh Hưng, Thanh Yên, Noong Luống, Sam Mứn, Pom Lót, Noong Hẹt, Thanh An, Thanh Xương, Pá Khoang) nằm trên cánh đồng Mường Thanh, địa hình bằng phẳng, thuận lợi cho sản xuất lúa nước, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ.
• Vùng ngoài: Gồm 13 xã (Mường Phăng, Nà Tấu, Nà Nhạn, Mường Pồn, Núa Ngam, Hua Thanh, Hẹ Muông, Na Tông, Phu Luông, Pa Thơm, Na Ư, Mường Nhà, Mường Lói) phân bố xung quanh vùng lòng chảo, địa hình chủ yếu là núi cao chia cắt mạnh, thích hợp cho phát triển lâm nghiệp.

3. Tác giả đã xác định 5 động lực (Driver) chính chi phối môi trường tại huyện Điện Biên là gì?

Dựa trên đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội của huyện Điện Biên, 5 động lực chi phối quan trọng được xác định gồm:

1. Dân số (quy mô 110.067 người năm 2013, phân bố không đều, tỷ lệ tăng tự nhiên 1,18%).
2. Nông nghiệp (trồng trọt lúa nước, chăn nuôi gia súc, gia cầm).
3. Công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp (giá trị sản xuất đạt 742,080 tỷ đồng năm 2013, chủ yếu là chế biến và khai khoáng).
4. Thương mại và dịch vụ (doanh thu bán lẻ và dịch vụ đạt 850,832 tỷ đồng).
5. Trình độ dân trí (tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 30%, phong tục tập quán và thói quen sinh hoạt).

4. Kết quả khảo sát thực tế về nguồn nước cấp sinh hoạt tại 4 xã nghiên cứu như thế nào?

Khảo sát 120 hộ gia đình tại 4 xã (Pom Lót, Noong Hẹt, Thanh Xương, Mường Phăng) cho thấy: 80 hộ sử dụng nước giếng (đào/khoan), 20 hộ sử dụng nước máy, 15 hộ sử dụng nước sông suối, 5 hộ kết hợp nước máy và nước giếng, và 0 hộ sử dụng nước mưa. Vào mùa khô, một số hộ bị thiếu nước cục bộ do giếng đào nông hoặc mạng lưới nước máy chưa bao phủ hết.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Thị Hồng Loan đã ứng dụng phương pháp luận DPSIR để phân tích chuỗi quan hệ nhân quả giữa hoạt động phát triển kinh tế - xã hội và biến đổi môi trường tại huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên. Trên cơ sở khảo sát 120 hộ dân tại 4 xã đại diện và dữ liệu quản lý năm 2011 - 2013, đề tài đã xác định 5 động lực chi phối và đề xuất hệ thống chỉ thị môi trường tương ứng theo 5 hợp phần (D-P-S-I-R). Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực tế và tài liệu tham khảo cho công tác lập báo cáo hiện trạng môi trường, đồng thời đề xuất các nhóm giải pháp quản lý, kỹ thuật và tuyên truyền nhằm hướng tới mục tiêu phát triển bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Ngày nay thế giới đã và đang đứng trước nguy cơ bùng nổ dân số từ đó dẫn đến khủng hoảng về lương thực, năng lượng, tài nguyên và môi trường. Những khủng hoảng này gây ảnh hưởng lớn đến tất cả các thành phần môi trường, làm cho chất lượng sống của con người có nguy cơ bị suy giảm. Môi trường đang là 1 vấn đề chung của nhân loại, được toàn thế giới quan tâm. Có thể nói thế giới đang phải đứng trước nguy cơ khủng hoảng môi trường ngày càng lan rộng, mà nguyên nhân chính là con người.

Tuy nhiên cũng chỉ có con người mới có thể khắc phục được tình trạng này. Khắc phục khủng hoảng môi trường chính là góp phần cải thiện và phát triển chất lượng sống của con người. Cùng với sự phát triển của thế giới, với chủ chương công nghiệp hóa hiện đại hóa của đảng và nhà nước đã thúc đẩy đầu tư, tăng cường khai thác tài nguyên và phát triển các ngành công nghiệp đã và đang ảnh hưởng đến tài nguyên thiên nhiên và môi trường tự nhiên; gây nên nguy cơ mất cân bằng sinh thái, cạn kiệt nguồn tài nguyên, làm ảnh hưởng đến chất lượng sống và phát triển bền vững của đất nước. Để đánh giá một cách đầy đủ và tổng thể hiện trạng, diễn biến môi trường trong quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn; hậu quả của ô nhiễm môi trường, bao gồm: thiệt hại đối với sức khỏe cộng đồng, thiệt hại về kinh tế, thiệt hại đối với các hệ sinh thái, đặc biệt là hệ sinh thái nông nghiệp; những vấn đề môi trường bức xúc và điểm nóng về môi trường cần ưu tiên giải quyết; các hoạt động của cộng đồng nhằm nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường; đồng thời là cơ sở để đánh giá chính sách, quy định về môi trường để các cấp chính quyền, nhà quản lý định hướng phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững và có các chính sách, cơ chế phù hợp để duy trì phát triển bền vững, hài hòa giữa phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường.

Việc sử dụng mô hình DPSIR sẽ xác định rõ các loại chỉ thị môi trường để có thể đánh giá được hiện trạng môi trường, theo dõi diễn biến chất lượng môi trường và có những biện pháp tác động hiệu quả đến hoạt động gây ô nhiễm môi trường. 2 Điện Biên là một huyện nằm ở phía tây nam tỉnh Điện Biên, phía bắc giáp huyện Mường Lay, phía tây và nam giáp Lào, phía đông giáp huyện Điện Biên Đông. Thành phố Điện Biên Phủ nằm lọt trong huyện này ở phía đông bắc. Tại đây có cửa khẩu Tây Trang (xã Na Ư) với Lào.

Huyện Điện Biên có diện tích tự nhiên là 163.067 người, bao gồm 8 dân tộc. Hiện nay hoạt động công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ, thương mại, du lịch và khu dân cư trên địa bàn huyện đã nảy sinh những tác động đến môi trường như rác thải, nước thải công nghiệp, nước thải sinh hoạt. đòi hỏi các biện pháp bảo vệ và quản lý môi trường hiệu quả để ngăn ngừa và khắc phục những tác động xấu đến sức khỏe con người và tài nguyên thiên nhiên. Xuất phát từ những yêu cầu trên, được sự đồng ý của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa Môi Trường trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn của cô giáo PGS.

Đỗ Thị Lan, em tiến hành thực hiện đề tài: “Ứng mô hình DPSIR trong việc nghiên cứu xây dựng chỉ thị môi trường tại huyện Điện Biên - tỉnh Điện Biên” 1. Mục tiêu nghiên cứu Sử dụng mô hình DPSIR để xác định, xây dựng các chỉ thị môi trường và các vấn đề liên quan đến công tác quản lý bảo vệ môi trường tại huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên. Mục đính nghiên cứu - Nghiên cứu điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội tại huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên. - Xác định, xây dựng các chỉ thị môi trường dựa vào phân tích mô hình DPSIR.

- Đề xuất giải pháp nhằm cải thiện môi trường và chất lượng cuộc sống của người dân. Ý nghĩa của đề tài 1.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu - Đề tài là cầu nối giữa những kiến thức lý thuyết mà sinh viên đã học được với thực tế. - Tạo cơ hội cho sinh viên tiếp cận trực tiếp với để hiểu rõ hơn về các kiến thức đã học được trong sách vở và áp dụng lý thuyết vào thực tế. 3 - Nâng cao kiến thức, kỹ năng và rút ra nhiều kinh nghiệm thực tế phục phụ cho công tác sau khi ra trường.

- Là tài liệu tham khảo cho nghiên cứu khoa học.2 Ý nghĩa thực tiễn - Là cơ sở để lựa chọn và áp dụng các biện pháp quản lý môi trường phù hợp với điều kiện của địa phương. Nâng cao nhận thức của người dân về công tác quản lý và bảo vệ môi trường tại khu vực sinh sống. - Đánh giá hiện trạng môi trường, xác định được những tác động, áp lực gây ô nhiễm tại địa phương và mức độ ảnh hưởng của chúng. - Xây dựng được bộ chỉ thị môi trường phục phụ cho công tác đánh giá chất lượng môi trường, quy hoạch môi trường và quản lý môi trường.

4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2. Một số khái niệm - Môi trường gồm nhân tố vật chất do con người tạo ra và tự nhiên xung quanh chúng ta tác động đến cuộc sống, sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người, sinh thể sống. (Luật Bảo vệ môi trường 2005)[8] - Bảo vệ môi trường gồm các hoạt động bảo vệ cho một môi trường xanh, sạch, đẹp, nâng cao chất lượng môi trường, đảm bảo cân bằng sinh thái, ngăn chặn và giải quyết được các tác động của con người và tự nhiên đến môi trường, khai thác và sử dụng hợp lý, một cách có kinh tế nguồn tài nguyên thiên nhiên.

(Luật Bảo vệ môi trường 2005)[8] - Ô nhiễm môi trường là việc làm biến đổi tài sản của môi trường, tác động xấu và phá vỡ các tiêu chuẩn môi trường. (Luật Bảo vệ môi trường 2005)[8] - Suy thoái môi trường là việc gây tác động xấu đến các yếu tố cấu thành môi trường cả về mặt lượng và chất, tác động xấu đến cuộc sống con người và tự nhiên. (Luật Bảo vệ môi trường 2005)[8] - Báo cáo hiện trạng môi trường là báo cáo cung cấp các thông tin về hiện trạng và diễn biến môi trường, nguyên nhân gây ô nhiễm, suy thoái môi trường và tác động tới sức khỏe con người, kinh tế xã hội, hệ sinh thái và môi trường tự nhiên, từ đó phân tích nhu cầu xây dựng các chính sách môi trường và hiệu quả của các chính sách đó. (Thông tư 08/2010/TT - BTNMT) [2] - Theo UNEP: Chỉ thị môi trường (Environmeltal Indicator) là một độ đo tập hợp một số số liệu về môi trường ngành một thông tin tổng hợp về một khía cạnh của một quốc gia hoặc một địa phương.

- Chỉ thị môi trường: Là thông số cơ bản phản ánh các yếu tố đặc trưng của môi trường phục vụ mục đích đánh giá, theo dõi diễn biến chất lượng môi trường, lập báo cáo hiện trạng môi trường. (Thông tư 08/2010/TT - BTNMT) [2] - Các loại chỉ thị môi trường theo mô hình DPSIR 5 loại chỉ thị môi trường sau: + Các chỉ thị về động lực (D) phát triển kinh tế - xã hội, gây biến đổi áp lực đối với môi trường. + Các chỉ thị về áp lực (P) về chất thải ô nhiễm gây biến đổi hiện trạng môi trường. + Các chỉ thị về hiện trạng (S) môi trường (chất lượng/ô nhiễm môi trường).

+ Các chỉ thị về tác động (I) của ô nhiễm môi trường đối với sức khỏe, cuộc sống của con người, đối với các hệ sinh thái và đối với kinh tế - xã hội. + Các chỉ thị về đáp ứng (R) của nhà nước, xã hội và con người (chính sách, biện pháp, hành động) nhằm giảm thiểu các động lực, áp lực, gây biến đổi môi trường. (Thông tư 09/2009/TT - BTNMT)[1] - Trong mô hình DPSIR đối với nghiên cứu hiện trạng môi trường quốc gia hoặc bộ, ngành, địa phương các chỉ thị có thể phân theo nhóm (loại) sau: + Chỉ thị mô tả: Mô tả mức độ gia tăng của các yếu tố về nhân lực, thiết bị, phương tiện…có thể gây ra các áp lực về môi trường. + Chỉ thị đánh giá hoạt động: Bao gồm các chỉ thị phản ánh sự thay đổi chất lượng môi trường do các hoạt động của địa phương đó gây ra.

+ Chỉ thị hiệu quả: Phản ánh mối quan hệ trong chuỗi nhân quả giữa các thành phần trong mô hình DPSIR. Chỉ thị hiệu quả phù hợp nhất cho quá trình hoạch định chính sách là các chỉ thị liên quan giữa áp lực môi trường (P) và các hoạt động của con người (D). Những chỉ thị này cho thấy rõ tính hiệu quả môi trường của quy trình sản xuất và của chính các sản phẩm, ví dụ hiệu quả trong sử dụng tài nguyên, lượng phát thải, chất thải trên mỗi đơn vị sản lượng. + Chỉ thị đáp ứng: Phản ánh hành động đáp ứng của đơn vị trong quản lý môi trường, cải thiện chất lượng môi trường.

6 + Chỉ thị đánh giá độ bền vững môi trường: Là tập hợp nhiều thông số đặc trưng về môi trường cho phép đánh giá tổng hợp tình trạng môi trường của đơn vị nào đó. + Chỉ thị đề mục: Chỉ thị này không nêu số lượng, hiệu quả của một hành động nào mà chỉ nêu tên (Đề mục) của hành động hoặc vấn đề cần đề cập trong báo cáo hiện trạng môi trường (HTMT). Cơ sở pháp lý Một số văn bản pháp lý có liên quan về mô hình DPSIR và ứng dụng trong việc nghiên cứu chỉ thị môi trường: - Luật bảo vệ môi trường Việt Nam số 52/2005/QH11 ngày 29/11/2005 của Quốc hội. - Luật Bảo vệ và phát triển rừng số 29/2004/QH11 ngày 30/12/2004 của Quốc hội.

- Luật Đất đai số 13/2003/QH11 ngày 26/11/2003 của Quốc hội. - Nghị định 80/2006/NĐ - CP ngày 09/08/2006 của chính phủ Quy định chi tiết về hướng dẫn thi hành một số điều luật của Luật bảo vệ môi trường. - Nghị định 21/2008/NĐ - CP ngày 28/02/2008 sửa đổi, bổ sung một số điều của nghị định 80/2006/NĐ - CP ngày 09/08/2006 của Chính phủ về việc quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật bảo vệ môi trường. - Nghị định 117/2009/NĐ - CP ngày 31/12/2009 quy định về việc xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.