Tư Tưởng Chính Trị Trong Tác Phẩm "Chính Trị" Của Aristot

Khám phá tư tưởng chính trị trong tác phẩm của Aristot, phân tích ảnh hưởng và giá trị của nó đối với triết học chính trị hiện đại.

• Tác giả: Đỗ Thị Thùy Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Ngọc Thạch
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Tư Tưởng Chính Trị Của Aristot Trong Tác Phẩm "Chính Trị"
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tư Tưởng Chính Trị Aristotle Trong Chính Trị

Tác phẩm “Chính trị” của Aristotle là một trong những công trình kinh điển về triết học chính trị. Nó không chỉ phản ánh bối cảnh lịch sử Hy Lạp cổ đại mà còn chứa đựng những tư tưởng có giá trị vượt thời gian. Tư tưởng chính trị của Aristotle tập trung vào các vấn đề như nguồn gốc, bản chất của nhà nước, các hình thức chính quyền, vai trò của công dân và mục tiêu của chính trị. Ông sử dụng phương pháp quy nạp để phân tích từ đơn vị nhỏ nhất là gia đình đến xã hội và quốc gia, nhằm tìm ra những đặc tính thiết yếu của một nhà nước lý tưởng. Aristotle cũng so sánh mô hình nhà nước lý tưởng với thực tế để đưa ra những nguyên lý xây dựng một nền chính trị tốt đẹp. Dù có những hạn chế do bối cảnh lịch sử, tư tưởng của Aristotle vẫn còn hữu ích cho đến ngày nay, đặc biệt trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền và phát triển xã hội.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Ảnh Hưởng Tư Tưởng Chính Trị Aristotle

Sự phát triển của tư tưởng chính trị Aristotle chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi bối cảnh lịch sử, kinh tế, chính trị và xã hội của Hy Lạp cổ đại. Sự tồn tại và cạnh tranh giữa các thị quốc như Athens và Sparta, sự phát triển của chế độ nô lệ, và sự giao lưu văn hóa Đông - Tây đã tạo nên một môi trường đa dạng và phức tạp. Athens, với nền dân chủ sơ khai và sự phát triển của thương mại, đã tạo điều kiện cho sự xuất hiện của tầng lớp thị dân tự do và những người lao động trí óc. Điều này thúc đẩy sự phát triển của triết học và tư tưởng chính trị. "Không có chế độ nô lệ thì không có quốc gia Hy Lạp, không có nghệ thuật và khoa học Hy Lạp" - Ăngghen.

1.2. Tiền Đề Lý Luận Cho Tư Tưởng Chính Trị Của Aristotle

Tư tưởng chính trị của Aristotle không hình thành trong chân không mà dựa trên những tiền đề lý luận nhất định. Ông kế thừa và phát triển những tư tưởng của các nhà triết học trước đó, đặc biệt là Plato. Tuy nhiên, Aristotle có những quan điểm riêng biệt về nhà nước, công dân, và hiến pháp. Ông chú trọng đến việc quan sát và phân tích thực tế chính trị, thay vì chỉ dựa trên những lý thuyết trừu tượng. Aristotle cũng nhấn mạnh vai trò của đạo đức và giáo dục trong việc xây dựng một xã hội tốt đẹp. Những tiền đề này đã định hình nên những đặc điểm độc đáo trong tư tưởng chính trị của ông.

II. Vấn Đề Nhà Nước Và Quyền Lực Trong Tư Tưởng Aristotle

Trong tác phẩm “Chính trị”, Aristotle tập trung vào vấn đề nhà nước và hệ thống quyền lực. Ông cho rằng nhà nước là một cộng đồng tự nhiên, hình thành từ sự kết hợp của các gia đình và làng xã, nhằm mục đích đạt được cuộc sống tốt đẹp cho tất cả công dân. Mục đích của nhà nước không chỉ là bảo vệ an ninh và trật tự, mà còn là tạo điều kiện cho công dân phát triển đạo đức và trí tuệ. Aristotle cũng phân tích các loại hình quyền lực khác nhau, bao gồm quyền lực của người chồng đối với vợ, quyền lực của người cha đối với con cái, và quyền lực của người chủ đối với nô lệ. Ông cho rằng mỗi loại quyền lực có những đặc điểm và mục đích riêng.

2.1. Nguồn Gốc Và Bản Chất Của Nhà Nước Theo Aristotle

Aristotle quan niệm nhà nước không phải là một sản phẩm nhân tạo hay một sự thỏa hiệp xã hội, mà là một thực thể tự nhiên. Nó phát triển từ những cộng đồng nhỏ hơn như gia đình và làng xã, và hướng tới mục tiêu cao cả hơn là cuộc sống tốt đẹp. Bản chất của nhà nước là tạo ra một môi trường mà ở đó con người có thể phát triển toàn diện về đạo đức và trí tuệ. Aristotle nhấn mạnh rằng con người là một động vật chính trị, có nghĩa là họ có khả năng và nhu cầu sống trong một cộng đồng chính trị.

2.2. Hệ Thống Quyền Lực Trong Nhà Nước Lý Tưởng Của Aristotle

Aristotle phân tích các loại hình quyền lực khác nhau trong xã hội, bao gồm quyền lực chính trị, quyền lực gia đình, và quyền lực kinh tế. Ông cho rằng quyền lực chính trị nên được sử dụng để phục vụ lợi ích chung của tất cả công dân, chứ không phải chỉ của một nhóm người. Aristotle cũng đề cao vai trò của luật pháp trong việc điều chỉnh quyền lực và bảo vệ quyền lợi của công dân. Một hệ thống quyền lực lý tưởng phải đảm bảo sự cân bằng và phân chia quyền lực giữa các nhánh khác nhau của chính phủ.

III. Phân Loại Chính Quyền Và Nhà Nước Lý Tưởng Theo Aristotle

Aristotle đã đưa ra một hệ thống phân loại chính quyền dựa trên hai tiêu chí: số lượng người cai trị và mục đích cai trị. Ông phân biệt giữa các hình thức chính quyền "đúng đắn" (cai trị vì lợi ích chung) và các hình thức chính quyền "sai lệch" (cai trị vì lợi ích riêng). Các hình thức chính quyền đúng đắn bao gồm quân chủ, quý tộc, và chính thể cộng hòa. Các hình thức chính quyền sai lệch bao gồm bạo chúa, đầu sỏ, và dân chủ cực đoan. Aristotle cho rằng hình thức chính quyền lý tưởng là chế độ hỗn hợp, kết hợp các yếu tố tốt đẹp của các hình thức chính quyền khác nhau.

3.1. Các Hình Thức Chính Quyền Đúng Đắn Theo Aristotle

Aristotle cho rằng quân chủ (cai trị bởi một người vì lợi ích chung), quý tộc (cai trị bởi một nhóm người ưu tú vì lợi ích chung), và chính thể cộng hòa (cai trị bởi nhiều người vì lợi ích chung) là những hình thức chính quyền "đúng đắn". Tuy nhiên, ông cũng nhận thấy rằng mỗi hình thức chính quyền này đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng. Quân chủ có thể dễ dàng biến thành bạo chúa, quý tộc có thể trở thành đầu sỏ, và chính thể cộng hòa có thể dẫn đến dân chủ cực đoan.

3.2. Ưu Điểm Của Chế Độ Hỗn Hợp Trong Tư Tưởng Aristotle

Aristotle tin rằng chế độ hỗn hợp là hình thức chính quyền tốt nhất vì nó kết hợp các yếu tố tốt đẹp của các hình thức chính quyền khác nhau và giảm thiểu những rủi ro. Chế độ hỗn hợp có thể kết hợp yếu tố quân chủ (sự lãnh đạo mạnh mẽ), yếu tố quý tộc (sự thông thái và đạo đức), và yếu tố dân chủ (sự tham gia của người dân). Bằng cách này, nó có thể tạo ra một nền chính trị ổn định và công bằng, phục vụ lợi ích của tất cả công dân.

IV. Con Người Và Giáo Dục Trong Tư Tưởng Chính Trị Aristotle

Aristotle nhấn mạnh vai trò quan trọng của con người và giáo dục trong việc xây dựng một xã hội tốt đẹp. Ông cho rằng con người là một thực thể chính trị, có khả năng suy nghĩ và hành động vì lợi ích chung. Giáo dục có vai trò quan trọng trong việc phát triển những phẩm chất đạo đức và trí tuệ của công dân, giúp họ trở thành những người có trách nhiệm và đóng góp vào sự thịnh vượng của nhà nước. Aristotle cũng đề cao vai trò của luật pháp trong việc định hướng hành vi của con người và duy trì trật tự xã hội.

4.1. Vai Trò Của Công Dân Trong Nhà Nước Theo Aristotle

Aristotle định nghĩa công dân là những người có quyền tham gia vào việc cai trị và xét xử trong nhà nước. Ông cho rằng công dân phải có đủ phẩm chất đạo đức và trí tuệ để đưa ra những quyết định đúng đắn vì lợi ích chung. Aristotle cũng nhấn mạnh rằng công dân phải có trách nhiệm tuân thủ luật pháp và đóng góp vào sự thịnh vượng của nhà nước. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận rằng không phải tất cả mọi người đều có thể trở thành công dân, và có những nhóm người như phụ nữ và nô lệ không được hưởng quyền công dân.

4.2. Tầm Quan Trọng Của Giáo Dục Đối Với Công Dân

Aristotle coi giáo dục là một công cụ quan trọng để hình thành những công dân tốt. Ông cho rằng giáo dục nên tập trung vào việc phát triển cả phẩm chất đạo đức và trí tuệ của con người. Giáo dục đạo đức giúp công dân biết phân biệt giữa đúng và sai, và hành động vì lợi ích chung. Giáo dục trí tuệ giúp công dân có khả năng suy nghĩ logic, phân tích vấn đề, và đưa ra những quyết định sáng suốt. Aristotle cũng nhấn mạnh rằng giáo dục nên được nhà nước đảm bảo cho tất cả công dân.

V. Giá Trị Và Hạn Chế Trong Tư Tưởng Chính Trị Của Aristotle

Tư tưởng chính trị của Aristotle có những giá trị to lớn, đặc biệt trong việc phân tích các hình thức chính quyền, nhấn mạnh vai trò của đạo đức và giáo dục, và đề cao mục tiêu của chính trị là cuộc sống tốt đẹp cho tất cả công dân. Tuy nhiên, nó cũng có những hạn chế, như quan điểm về nô lệ, sự phân biệt đối xử với phụ nữ, và sự thiếu nhạy bén với các vấn đề xã hội đương thời. Mặc dù vậy, tư tưởng của Aristotle vẫn có ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của triết học chính trị phương Tây.

5.1. Những Giá Trị Vượt Thời Gian Trong Tư Tưởng Aristotle

Tư tưởng của Aristotle về nhà nước pháp quyền, về sự cần thiết của phân chia quyền lực, và về vai trò của giáo dục trong việc xây dựng một xã hội tốt đẹp vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay. Ông đã đặt nền móng cho nhiều khái niệm và nguyên tắc quan trọng trong triết học chính trị phương Tây. Aristotle cũng là một trong những người đầu tiên phân tích một cách có hệ thống các hình thức chính quyền khác nhau và đưa ra những tiêu chí để đánh giá chúng.

5.2. Những Hạn Chế Cần Lưu Ý Trong Tư Tưởng Aristotle

Một trong những hạn chế lớn nhất trong tư tưởng của Aristotle là quan điểm về nô lệ. Ông cho rằng nô lệ là một phần tự nhiên của xã hội và một số người sinh ra để làm nô lệ. Quan điểm này không phù hợp với các giá trị nhân quyền hiện đại. Aristotle cũng có những quan điểm phân biệt đối xử với phụ nữ và cho rằng họ không có khả năng tham gia vào chính trị. Những hạn chế này cần được xem xét khi nghiên cứu và đánh giá tư tưởng của Aristotle.

VI. Di Sản Và Ảnh Hưởng Của Tư Tưởng Chính Trị Aristotle

Tư tưởng chính trị của Aristotle đã để lại một di sản to lớn và có ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của triết học chính trị phương Tây. Các nhà tư tưởng như Thomas Aquinas, John Locke, và Montesquieu đều chịu ảnh hưởng từ Aristotle. Tư tưởng của ông cũng được sử dụng để biện minh cho các chế độ chính trị khác nhau, từ quân chủ đến dân chủ. Ngày nay, tư tưởng của Aristotle vẫn được nghiên cứu và thảo luận trong các trường đại học và viện nghiên cứu trên khắp thế giới.

6.1. Ảnh Hưởng Đến Tư Tưởng Chính Trị Phương Tây

Aristotle đã ảnh hưởng đến nhiều nhà tư tưởng chính trị phương Tây, từ thời Trung Cổ đến thời Hiện Đại. Thomas Aquinas đã kết hợp tư tưởng của Aristotle với thần học Kitô giáo. John Locke đã sử dụng tư tưởng của Aristotle về luật tự nhiên để bảo vệ quyền tự do cá nhân. Montesquieu đã dựa trên phân loại chính quyền của Aristotle để phát triển lý thuyết về phân chia quyền lực.

6.2. Giá Trị Tham Khảo Cho Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền

Mặc dù có những hạn chế, tư tưởng của Aristotle vẫn có giá trị tham khảo cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền hiện đại. Ông đã nhấn mạnh tầm quan trọng của luật pháp, sự cần thiết của phân chia quyền lực, và vai trò của giáo dục trong việc xây dựng một xã hội công bằng và thịnh vượng. Những nguyên tắc này vẫn còn актуальны cho đến ngày nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, đề tài đƣợc chia thành hai chƣơng, năm tiết. 9 Chƣơng 1 ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ, TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG CHÍNH TRỊ CỦA ARIXTỐT 1. ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ VÀ TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG CHÍNH TRỊ ARIXTỐT(1) 1. Điều kiện lịch sử tác động đến sự hình thành tƣ tƣởng chính trị Arixtốt Quá trình phát sinh, phát triển của triết học Hy Lạp nói chung, của tƣ tƣởng chính trị Arixtốt nói riêng là sự phản ánh và bị chi phối bởi điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị xã hội Hy Lạp cổ đại.Ăngghen đã viết: “Không có chế độ nô lệ thì không có quốc gia Hy Lạp, không có nghệ thuật và khoa học Hy Lạp” [37, tr.

Vì vậy, nghiên cứu tƣ tƣởng chính trị của Arixtốt cần phải đặt trong điều kiện lịch sử hình thành nên nó. Lịch sử nhân loại đã trải qua nhiều chặng đƣờng phát triển thăng trầm với những nền văn minh lần lƣợt ra đời nối tiếp nhau. Ngay trong buổi bình minh, nhiều nền văn minh của các dân tộc phƣơng Đông (Trung Hoa, Ai Cập, Babilon…) đã báo hiệu khả năng sáng tạo vô tận của loài ngƣời. Tất cả những tinh hoa của buổi ban đầu ấy hình nhƣ chuẩn bị cho sự ra đời của một nền văn minh mới, muộn hơn, nhƣng rực rỡ hơn vào khoảng những thế kỷ giữa của thiên niên kỷ I tr.

Đó là nền văn minh Hy Lạp. Ngƣời Hy Lạp thời cổ đại sống trong các thị quốc và các thị quốc này đƣợc cai trị theo những cách thức khác nhau. Mức độ phát triển của các thị quốc cũng không giống nhau. Có nơi thì phát triển rất hùng mạnh, có nơi thì ngƣợc lại.

Giữa các thị quốc lại thƣờng xuyên xảy ra những cuộc chiến tranh thôn tính lẫn nhau đã dẫn đến sự liên tục xuất hiện và tàn lụi của các 1 Theo tiếng Hy Lạp là Αριζηοηέλης, phiên từ tiếng Hy Lạp ra tiếng Latinh là Aristoteles, phiên ra tiếng Anh là Aristotle, phiên ra tiếng Pháp là Aristote. Trong số đó, Aten (Athens) và Xpácta (Sparta) nổi lên nhƣ những thị quốc hàng đầu, luôn đối đầu nhau trong việc tranh giành vị trí thống trị thế giới Hy Lạp. Vào thế kỷ VI tr. CN, trong cộng đồng ngƣời Hy Lạp, Aten là một thị quốc (polis) tân tiến nhất và phức tạp nhất.

Những nguyên nhân dẫn đến sự hƣng thịnh và cách thức tổ chức đời sống mang tí nh chất dân chủ sơ khai là một chủ đề tranh luận lớn cho đến tận ngày nay. Thị quốc Aten nằm trên vùng đồng bằng Attich thuộc miền Trung Hy Lạp. Đây là vùng đồi núi, đồng bằng ít và hẹp, đất xấu không thuận lợi cho sự phát triển nông nghiệp nhƣng bù lại ở đây lại có nhiều khoáng sản và đặc biệt ở Aten có nhiều hải cảng thuận lợi cho việc thông thƣơng mậu dịch. Nhờ vậy, quan hệ hàng hóa tiền tệ ở đây phát triển sớm và nhanh.

Phân công lao động phát triển cho phép trong xã hội xuất hiện tầng lớp những ngƣời lao động trí óc ngày càng có nhiều thời giờ rảnh rỗi, suy ngẫm về thời thế để có thể nảy sinh ra các tƣ tƣởng chính trị. Ngoài ra, với vị trí địa lý gần gũi với các quốc gia cổ đại phƣơng Đông có nền văn minh lâu đời đã tạo điều kiện cho sự giao lƣu văn hóa Đông – Tây. Trong sự giao lƣu tích cực với những giá trị văn hóa tinh thần phƣơng Đông, ngƣời Hy Lạp đã tạo ra những đƣờng nét đặc trƣng, tiêu biểu cho phong cách tƣ duy phƣơng Tây. Việc hình thành và phát triển chế độ nô lệ cùng với sự phát triển kinh tế, giao lƣu buôn bán, thƣơng mại, nghề thủ công của các thị quốc Hy Lạp đã tạo ra một tầng lớp thị dân tự do.

Dần dần những công dân này trở thành những chủ nhân mới của nền văn minh Hy Lạp. Đó chính là cơ sở kinh tế - xã hội làm xuất hiện ngày càng nhiều những ngƣời lao động trí óc xuất thân từ giai cấp chủ nô giàu có. Họ có điều kiện học hành, giao du học hỏi, nghiên cứu ở nhiều nƣớc. Vì thế, Aten trở thành một trung tâm văn hóa của Hy Lạp cổ đại và là cái nôi của 11 triết học châu Âu với những trƣờng phái triết học nổi tiếng lƣu danh đến ngày nay.

Nhƣ vậy, chính điều kiện đị a lý, sƣ̣ tồn tại, phát triển và thay thế nhau của các thị quốc, sự đan xen giữa các hình thức cai trị, sƣ̣ mở rộng lãnh thổ , giao lƣu văn hóa…đã tạo nên tí nh đa dạng và phƣ́c tạp của đời số ng chí nh trị. Điều đó đƣợc Arixtốt thể hiện trong tƣ tƣởng chí nh trị của ông. Cùng sự phát triển về kinh tế, văn hóa là sự ra đời chính thể dân chủ; xuất hiện đầu tiên ở Chios và sau đó là hàng loạt các đô thị khác mà đỉnh cao của nó là nhà nƣớc Aten. Dân chủ (democracy)(1) với tính cách là phƣơng thức tổ chức đời sống chính trị, một hình thức nhà nƣớc, đồng thời là một giá trị nhân bản, đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử.

Dù có những cách tiếp cận khác nhau, xét theo bản chất của các nền dân chủ, song nội hàm của khái niệm “dân chủ” về cơ bản không thay đổi ở nghĩa gốc của nó. Nói cách khác, một mặt, cần phân biệt dân chủ căn cứ vào những điều kiện lịch sử và bản chất của chế độ chính trị, chẳng hạn “dân chủ chủ nô”, “dân chủ tƣ sản”, “dân chủ xã hội chủ nghĩa”; mặt khác, cần hiểu dân chủ nhƣ thành quả của loài ngƣời thì mới làm sáng tỏ quy luật kế thừa và phát triển trong lịch sử tƣ tƣởng nhân loại, mà nói nhƣ C.Ăngghen, “lịch sử chẳng qua chỉ là sự nối tiếp của những thế hệ riêng lẻ, trong đó mỗi thế hệ điều khai thác những chất liệu do tất cả những thế hệ trƣớc để lại” [36, tr. Nền dân chủ Aten thƣờng đƣợc ca ngợi trong quá khứ nhƣ mẫu mực (nền dân chủ đầu tiên, mà lại là dân chủ “thực sự”) và đƣợc hiểu là hình thức 1 Từ ngữ Hy Lạp là δημοκραηία, phiên từ tiếng Hy Lạp sang tiếng Latinh thành Demokratia, đƣợc hợp nhất và giản lƣợc từ δημος (demos - nhân dân) với từ κραηος (kratos - quyền lực), nghĩa là “quyền lực của nhân dân”. 12 nhà nƣớc, một chế độ chính trị đƣợc xác lập trên cơ sở thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực, trên nguyên tắc bình đẳng và tự do [82, tr.

Khái niệm “dân chủ” là một phát minh chính trị của ngƣời Hy Lạp. Nó đƣợc hình thành từ thế kỷ VI tr. CN, gắn liền với nhiều cuộc cải cách của Xôlông (Solon, khoảng 638 – 558 tr. CN) đạt đến sự phát triển cực thịnh và đƣợc thể chế hóa vào nửa sau thế kỷ V tr.

CN, dƣới thời Pêricơlét (Pericles, khoảng 495 – 429 tr. Trong đó, nó quy định một số quyền lợi bất khả xâm phạm của cá nhân nhƣ cơ sở tất yếu của hoạt động sống, trong đó có quyền lựa chọn các đại diện của mình vào cơ quan lập pháp, quyền đƣợc học tập và rèn luyện thể chất, quyền và nghĩa vụ tham gia bảo vệ nhà nƣớc, một số quyền và nghĩa vụ khác của ngƣời tự do. Nền dân chủ Aten đƣợc coi là hình thức hoàn thiện, đầy đủ nhất của lối tổ chức cai trị dân chủ trong nhà nƣớc chiếm hữu nô lệ. Dẫu sao các cải cách chính trị này đã đi vào lịch sử nhƣ nét chấm phá đầu tiên, đầy ý nghĩa trong quá trình hoàn thiện cách thức tổ chức đời sống con ngƣời.

Nền dân chủ đã tạo ra sự khởi sắc trong sinh hoạt kinh tế và văn hóa của xã hội. Thế kỷ V tr. CN, Aten là thị quốc giàu có nhất Hy Lạp với một nền sản xuất hàng hóa phát triển, có đội thƣơng thuyền mạnh, làm chủ cả vùng đại dƣơng rộng lớn, tăng cƣờng giao lƣu văn hóa, kinh tế với các lân bang và các nƣớc phƣơng Đông. Nhƣng sau nửa thế kỷ tồn tại và phát triển, nền dân chủ Aten, ngay vào thời điểm chín muồi, đã bộc lộ dần những mặt trái của mình.

“Một đằng thì ngƣời Hy Lạp đã khám phá, hay phát minh ra nền dân chủ, kịch nghệ, triết lý, nhƣng đằng khác, họ lại bo bo giữ lấy những nghi lễ, tín ngƣỡng cổ hủ, và không tránh đƣợc nội chiến. Ngƣời Aten chuộng tự do mà lại xử tử Xôcrát. Tuy họ đƣa ra thuyết “Tri bi” và thuyết trung dung, thực hiện đƣợc những kiến trúc cân đối, hoàn mỹ, và nền giáo dục của họ phát triển toàn 13 diện con ngƣời về thể xác cũng nhƣ về trí tuệ, họ thƣờng tỏ ra khinh mạn con ngƣời … ngạo mạn đã mang hình phạt tới cho họ” [5, tr. Nền dân chủ Aten, dù đã tạo ra sự khởi sắc nhất định trong đời sống xã hội, vẫn chỉ là hệ thống chính trị hạn chế, chật hẹp, khép kín, chỉ mở rộng cho dân “tự do”, tức công dân.

Nô lệ là giai cấp bị khinh rẻ nhất, có cuộc sống thấp hèn nhất. Vì vậy từ thế kỷ V tr. CN trở đi những công cụ biết nói này đã tổ chức nhiều cuộc khởi nghĩa. Trong khi đó, nhà nƣớc Aten dựa trên một nền kinh tế phụ thuộc chủ yếu vào lao động nô lệ.

Nền kinh tế này luôn chứa đựng những xung đột và bất ổn. Đây là một nền dân chủ không có tự do. Nếu bản chất của dân chủ là một không gian tranh luận tự do về việc công nhƣ ta nghĩ ngày nay thì trong một Aten thật sự dân chủ, quảng trƣờng A-go-ra (Agora) phải là nơi để mọi công dân đến phát biểu công khai và tự do về tất cả những gì liên quan đến thành quốc. Nhƣng sự phát biểu ấy còn lại bao nhiêu ý nghĩa nếu chỉ là tự do “nói theo” lãnh tụ, dƣới sự đe dọa bị lôi ra tòa xét xử nhƣ Xôcrát (Socrates) hay bị trục xuất, chỉ vì đã hỏi ngƣời chung quanh thế nào là hiểu biết, là công chính, là dối trá – nghĩa là đặt ra loại câu hỏi gợi lên những sai lầm, khuyết tật và sự tồi tệ của một chế độ mà đảng cầm quyền ở đấy muốn che giấu.

Đó là nơi mà nếu các công dân không thể hiện sự trung thành, chính quyền sẽ buộc họ vào khuôn phép bằng những biện pháp khá cứng rắn, thậm chí tàn nhẫn. Sự cứng rắn đó không chừa một ai: vào thời kỳ nền dân chủ chủ nô Anaxago (Anaxagoras) từng bị đuổi khỏi Aten, Xôcrát bị uống thuốc độc chết và muộn hơn, dƣới thời hậu Alếchxanđơ (Alexander), Arixtốt cũng không tránh khỏi số phận bi thảm.