Luận án tiến sĩ ứng dụng lý thuyết hành vi có kế hoạch trong nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên đại học tại việt nam

Luận án tiến sĩ ứng dụng lý thuyết hành vi có kế hoạch, phân tích yếu tố ảnh hưởng dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên đại học tại Việt Nam.

• Đề tài: Ứng Dụng Lý Thuyết Hành Vi Có Kế Hoạch: Nghiên Cứu Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Dự Định Khởi Sự Kinh Doanh Của Sinh Viên Đại Học Việt Nam

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu, nhiệm vụ và câu hỏi nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp mới của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu
• 1.1.1. Tổng quan các nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh
• 1.1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu ứng dụng lý thuyết hành vi có kế hoạch trong nghiên cứu dự định khởi sự kinh doanh
• 1.1.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.2. Khởi sự kinh doanh và dự định khởi sự kinh doanh
• 1.3. Lý thuyết hành vi có kế hoạch và ứng dụng lý thuyết hành vi có kế hoạch trong nghiên cứu khởi sự kinh doanh
• 1.3.1. Lý thuyết hành vi có kế hoạch
• 1.3.2. Ứng dụng lý thuyết hành vi có kế hoạch trong nghiên cứu khởi sự kinh doanh
• 2. CHƯƠNG 2: GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Căn cứ xây dựng giả thuyết và mô hình nghiên cứu
• 2.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu sơ bộ và xây dựng phiếu điều tra
• 3.2.1. Nghiên cứu sơ bộ định tính
• 3.2.2. Nghiên cứu sơ bộ định lượng
• 3.2.3. Xây dựng phiếu điều tra
• 3.3. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.3.1. Phương pháp chọn mẫu
• 3.3.2. Phương pháp phân tích số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu
• 4.2. Kết quả kiểm định thang đo
• 4.2.1. Kết quả kiểm định độ tin cậy của các thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha
• 4.2.2. Kết quả kiểm định thang đo bằng phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 4.2.3. Kết quả kiểm định thang đo bằng phân tích nhân tố khẳng định (CFA)
• 4.3. Kết quả kiểm định mô hình và các giả thuyết nghiên cứu
• 4.3.1. Kết quả kiểm định mô hình nghiên cứu
• 4.3.2. Kiểm định các giả thuyết nghiên cứu
• 4.4. So sánh mô hình nghiên cứu theo các nhóm của các biến kiểm soát bằng phương pháp phân tích cấu trúc đa nhóm
• 4.4.1. Phân tích cấu trúc đa nhóm theo giới tính
• 4.4.2. Phân tích cấu trúc đa nhóm theo ngành học
• 5. CHƯƠNG 5: BÌNH LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5.2. Kiến nghị từ kết quả nghiên cứu
• 5.2.1. Đối với cơ quan quản lý nhà nước
• 5.2.2. Đối với các trường đại học
• 5.3. Đóng góp của luận án
• 5.4. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.5. Kết luận chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Lý thuyết hành vi có kế hoạch

Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) là nền tảng lý thuyết chính trong nghiên cứu này. TPB giải thích cách thái độ, chuẩn chủ quan, và nhận thức kiểm soát hành vi ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên. Nghiên cứu này áp dụng TPB để phân tích các yếu tố tác động đến quyết định khởi nghiệp của sinh viên đại học Việt Nam. TPB được chọn vì khả năng dự đoán hành vi dựa trên ý định, đặc biệt trong bối cảnh khởi nghiệp.

1.1. Thái độ đối với kinh doanh

Thái độ đối với kinh doanh là yếu tố quan trọng trong TPB. Nghiên cứu chỉ ra rằng sinh viên có thái độ tích cực với kinh doanh thường có dự định khởi sự kinh doanh cao hơn. Thái độ này được hình thành từ nhận thức về lợi ích và rủi ro của việc kinh doanh. Ví dụ, sinh viên nhận thấy kinh doanh mang lại cơ hội phát triển cá nhân và tài chính sẽ có xu hướng khởi nghiệp mạnh mẽ hơn.

1.2. Chuẩn chủ quan

Chuẩn chủ quan phản ánh áp lực xã hội và sự ủng hộ từ gia đình, bạn bè, và cộng đồng. Nghiên cứu cho thấy sinh viên nhận được sự ủng hộ từ người thân có dự định khởi sự kinh doanh cao hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong văn hóa Việt Nam, nơi gia đình đóng vai trò lớn trong quyết định cá nhân.

II. Dự định khởi sự kinh doanh

Dự định khởi sự kinh doanh là trọng tâm của nghiên cứu này. Nghiên cứu xác định các yếu tố ảnh hưởng đến dự định này, bao gồm động lực khởi nghiệp, cơ hội kinh doanh, và thách thức khởi nghiệp. Kết quả cho thấy sinh viên có động lực mạnh mẽ và nhận thức rõ về cơ hội kinh doanh thường có dự định khởi nghiệp cao hơn.

2.1. Động lực khởi nghiệp

Động lực khởi nghiệp là yếu tố then chốt thúc đẩy sinh viên theo đuổi kinh doanh. Nghiên cứu chỉ ra rằng động lực nội tại, như mong muốn tự chủ và sáng tạo, có tác động mạnh mẽ đến dự định khởi sự kinh doanh. Động lực này thường được nuôi dưỡng thông qua giáo dục và trải nghiệm thực tế.

2.2. Cơ hội và thách thức khởi nghiệp

Cơ hội kinh doanh và thách thức khởi nghiệp là hai mặt của cùng một đồng xu. Sinh viên nhận thức rõ về cơ hội thị trường và có kế hoạch vượt qua thách thức thường có dự định khởi nghiệp mạnh mẽ hơn. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đào tạo khởi nghiệp để giúp sinh viên vượt qua các rào cản.

III. Yếu tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh

Nghiên cứu xác định nhiều yếu tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên, bao gồm tâm lý sinh viên, môi trường kinh doanh, và hỗ trợ từ nhà trường. Các yếu tố này tương tác phức tạp, tạo nên bức tranh toàn diện về quyết định khởi nghiệp.

3.1. Tâm lý sinh viên

Tâm lý sinh viên đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành dự định khởi sự kinh doanh. Sinh viên có tư duy tích cực, sẵn sàng chấp nhận rủi ro thường có xu hướng khởi nghiệp cao hơn. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng sự tự tin và khả năng giải quyết vấn đề là yếu tố tâm lý quan trọng.

3.2. Môi trường kinh doanh

Môi trường kinh doanh tại Việt Nam, bao gồm chính sách hỗ trợ và cơ sở hạ tầng, ảnh hưởng lớn đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải thiện môi trường kinh doanh để thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp.

IV. Ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu này có giá trị thực tiễn cao, đặc biệt trong việc thiết kế các chương trình đào tạo khởi nghiệp và chính sách hỗ trợ sinh viên. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở để các trường đại học và cơ quan chính phủ xây dựng chiến lược thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp trong sinh viên.

4.1. Đào tạo khởi nghiệp

Đào tạo khởi nghiệp là giải pháp quan trọng để nâng cao dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên. Nghiên cứu đề xuất các chương trình đào tạo tập trung vào phát triển kỹ năng, kiến thức kinh doanh, và tư duy sáng tạo. Điều này giúp sinh viên tự tin hơn trong việc theo đuổi ý tưởng kinh doanh.

4.2. Hỗ trợ từ nhà trường và chính phủ

Hỗ trợ từ nhà trường và chính phủ là yếu tố then chốt để thúc đẩy khởi nghiệp. Nghiên cứu khuyến nghị tăng cường các chính sách hỗ trợ tài chính, cơ sở hạ tầng, và mạng lưới kết nối cho sinh viên khởi nghiệp. Điều này tạo môi trường thuận lợi để sinh viên biến ý tưởng thành hiện thực.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự bùng nổ của làn sóng khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đã khẳng định vai trò xung kích của tinh thần doanh nhân đối với sự phát triển kinh tế - xã hội. Khởi sự kinh doanh không đơn thuần là quá trình thành lập một thực thể kinh tế mới mà là động lực thúc đẩy năng suất, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và giải quyết việc làm (Shane & Venkataraman, 2000; Carree & Thurik, 2003; Guerrero et al., 2008). Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi và tích cực hội nhập quốc tế, việc thúc đẩy tinh thần khởi sự kinh doanh trong giới trẻ, đặc biệt là sinh viên đại học – lực lượng lao động trí tuệ chất lượng cao – trở thành nhiệm vụ chiến lược quốc gia.

Dữ liệu từ Báo cáo Chỉ số Khởi nghiệp Toàn cầu (GEM 2015/2016) phản ánh một thực trạng đáng chú ý: Việt Nam đứng thứ 20 trên 60 quốc gia về tỷ lệ động lực khởi sự giai đoạn đầu, song chỉ số động cơ khởi nghiệp tổng thể chỉ đạt 1,5 điểm (xếp thứ 42/60), thấp hơn đáng kể so với các nước trong khu vực Đông Nam Á như Thái Lan (thứ 9/60), Malaysia (thứ 6/60), Indonesia (thứ 28/60) và Philippines (thứ 38/60). Đáng chú ý, tỷ lệ khởi sự để nắm bắt cơ hội làm giàu đạt 62,6%, trong khi khởi sự vì không có lựa chọn nghề nghiệp nào tốt hơn (thoát nghèo) chiếm tới 37,4% (đứng thứ 7/60 toàn cầu). Trong nhóm khởi sự nhằm tận dụng cơ hội, có tới 46,9% hướng đến mục tiêu gia tăng thu nhập ngắn hạn và chỉ có 11,0% khởi sự nhằm đạt được tính tự chủ nghề nghiệp. Đến giai đoạn GEM 2017/2018, khảo sát ghi nhận 25,0% người trưởng thành tại Việt Nam có ý định khởi sự kinh doanh và 23,3% đã tham gia vào hoạt động khởi sự thành công. Thực tiễn này đặt ra câu hỏi quản lý cấp thiết: Làm thế nào để các cơ quan quản lý vĩ mô và cơ sở giáo dục đại học xây dựng chính sách thúc đẩy dự định khởi sự kinh doanh đổi mới sáng tạo, bền vững ở sinh viên?

Về mặt học thuật, mặc dù các nghiên cứu quốc tế đã tiếp cận hành vi khởi sự thông qua "cách tiếp cận dự định" (Bird, 1988; Krueger et al., 2000), song vẫn tồn tại khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu. Phần lớn các công trình tập trung vào các yếu tố nội sinh hoặc được thực hiện tại các nền kinh tế phát triển phương Tây (Perkmann et al., 2013; Nguyễn et al., 2018). Cơ chế tác động tương hỗ giữa các nhân tố bối cảnh, thể chế bên ngoài (external/contextual factors) tới các cấu phần nhận thức, thái độ bên trong (internal cognitive factors) của cá nhân trong nền kinh tế chuyển đổi vẫn chưa được giải thích toàn diện (Welter, 2011; Turker & Selcuk, 2009).

Luận án tiến sĩ ngành Quản trị kinh doanh (Mã số: 9340101) của nghiên cứu sinh Dương Công Doanh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Ngọc Huyền tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, 2019), giải quyết trọn vẹn khoảng trống trên thông qua việc ứng dụng và mở rộng Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch (Theory of Planned Behavior - TPB) của Ajzen (1991). Luận án tập trung giải quyết 5 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Khung lý thuyết nào phù hợp nhất để giải thích và dự báo dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi tại Việt Nam?
2. Các yếu tố thuộc thái độ cá nhân tác động như thế nào tới dự định khởi sự kinh doanh?
3. Các nhân tố môi trường, bối cảnh bên ngoài tác động trực tiếp và gián tiếp như thế nào tới quá trình nhận thức và dự định khởi sự?
4. Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về giới tính và khối ngành học trong mô hình tác động hay không?
5. Các hàm ý chính sách và giải pháp giáo dục nào cần được thực thi để nâng cao ý định khởi nghiệp của sinh viên?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được kiểm định trên phạm vi khảo sát quy mô quốc gia gồm 14 trường đại học (8 trường miền Bắc, 3 trường miền Trung, 3 trường miền Nam) với cỡ mẫu trên 1.000 sinh viên năm cuối trong giai đoạn nghiên cứu từ năm 2017 đến 2019, đáp ứng nghiêm ngặt tiêu chuẩn cỡ mẫu của Comrey và Lee (1992).

Literature Review và Positioning

Khởi sự kinh doanh trong lý luận kinh tế học và quản trị học được phân nhánh thành hai trường phái tiếp cận chủ đạo: kinh tế lao động với góc nhìn tự tạo việc làm (self-employment) (Kolvereid, 1996a) và quản trị kinh doanh với bản chất tinh thần doanh nhân (entrepreneurship), chấp nhận rủi ro để tối ưu hóa cơ hội thị trường và tạo lập giá trị mới (Schumpeter, 1975; Begley & Tan, 2001). Tổng quan 93 công trình nghiên cứu quốc tế giai đoạn 1996-2019 cho thấy các tiền tố tác động đến dự định khởi sự được phân chia thành 4 nhóm nhân tố chính:

• Đặc tính cá nhân (Personality Traits): Sự tự tin, thiên hướng chấp nhận rủi ro, khả năng tự kiểm soát và tính đổi mới sáng tạo (Altinay et al., 2012; Gurel et al., 2010; Luthje & Franke, 2003).
• Động lực cá nhân (Personal Motivation): Nhu cầu thu nhập, sự độc lập tài chính, mong muốn khẳng định vị thế xã hội (Barba-Sanchez & Atienza-Sahuquillo, 2017; Kautonen et al., 2013).
• Môi trường và bối cảnh (Contextual Environment): Văn hóa xã hội, thể chế pháp lý, cơ chế hỗ trợ của chính phủ và môi trường giáo dục khởi nghiệp (Welter, 2011; Shirokova et al., 2015; Miranda et al., 2017).
• Nhân khẩu học và nền tảng cá nhân (Personal Background): Giới tính, truyền thống gia đình, kinh nghiệm thực tiễn (Wang & Wong, 2004; Asamani & Mensah, 2013).

Trong dòng nghiên cứu nhận thức hành vi, 3 mô hình lý thuyết nền tảng chi phối gồm: Mô hình Sự kiện Khởi sự (Entrepreneurial Event Model - EEM) của Shapero và Sokol (1982), Mô hình Dự định Khởi sự (Entrepreneurial Intention Model - EIM) của Bird (1988) và Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch (TPB) của Ajzen (1991). Luận án định vị vị trí học thuật dựa trên TPB bởi tính chặt chẽ, khả năng phân tách rành mạch giữa thái độ cá nhân và chuẩn mực xã hội, đồng thời khắc phục sự thiếu hụt kiểm chứng thực nghiệm của mô hình EIM (Drnovsek & Erikson, 2005).

Tranh luận học thuật lớn nhất trong cấu trúc TPB xoay quanh biến số "Chuẩn chủ quan" (Subjective Norms). Trong khi các nghiên cứu của Carr và Sequeira (2007), Van Gelderen et al. (2008), Zaremohzzabieh et al. (2019) chứng minh chuẩn chủ quan tác động mạnh mẽ và thuận chiều tới dự định, thì nhiều học giả quốc tế như Autio et al. (2001), Liñán và Chen (2009), Conner và Armitage (2001) lại kết luận rằng mối quan hệ này không có ý nghĩa thống kê hoặc bị triệt tiêu khi đưa vào mô hình cấu trúc. Nhiều nghiên cứu thậm chí đã loại bỏ biến này ra khỏi khung phân tích (Liñán, 2008; Peterman & Kennedy, 2003).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế đa quốc gia:

• Nghiên cứu của Iakovleva et al. (2011): Thực hiện trên 13 quốc gia, chỉ ra rằng ba thành phần của TPB giải thích 59% phương sai dự định tại các nước phát triển (Australia, Canada, Pháp, Đức, Hà Lan...) và 62% tại các nước đang phát triển (Brazil, Mexico, Romania, Nga, Ukraine). Mối tương quan giữa các biến nhận thức và dự định ở các nước đang phát triển thậm chí mạnh hơn các nước phát triển.
• Nghiên cứu của Paul và Shrivastava (2016): So sánh giữa Ấn Độ (nước đang phát triển) và Nhật Bản (nước phát triển), chỉ ra rằng dự định khởi sự của các nhà quản trị trẻ không phụ thuộc tuyến tính vào trình độ phát triển kinh tế vĩ mô mà chịu sự chi phối của rào cản văn hóa và năng lực hành vi chủ động.
• Nghiên cứu của Engle et al. (2010): Khảo sát trên 12 quốc gia ghi nhận mức độ tác động không đồng nhất của thái độ và chuẩn chủ quan giữa các nền văn hóa khác biệt.

Tại Việt Nam, các công trình của Nguyễn Thu Thủy (2015), Ngô Quỳnh An (2012), Khương và An (2016), Cường Nguyễn (2015), và Đoàn Thị Thu Trang (2018) đã tiếp cận từng khía cạnh riêng lẻ như trải nghiệm cá nhân, tự tạo việc làm hay sinh viên khối kỹ thuật. Luận án của Dương Công Doanh định vị sự tiên phong khi xây dựng một mô hình tích hợp toàn diện, xem xét đồng thời tác động trực tiếp và trung gian của 4 biến môi trường bên ngoài tới 4 cấu phần nhận thức bên trong trên mẫu đại diện đa vùng miền của sinh viên đại học Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch (Ajzen, 1991) bằng việc tích hợp Lý thuyết Năng lực Tự tin Bản thân (Social Cognitive Theory / Self-Efficacy) của Bandura (1986) và Lý thuyết Vốn Xã hội (Social Capital Theory).

Đóng góp lý luận mang tính đột phá của nghiên cứu là giải mã cơ chế truyền dẫn của "Chuẩn chủ quan" và "Vốn quan hệ xã hội". Nghiên cứu chứng minh chuẩn chủ quan không tác động trực tiếp lên dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên mà chuyển hóa hoàn toàn qua các biến trung gian nhận thức: Thái độ đối với khởi sự, Cảm nhận khả năng kiểm soát và Sự tự tin vào năng lực khởi sự. Phát hiện này giải quyết dứt điểm mâu thuẫn tồn tại hàng thập kỷ trong y văn TPB quốc tế (Ajzen, 1991; Conner & Armitage, 2001; Vuković et al., 2017).

Khung phân tích độc đáo

Mô hình nghiên cứu thiết lập mối quan hệ cấu trúc đa tầng giữa 9 khái niệm tiềm ẩn (latent constructs):

• Nhóm biến ngoại sinh (Bối cảnh và môi trường):
  1. Vốn quan hệ xã hội (Social Capital)
  2. Môi trường đào tạo đại học (University Training Environment)
  3. Cơ chế chính sách của chính phủ (Government Policy & Regulatory Framework)
  4. Quan niệm của xã hội (Societal Valuation / Social Attitude toward Entrepreneurship)
• Nhóm biến trung gian nội sinh (Nhận thức và thái độ cá nhân): 5. Thái độ đối với khởi sự kinh doanh (Attitude Toward Entrepreneurship - ATE) 6. Chuẩn chủ quan (Subjective Norms - SN) 7. Cảm nhận khả năng kiểm soát hành vi (Perceived Behavioral Control - PBC) 8. Sự tự tin vào năng lực khởi sự (Entrepreneurial Self-Efficacy - ESE)
• Biến phụ thuộc cốt lõi: 9. Dự định khởi sự kinh doanh (Entrepreneurial Intention - EI)
• Biến kiểm soát và so sánh đa nhóm: Giới tính (Nam/Nữ) và Ngành học (Kinh tế - QTKD / Kỹ thuật - Khác).

Khung phân tích xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions), trong đó sự tác động của các thể chế vĩ mô và giáo dục đại học được lọc qua lăng kính đánh giá chủ quan của cá nhân trước khi định hình xu hướng hành vi cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận khách quan và nhận thức luận thực chứng (Positivism), kết hợp thiết kế phương pháp hỗn hợp (mixed-methods design) theo trình tự hai giai đoạn:

1. Nghiên cứu sơ bộ định tính: Thực hiện phỏng vấn sâu cá nhân và thảo luận nhóm tập trung với các chuyên gia, giảng viên và sinh viên nhằm hiệu chỉnh thang đo quốc tế cho phù hợp với ngữ cảnh văn hóa, thể chế và ngôn ngữ kinh tế tại Việt Nam.
2. Nghiên cứu sơ bộ định lượng: Khảo sát thử nghiệm mẫu nhỏ để sàng lọc biến quan sát, kiểm định sơ bộ độ tin cậy và giá trị nội dung của bảng câu hỏi.
3. Nghiên cứu định lượng chính thức: Thu thập dữ liệu diện rộng phục vụ kiểm định mô hình cấu trúc tuyến tính.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện được triển khai tại 14 trường đại học trên cả ba miền Bắc - Trung - Nam, đại diện cho các khối ngành đào tạo trọng điểm (Kinh tế, Quản trị kinh doanh, Kỹ thuật, Công nghệ). Bảng hỏi sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (từ 1 - Hoàn toàn không đồng ý đến 5 - Hoàn toàn đồng ý), được kế thừa và phát triển từ các thang đo chuẩn hóa quốc tế của Linan và Chen (2009), Krueger et al. (2000), Kolvereid (1996a), Chen et al. (1998).

Quy trình kiểm soát chất lượng dữ liệu tuân thủ chuẩn mực cao:

• Đánh giá độ tin cậy thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha (ngưỡng chấp nhận $\alpha \ge 0.70$, hệ số tương quan biến - tổng $\ge 0.30$).
• Kiểm định tính giá trị qua Phân tích Nhân tố Khám phá (EFA) với phương pháp trích Principal Axis Factoring và phép xoay Promax/Varimax.
• Kiểm định Phân tích Nhân tố Khẳng định (CFA) để đánh giá tính hội tụ (Convergent Validity: $AVE > 0.50, CR > 0.70$), tính phân biệt (Discriminant Validity), và độ phù hợp của mô hình đo lường tới hạn (CMIN/df, GFI, TLI, CFI, RMSEA).

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng quy mô lớn được xử lý thông qua phần mềm SPSS và AMOS phiên bản 22.0. Kỹ thuật Mô hình hóa Cấu trúc Tuyến tính (Structural Equation Modeling - SEM) được áp dụng để kiểm định đồng thời các mối quan hệ tác động trực tiếp và gián tiếp.

Nhằm kiểm tra tính bất biến của mô hình, phân tích cấu trúc đa nhóm (Multi-Group Analysis - MGA) được thực hiện để so sánh giữa mô hình khả biến (unconstrained model) và mô hình bất biến từng phần/toàn phần (constrained model) theo tiêu chí giới tính và ngành học thông qua kiểm định độ chênh lệch Chi-bình phương ($\Delta \chi^2$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự thống trị của Thái độ cá nhân và Cảm nhận kiểm soát: "Thái độ đối với khởi sự kinh doanh" và "Cảm nhận khả năng kiểm soát" là hai nhân tố có tác động trực tiếp tích cực và mạnh mẽ nhất tới dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên, khẳng định tính vững chắc của mô hình TPB gốc (Ajzen, 1991).
2. Giải mã vai trò của Chuẩn chủ quan: "Chuẩn chủ quan" không có tác động trực tiếp có ý nghĩa thống kê tới dự định khởi sự kinh doanh, nhưng tạo ra tác động gián tiếp có ý nghĩa rất lớn thông qua việc nâng cao sự tự tin vào năng lực khởi sự, củng cố thái độ tích cực và gia tăng cảm nhận kiểm soát hành vi.
3. Tác động kép của Môi trường đào tạo đại học: Môi trường đào tạo đại học là yếu tố bối cảnh duy nhất thể hiện sức mạnh tác động đồng thời cả trực tiếp và gián tiếp ở mức độ cao tới dự định khởi sự của sinh viên.
4. Cơ chế tác động của Vốn quan hệ xã hội và Quan niệm xã hội: Cả hai yếu tố này không tác động trực tiếp đến dự định nhưng đóng vai trò là "bệ đỡ tâm lý" ngoại sinh, tác động gián tiếp rất mạnh mẽ thông qua việc khuếch đại sự tự tin năng lực bản thân và cảm nhận kiểm soát.
5. Phát hiện ngược kỳ vọng về Cơ chế chính sách của Chính phủ: Cơ chế chính sách của chính phủ tác động yếu và có chiều hướng tiêu cực đến dự định khởi sự của sinh viên. Điều này phản ánh khoảng cách lớn giữa các văn bản chính sách vĩ mô với mức độ tiếp cận, thụ hưởng thực tế của sinh viên khi bắt tay vào xây dựng đề án khởi nghiệp.
6. Tính bất biến về giới tính và ngành học: Phân tích đa nhóm chứng minh không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê trong mô hình cấu trúc tác động giữa nam và nữ, cũng như giữa sinh viên khối kinh tế và sinh viên khối phi kinh tế/kỹ thuật.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc từ một nền kinh tế chuyển đổi Đông Nam Á, chuẩn hóa bộ thang đo đo lường các yếu tố thể chế và nhận thức khởi nghiệp cho sinh viên.
• Về quản trị đại học: Chuyển đổi phương pháp đào tạo khởi nghiệp từ trang bị kiến thức kinh doanh thuần túy sang rèn luyện tư duy thực chiến, tạo lập mạng lưới kết nối doanh nhân cố vấn (mentorship) và phát triển các trung tâm ươm tạo ngay trong trường học.
• Về chính sách công: Chính phủ cần tái cấu trúc các kênh hỗ trợ khởi nghiệp thanh niên, đơn giản hóa thủ tục tiếp cận vốn mồi, quỹ đầu tư thiên thần, và đẩy mạnh công tác truyền thông nhằm nâng cao vị thế của doanh nhân trong xã hội.

Limitations và Future Research

1. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional Design): Dữ liệu thu thập tại một thời điểm đo lường dự định chứ chưa theo dõi hành vi khởi sự thực tế diễn ra sau khi sinh viên tốt nghiệp (khoảng cách giữa ý định và hành vi - Intention-Action Gap).
2. Phương pháp tự báo cáo (Self-reported Data): Tiềm ẩn nguy cơ sai lệch do phương sai phương pháp chung (Common Method Bias).
3. Phạm vi đối tượng nghiên cứu: Giới hạn ở sinh viên đại học năm cuối, chưa bao quát nhóm thanh niên học nghề hoặc lao động trẻ ngoài học đường.

Hướng nghiên cứu tương lai:

• Triển khai nghiên cứu dọc (Longitudinal Study) để theo dõi tỷ lệ chuyển đổi từ dự định sang hành vi khởi sự thực tế sau 1-3 năm tốt nghiệp.
• Mở rộng mô hình đa cấp (Multi-level SEM) tích hợp các biến số cấp trường đại học (văn hóa khởi nghiệp trường học, quỹ ươm tạo) và cấp tỉnh/thành phố (chỉ số PCI, hệ sinh thái khởi nghiệp địa phương).
• Thực hiện các nghiên cứu so sánh đối sánh quốc tế (Cross-cultural Comparative Studies) giữa Việt Nam và các quốc gia trong khối ASEAN.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án đóng góp nguồn tài liệu tham khảo học thuật có giá trị trích dẫn cao trong lĩnh vực nghiên cứu hành vi khởi sự kinh doanh tại châu Á. Về mặt chính sách, các phát hiện thực nghiệm cung cấp luận cứ khoa học sắc bén hỗ trợ Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ trong việc thực thi Đề án 1665 "Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp đến năm 2025". Đề tài thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ khởi sự mưu sinh dựa trên tài nguyên sang khởi nghiệp sáng tạo tạo giá trị gia tăng cao cho nền kinh tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận mô hình nghiên cứu mở rộng chuẩn mực, phương pháp phân tích SEM và MGA chuyên sâu.
• Giảng viên và nhà quản lý đại học: Cơ sở thiết kế chương trình đào tạo khởi sự kinh doanh tích hợp kỹ năng thực tế.
• Nhà hoạch định chính sách: Căn cứ thực tiễn để tinh chỉnh cơ chế vườn ươm, chính sách hỗ trợ vốn và thủ tục pháp lý cho giới trẻ.
• Các tổ chức ươm tạo và quỹ đầu tư: Thấu hiểu tâm lý, điểm nghẽn nhận thức của nhà sáng lập trẻ để có chiến lược đồng hành hiệu quả.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch (Ajzen, 1991) bằng cách chứng minh "Chuẩn chủ quan" đóng vai trò là tiền tố gián tiếp tác động thông qua ba biến trung gian nhận thức (Thái độ, Khả năng kiểm soát và Năng lực tự tin khởi sự), giải quyết triệt để tranh cãi học thuật kéo dài về mối quan hệ trực tiếp của biến số này đối với dự định hành vi.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước tại Việt Nam? So với nghiên cứu của Cường Nguyễn (2015) chỉ dùng hồi quy OLS trên mẫu 250 sinh viên tại TP.HCM, hay Đoàn Thị Thu Trang (2018) chỉ khảo sát sinh viên kỹ thuật, luận án đã triển khai phân tích SEM và kiểm định cấu trúc đa nhóm (MGA) trên mẫu khảo sát quy mô quốc gia gồm hơn 1.000 sinh viên tại 14 trường đại học trên cả nước, đảm bảo tính đại diện và độ chuẩn xác thống kê vượt trội.

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất là gì? Phát hiện về tác động âm và yếu của biến "Cơ chế chính sách của chính phủ" tới dự định khởi sự của sinh viên. Kết quả này phản ánh nghịch lý thực tế: dù chính sách ban hành nhiều nhưng độ phức tạp về thủ tục hành chính và sự thiếu thực chất trong triển khai khiến sinh viên cảm thấy e ngại và hoài nghi khi tiếp cận.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình lặp lại (Replication Protocol) không? Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ thang đo chuẩn hóa, cấu trúc bảng hỏi, quy trình chọn mẫu phân tầng, các chỉ số độ tin cậy Cronbach's Alpha, hệ số tải nhân tố EFA/CFA và cú pháp phân tích trên AMOS 22, cho phép tái lập nghiên cứu hoàn toàn trên các bối cảnh mới.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được định hình ra sao? Định hình hướng tiếp cận liên ngành giữa Kinh tế học Hành vi, Khoa học Thể chế và Tâm lý học Giáo dục, trọng tâm là phân tích biến động nhận thức theo thời gian và đánh giá tác động của môi trường số hóa (Digital Entrepreneurship) đến hành vi lập nghiệp của thế hệ trẻ.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về khởi sự kinh doanh và khẳng định sự phù hợp vượt trội của Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch (TPB) trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi.
2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình cấu trúc tuyến tính mở rộng tích hợp 9 cấu phần lý thuyết, chứng minh cơ chế tác động trực tiếp và gián tiếp của các yếu tố bối cảnh môi trường.
3. Giải mã thành công vai trò trung gian toàn phần của các yếu tố thái độ cá nhân trong mối quan hệ giữa chuẩn mực xã hội, vốn quan hệ xã hội với dự định khởi sự kinh doanh.
4. Xác lập bằng chứng thực nghiệm vững chắc về tính bất biến cấu trúc theo giới tính và chuyên ngành đào tạo của sinh viên đại học Việt Nam.
5. Cung cấp hệ thống giải pháp và hàm ý quản trị khả thi, đóng góp thiết thực vào việc xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TONG QUAN NGHIEN CUU VA CO SO LY THUYET 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Tổng quan các nghiên cứu các nhân tỗ ảnh hướng tới dự định khởi sự kinh doanh Khởi sự kinh doanh trong những năm gần đây nhận được sự quan tâm từ các nhà hoạch định chính sách, các nhà giáo dục và các nhà nghiên cứu bởi khởi sự kinh doanh đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế, sự phát triển ôn định của xã hội và giải quyết công ăn việc làm cho người lao động của các quốc gia trên thế giới. Các nhân tế tác động tới dự định khởi sự kinh doanh rất đa đạng từ đặc điểm tính cách cá nhân, môi trường, văn hóa, thể chế, cho đến các yếu tố động lực như mong muốn khẳng định bản thân.

Tuy nhiên, các nghiên cứu về khởi sự kinh doanh vẫn chưa thống nhất được những yếu tố nào là những yếu tố chính ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh. Vì vậy phần tổng quan nghiên cứu này tác giả sẽ trình bày tóm lược các công trình nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng tới dự định trở thành doanh nhân của sinh viên Đại học. Tổng quan các công trình nghiên cứu các nhân tố (yếu tố) ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh được trình bày trong bảng 7 (Phụ lục 1). Các công trình nghiên cứu trong phan này (93 công trình nghiên cứu) hầu hết được trình bày bằng tiếng Anh và được xuất bản trong các tạp chí uy tín từ năm 1996 cho tới 2019.

Nhìn chung, căn cứ theo nội dung thì các nhân tố (yếu tố) tác động tới dự định khởi sự kinh doanh có thể được chia thành 04 nhóm nhân tố: Thứ nhất, nhóm nhân tô liên quan tới đặc điểm (tính cách) cá nhân (Personality Traits): Theo két quả tổng quan các công trình nghiên cứu thì đặc điểm (tính cách) cá nhân nhận được sự quan tâm nhiều nhất từ các nhà nghiên cứu và cũng được coi là nhân tố ảnh hưởng mạnh nhất tới dự định khởi sự kinh doanh (Altinay va cOng sự, 2012). Những đặc điểm (tính cách) cá nhân ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh của một người gồm có: Sự tự tin (self-confidence) (Baughn và cộng sự, 2006; Camelo-Ordaz và cộng sự, 2016; Esfandiar và cộng sự, 2017; Gerba, 2012; Hsu và cộng sự, 2018; Haddoud, 2019; Kolvereid, 1996a; Lee và cộng sự, 2009; Peng và cộng sự, 2012; Turker và Selcuk, 2009; Tolentino và cộng sự, 2014; VirzI và cộng sự, 2015; Nowiáñski và Zaremohzzabich và cộng sự, 2019), thiên hướng chấp nhận rủi ro (Altinay và cộng sự, 2012; Gurel và cộng sự, 2010; Khương và An, 2016; Luthuje và Franke, 2003; Naushad, 2018; Walter và cộng sự, 2013), khả năng tự kiểm soát (Altnay và cộng sự, 2012; Gurel và cộng sự, 2010; 10 Khuong va An, 2016; Luthuje va Franke, 2003; Naushad, 2018), tính sáng tạo-thích đổi mới (Hormiga và cộng sự, 2013; Kakkonen, 2004; Opoku-Antwi và cộng sự, 2012; Nsereko và cộng sự, 2018), tính độc lập (Carter và cộng sự, 2003; Fernández-CorneJo và cộng sự, 2018; Hajer và Habid, 2013;Uddin và Bose, 2012).Ngoài ra, một số nhân tố như phong cách sống hay khả năng chịu đựng cũng thuộc nhóm nhân tố đặc điểm (tính cách) cá nhân (Lin và cộng sự, 2017). Thứ hai, nhóm yếu tổ liên quan tới động lực cá nhân (Personal Motivation): Barba- Sanchez & Atienza-Sahuquillo (2017) cho rằng nhu cầu kiếm thêm thu nhập và mong muốn độc lập (tài chính, thời gian) ảnh hưởng mạnh tới dự định khởi sự kinh doanh. Trong khi đó Segumpan và Zahari (2012) thì cho rằng ngoài nhu cầu kiếm thêm thu nhập, mong muốn có vị trí trong xã hội và thích sự chuyên nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng tới dự định khởi sự kinh doanh.

Perri và cộng sự (2012) lại chỉ ra rằng chính mong muốn có thêm thu nhập và thiếu cơ hội việc làm thích hợp lại là động lực chính đề người ta khởi sự kinh doanh ở Trung Quốc và Việt Nam.Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu lại cho rằng chính nhu cầu làm giàu và mong muốn khẳng định bản thân là động lực quan trọng đề khởi sự kimh doanh (Camelo-Ordaz và cộng sự, 2016; Kautonen và cộng sự, 2013; Liargovas và Skandalis, 2012; Lin va Si, 2014; Tkachev va Kolvereid, 1999; Van Gelderen va cộng sự, 2008; Smith va Beasley, 2011). Ngoai ra, một số nhân tố (yếu tố) như mong muốn cân bằng cuộc sống và công việc cũng là động lực ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh (Brice va Nelson, 2008; Franco và cộng sự, 2010; Pruett và cộng sự, 2009). Thứ ba, nhóm yếu tổ liên quan tới môi trường và bối cảnh (Contextual Environment): Cac yéu té lién quan tới môi trường và bối cảnh có thê thúc đây hoặc ngăn cản các hoạt động khởi sự kinh doanh, ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh thông qua cảm nhận về lợi ích hay bất lợi khi tiến hành khởi sự (Franke và Luthje, 2004). Trong đó, bối cảnh văn hóa được coi là một trong các yếu tố có mối quan hệ tương quan mạnh tới dự định khởi sự kinh doanh (Adekiya và Ibrahim, 2016; Bogatyreva và cộng sự, 2019; Miranda va cong sự, 2017; Lin và cộng sự, 2017; Shirokova và cộng sự, 2015; Ismail và cộng sự, 2012), và mong muốn khởi sự kinh doanh (Baughn và cộng sự, 2006).

Sự phát triển cơ sở hạ tầng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đây các hoạt động khởi sự kinh doanh (Khương và An, 2016). Ngoài ra, bối cảnh về chính trị, xã hội và kinh tế ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh cũng được xem như nhân tố quan trọng ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh trong các nghiên cứu về khởi sự kinh doanh gần day (Bonesso va cộng sự, 2018; Esfandiar va cong su, 2017; Lin va Si, 2014; Lin va cong sự, 2017; Shiri và cộng sự, 2012; Shirokova và cộng sự, 2015; Siu và Lo, 2013). Đặc biệt, những năm gần đây, mối quan hệ g1ữa môi trường giáo dục-đào tạo (học đại học, giáo dục 11 và đào tạo về khởi sự kinh doanh) và dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên được quan tâm nghiên cứu hơn cả (Adekiya và Ibrahim, 2016; Gordon va Bursuc, 2018; Barba- Sanchez & Atienza-Sahuquillo, 2017; Barral và cộng sự, 2018; Hunady và cộng sự, 2018; Farashah, 2013; Miranda va cộng sự, 2017; Shinnar và cộng sự, 2014; Shirokova và cộng su, 2015; Virzi va cong sur, 2015). Thứ tư, nhóm yếu tô liên quan tới nhân khẩu học và nên tảng cá nhân (Personal Background): Wang và Wong (2004) chỉ ra rằng giới tính, nền tảng gia đình và trình độ học vấn có ảnh hưởng đáng kể tới dự định khởi sự kinh doanh của một người.

Mặc dù tổng quan các công trình nghiên cứu cho thấy tuổi không ảnh hưởng nhiều tới dự định khởi sự kinh doanh, nhưng Kristian và Indarti (2004) cho rằng doanh nhân thành công trong khởi sự thường tiến hành khởi sự kinh doanh khi họ còn trẻ. Nhiều nghiên cứu trước đây cho rằng nam giới có dự định khởi sự kinh doanh cao hơn nữ giới, nhưng nghiên cứu của Varghese và Hassan (2012) lại cho thấy kết quả ngược lại, tức là nữ giới có dự định khởi sự kinh doanh cao hơn nam giới bởi họ sáng tạo hơn và có nhiều ý tưởng kinh doanh mới. Ngoài ra, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng kinh nghiệm kinh doanh và làm việc cũng có ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh (Asamami và Mensah, 2013; Barral và cộng sự, 2018; Bonesso và cộng sự, 2018; Hsu và cộng sự, 2018; Liãán và Chen, 2006; Liguori và cộng sự, 2018; Miranda và cộng sự, 2017; Peng và cộng sự, 2012; Paul và Shrivatava, 2016; Paul va Shrivatava, 2016; Siu va Lo, 2013; Zaremohzzabieh va cộng sự, 2019). Tại Việt Nam, vấn đề khởi sự kinh doanh và hướng nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh cũng nhận được sự quan tâm từ nhiều học giả, các nhà nghiên cứu.

Bảng 2 (Phụ lục 1) trình bày tổng hợp của tác giả về một số nghiên cứu về vấn đề khởi sự kinh doanh và dự định khởi sự kinh doanh trong bối cảnh của Việt Nam. Trong luận án tiến sĩ được bảo vệ tại Đại học Kinh tế Quốc dân, tác giả Nguyễn Thu Thủy (2015) kiểm định tác động của các yếu tố trải nghiệm cá nhân và một số yếu tô môi trường tới tiềm năng khởi sự kinh doanh của sinh viên Đại học ở Việt Nam. Trọng tâm nghiên cứu này là nghiên cứu định lượng để kiểm định mô hình và các giả thuyết nghiên cứu, tuy nhiên tác giả cũng đã thực hiện nghiên cứu sơ bộ định tính và nghiên cứu sơ bộ định lượng trước khi nghiên cứu định lượng chính thức. Nghiên cứu này đã chỉ ra trải nghiệm cá nhân (trong đó bao gồm cả các trải nghiệm thu được trong quá trình học đại học) có ảnh hưởng thuận chiều tới tiềm năng khởi sự của sinh viên.

Ngoài ra, các hoạt động định hướng khởi sự kinh doanh trong quá trình học đại học, học môn khởi sự kinh doanh có tác động tích cực tới mong muốn khởi sự kinh doanh của sinh viên. Nghiên cứu này cũng đã phát triển thước đo và xác định thêm được một nhân tố ảnh hưởng tới mong muốn khởi sự kinh doanh và sự tự tin khởi sự kinh doanh đó là “mức độ tham gia hoạt động ngoại khóa khởi 12 sự kinh đoanh ”. Tuy nhiên, nghiên cứu này chưa nghiên cứu mối quan hệ tiềm năng khởi sự kinh doanh tới dự định khởi sự kinh doanh hay ảnh hưởng của văn hóa tới dự định khởi sự kinh doanh. Luận án tiến sĩ nghiên cứu về “tăng cường khả năng tự tạo việc làm của thanh niên Việt Nam” được tác giả Ngô Quỳnh An (2012) bảo vệ tại Đại học Kinh tế Quốc dân, nghiên cứu này chỉ ra mặc dù gia đình đóng vai trò quan trọng trong hỗ trợ, khuyến khích thanh niên tự tạo việc làm song có bằng chứng thống kê cho thấy bên cạnh việc gia đình, người thân hỗ trợ thì mạng lưới vốn xã hội giao tiếp rộng hơn khi thanh niên tham gia các câu lạc bộ, các hiệp hội nghề nghiệp, tọa đàm.

và vốn xã hội liên kết có sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức trong và ngoài nước, các ban ngành, đoàn thanh niên. đã thúc đây thanh niên tự tạo việc làm trong bối cảnh hội nhập của nền kinh tế Việt Nam. Mặc đủ giải quyết được câu hỏi “yếu tố nào ảnh hưởng tới khả năng tự tạo việc làm của thanh niên” song luận án này chưa xem xét tới “dự định khởi sự kinh doanh” và mẫu nghiên cứu là thanh niên, những người trong độ tuổi từ 18 tới 25 tại Việt Nam. Các nghiên cứu thực nghiệm về các nhân tố ảnh hưởng tới dự định khởi sự kinh doanh cũng một số nhà nghiên cứu ở Việt Nam thực hiện.