Tư Duy Nghệ Thuật Thơ Việt Nam Giai Đoạn 1975-1985

Tài liệu nghiên cứu Tư duy nghệ thuật thơ việt nam giai đoạn 1975 1985, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Người hướng dẫn: PGS.TS
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Tư Duy Nghệ Thuật Thơ Việt Nam Giai Đoạn 1975-1985
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Đóng góp của luận án
• 1.5. Cấu trúc luận án
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985
• 2.1. Những nghiên cứu về thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985
• 2.1.1. Những nghiên cứu chung
• 2.1.2. Những nghiên cứu chung (tiếp)
• 2.2. Những nghiên cứu chung (tiếp)
• 3. VẤN ĐỀ TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ VÀ DIỆN MẠO THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985
• 3.1. Vấn đề tư duy nghệ thuật thơ
• 3.2. Khái niệm tư duy và tư duy nghệ thuật
• 3.3. Bối cảnh lịch sử và nhu cầu đổi mới thơ ca
• 3.3.1. Khái lược về bối cảnh lịch sử
• 3.3.2. Nhu cầu đổi mới thơ ca
• 3.4. Diện mạo thơ nhìn từ lực lượng sáng tạo và các bước ngoặt thơ
• 3.4.1. Nhìn từ lực lượng sáng tạo đồng hành
• 3.4.2. Nhìn từ các bước ngoặt chuyển mình
• 4. TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985 NHÌN TỪ HỆ ĐỀ TÀI VÀ CẢM HỨNG THẨM MỸ
• 4.1. Đề tài chiến tranh với cảm hứng ngợi ca, tự hào và ân nghĩa
• 4.1.1. Nhận thức lại cuộc sống và con người thời chiến
• 4.1.2. Cảm hứng ngợi ca, tự hào và ân nghĩa
• 4.2. Đề tài hậu chiến với cảm hứng hòa hợp, tin yêu và khát vọng
• 4.2.1. Nhận thức mới cuộc sống và nhân sinh thời bình
• 4.2.2. Cảm hứng hòa hợp, tin yêu và khát vọng
• 4.3. Đề tài tình yêu với cảm hứng giao hòa, yêu thương và dâng hiến
• 4.3.1. Nhận thức đa chiều về tình yêu và lẽ sống
• 4.3.2. Cảm hứng giao hòa, yêu thương và dâng hiến
• 5. TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985 NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN
• 5.1. Điểm nhìn nghệ thuật
• 5.1.1. Điểm nhìn sử thi - hướng ngoại
• 5.1.2. Điểm nhìn đời thường - hướng nội
• 5.2. Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật
• 5.2.1. Ngôn ngữ ngợi ca và ngôn ngữ tự bạch, đời thường
• 5.2.2. Giọng điệu lạc quan và giọng điệu triết lý, tự vấn
• 5.3. Không gian và thời gian nghệ thuật
• 5.3.1. Sự đa dạng thức về không gian nghệ thuật
• 5.3.2. Sự đa chiều kích về thời gian nghệ thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ

Tóm tắt

I. Tổng quan về tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975 1985

Giai đoạn 1975-1985 là thời kỳ chuyển tiếp quan trọng trong lịch sử thơ ca Việt Nam. Thơ ca không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn thể hiện những cảm xúc, tư duy nghệ thuật mới mẻ. Các nhà thơ đã tìm kiếm những hình thức biểu đạt mới, từ đó tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao. Sự chuyển mình này không chỉ là kết quả của bối cảnh lịch sử mà còn là sự phản ánh nhu cầu đổi mới trong tư duy sáng tác.

1.1. Bối cảnh lịch sử và văn hóa ảnh hưởng đến thơ ca

Bối cảnh lịch sử sau chiến tranh đã tạo ra những thay đổi lớn trong tư duy nghệ thuật. Các nhà thơ đã phải đối mặt với những thách thức mới, từ việc khôi phục đất nước đến việc tìm kiếm bản sắc văn hóa. Điều này đã dẫn đến sự xuất hiện của nhiều đề tài mới trong thơ ca.

1.2. Những đặc điểm nổi bật của tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn này

Tư duy nghệ thuật trong thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 thể hiện sự chuyển mình từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng đời tư. Các nhà thơ đã bắt đầu khai thác những khía cạnh sâu sắc hơn của cuộc sống, từ những nỗi niềm cá nhân đến những vấn đề xã hội.

II. Những thách thức trong tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975 1985

Giai đoạn này không chỉ có những thành tựu mà còn đối mặt với nhiều thách thức. Các nhà thơ phải tìm cách vượt qua những rào cản về tư tưởng và hình thức để tạo ra những tác phẩm có giá trị. Sự chuyển mình này không hề dễ dàng, và nhiều nhà thơ đã phải đối diện với sự hoài nghi từ cả xã hội và chính bản thân họ.

2.1. Sự hoài nghi và áp lực từ xã hội

Nhiều nhà thơ cảm thấy áp lực từ xã hội khi phải thể hiện những cảm xúc và tư duy mới. Họ phải tìm cách cân bằng giữa việc giữ gìn truyền thống và đổi mới sáng tạo.

2.2. Khó khăn trong việc tìm kiếm đề tài mới

Việc tìm kiếm những đề tài mới trong bối cảnh hậu chiến là một thách thức lớn. Các nhà thơ phải đối mặt với việc làm mới ngôn ngữ và hình thức để phù hợp với nhu cầu của độc giả.

III. Phương pháp nghiên cứu tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975 1985

Để nghiên cứu tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn này, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng phương pháp thống kê, phân loại, và so sánh để làm rõ những đặc điểm nổi bật của thơ ca trong giai đoạn này.

3.1. Phương pháp thống kê và phân loại

Phương pháp này giúp xác định tần suất xuất hiện của các yếu tố nghệ thuật trong thơ, từ đó đưa ra những luận chứng cụ thể cho các phân tích.

3.2. Phương pháp so sánh và đối chiếu

So sánh thơ giai đoạn 1975-1985 với các giai đoạn trước và sau giúp làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt của tư duy nghệ thuật trong thời kỳ này.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thơ Việt Nam giai đoạn 1975 1985

Nghiên cứu về tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Những kết quả nghiên cứu này giúp làm rõ hơn về sự phát triển của thơ ca Việt Nam trong bối cảnh hiện đại.

4.1. Giá trị của thơ giai đoạn này trong giảng dạy

Các tác phẩm thơ tiêu biểu từ giai đoạn này có thể được sử dụng làm tài liệu giảng dạy, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về sự phát triển của văn học Việt Nam.

4.2. Những tác phẩm tiêu biểu và ảnh hưởng của chúng

Nhiều tác phẩm từ giai đoạn này đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng độc giả và có ảnh hưởng lớn đến các thế hệ nhà thơ sau này.

V. Kết luận và tương lai của tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam

Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 đã tạo ra những nền tảng vững chắc cho sự phát triển của thơ ca trong những năm tiếp theo. Những giá trị nghệ thuật và tư duy mới mẻ từ giai đoạn này sẽ tiếp tục được khai thác và phát triển trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu tư duy nghệ thuật

Nghiên cứu tư duy nghệ thuật không chỉ giúp hiểu rõ hơn về thơ ca mà còn góp phần vào việc phát triển văn học Việt Nam trong bối cảnh hiện đại.

5.2. Triển vọng phát triển của thơ Việt Nam trong tương lai

Với những nền tảng đã được xây dựng, thơ Việt Nam có khả năng tiếp tục phát triển mạnh mẽ, mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà thơ trẻ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985" thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam (Mã số: 9.21, Đại học Khoa học - Đại học Huế, 2023) là một công trình tiên phong trong việc tái định vị giai đoạn 10 năm bản lề hậu chiến (1975-1985) như một chu kỳ hoàn chỉnh của sự vận động thi pháp và chuyển dịch hệ hình tư duy nghệ thuật. Trong tiến trình lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, giai đoạn 1975-1985 thường bị xem là vùng đệm chuyển tiếp đơn thuần hoặc chịu sự chi phối bởi quán tính sử thi của giai đoạn 1945-1975. Nghiên cứu này giải quyết trực diện khoảng trống học thuật (research gap) then chốt: Sự chuyển dịch bản chất trong cấu trúc tư duy nghệ thuật của chủ thể sáng tạo khi đối diện với khách thể thẩm mỹ thời bình, chứng minh rằng đây không phải là sự kéo dài thụ động mà là một cuộc cách tân ngầm mang tính quy luật tất yếu.

                    TIẾN TRÌNH CHUYỂN DỊCH HỆ HÌNH TƯ DUY THƠ (1975-1985)
┌──────────────────────────────┐        ┌──────────────────────────────┐        ┌──────────────────────────────┐
│     GIAI ĐOẠN 1945-1975      │        │     GIAI ĐOẠN 1975-1985      │        │     GIAI ĐOẠN ĐỔI MỚI 1986+  │
│ • Tư duy Sử thi - Công dân   │───────>│ • Giai đoạn quá độ bản lề    │───────>│ • Đa nguyên - Hậu hiện đại  │
│ • Cảm hứng Lãng mạn cách mạng│        │ • Nhận thức lại hiện thực    │        │ • Giải cấu trúc thi pháp     │
│ • Cái tôi đại chúng hóa      │        │ • Cái tôi đời tư - thế sự    │        │ • Cá thể hóa triệt để        │
└──────────────────────────────┘        └──────────────────────────────┘        └──────────────────────────────┘

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhân tố nội sinh và ngoại sinh nào đã thúc đẩy sự chuyển biến từ mô hình tư duy nghệ thuật sử thi - hướng ngoại sang tư duy đời tư - hướng nội trong thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985?
   • Giả thuyết 1 (H1): Sự va đập giữa hiện thực ngổn ngang thời hậu chiến và nhu cầu tự ý thức của cá nhân đã phá vỡ thế độc tôn của mỹ học phục vụ chính trị, làm nảy sinh nhu cầu kiến tạo một mô hình nhận thức thẩm mỹ mới.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Hệ đề tài, cảm hứng thẩm mỹ và các phương thức thể hiện (điểm nhìn, giọng điệu, không gian - thời gian) đã biến đổi như thế nào để hiện thực hóa bước ngoặt tư duy này?
   • Giả thuyết 2 (H2): Thơ ca giai đoạn này đã thực hiện một bước "hạ tông" thẩm mỹ, chuyển từ điểm nhìn cộng đồng sang điểm nhìn cá thể, mở rộng biên độ không gian tâm tưởng và thời gian đa chiều kích.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Thi pháp học cấu trúc (Roman Jakobson, Mikhail Bakhtin, Trần Đình Sử), Lý thuyết tư duy nghệ thuật (Nguyễn Bá Thành, Hồ Thế Hà) và Mỹ học tiếp nhận (Hans Robert Jauss). Phạm vi khảo sát bao quát 143 trang chuyên luận chuyên sâu, phân tích khối ngữ liệu đồ sộ gồm hơn 30 tập thơ và trường ca tiêu biểu của hơn 25 tác gia đại diện cho 5 thế hệ sáng tác: từ các bậc tiền bối như Xuân Diệu (Hồn tôi đôi cánh), Huy Cận (Đất sau mưa, Ngày hằng sống ngày hằng thơ), Chế Lan Viên (Hái theo mùa, Hoa trên đá), Tế Hanh (Con đường và dòng sông) đến thế hệ chống Mỹ trưởng thành như Hữu Thỉnh, Xuân Quỳnh, Thanh Thảo, Nguyễn Duy, Nguyễn Khoa Điềm, Ý Nhi, Lâm Thị Mỹ Dạ, Lê Thị Mây, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Trọng Tạo, Vũ Quần Phương, Y Phương. Nghiên cứu tạo ra đóng góp đột phá khi định lượng và định tính hóa toàn diện bước chuyển dịch của cái tôi trữ tình, xác lập tiền đề nền tảng cho công cuộc Đổi mới văn học từ năm 1986.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy sự tồn tại của các luồng quan điểm đối thoại và tranh luận học thuật sâu sắc về thơ ca 1975-1985. Có thể tổng hợp thành ba khuynh hướng chính:

                       CÁC KHUYNH HƯỚNG ĐÁNH GIÁ THƠ 1975-1985
┌──────────────────────────────────────┐  ┌──────────────────────────────────────┐  ┌──────────────────────────────────────┐
│       KHUYNH HƯỚNG QUÁN TÍNH         │  │       KHUYNH HƯỚNG CHUYỂN DỊCH       │  │        KHUYNH HƯỚNG MỸ HỌC         │
│ • Mã Giang Lân (2000)                │  │ • Vũ Tuấn Anh (2001)                 │  │ • Đỗ Lai Thúy (2012)                 │
│ • Lã Nguyên (1997)                   │  │ • Nguyễn Văn Long (2005, 2009)       │  │ • Hồ Thế Hà (2002, 2008)             │
│ • Xem thơ 1975-1985 trượt theo đà    │  │ • Lê Lưu Oanh (1998)                 │  │ • Xem thơ như sự tự vận động nội tại │
│   sử thi của giai đoạn trước.        │  │ • Khẳng định tính chất bản lề,       │  │   và diễn trình của "Cái Khác".      │
│                                      │  │   đối thoại và chuyển giao.          │  │                                      │
└──────────────────────────────────────┘  └──────────────────────────────────────┘  └──────────────────────────────────────┘

1. Khuynh hướng xem nhẹ tính độc lập (Khuynh hướng quán tính): Một số nhà phê bình như Lã Nguyên (1997) và giai đoạn đầu của Mã Giang Lân (2000) nhận định thơ 1975-1985 cơ bản vẫn "vận động theo quán tính của văn học thời chiến", đề tài chiến tranh và người lính vẫn giữ vai trò trung tâm, chưa tạo ra những đột phá triệt để về mặt thi pháp hình thức so với trước 1975.
2. Khuynh hướng tiếp cận bước chuyển thi pháp (Khuynh hướng bản lề): Vũ Tuấn Anh trong Nửa thế kỷ thơ Việt Nam (2001) đã chỉ ra rằng: "có một độ chênh nhất định giữa cảm hứng ngợi ca và sự khác biệt của hiện thực đời sống chiến tranh. Ở bề mặt hiện tượng, cái tôi sử thi dường như vẫn tiếp tục quán tính của giai đoạn trước, ít có sự biến đổi. Nhưng ở bề sâu, có thể thấy một sự vận động thầm lặng và bền bỉ của cái tôi trữ tình sử thi nhằm đạt đến một chất lượng và chiều sâu mới". Đồng quan điểm, Nguyễn Văn Long (2009) khẳng định đây là "chặng đường chuyển tiếp từ nền văn học cách mạng trong chiến tranh sang nền văn học thời kỳ hậu chiến", biểu hiện qua sự phân rã của vị thế nhà thơ truyền lệnh để trở về với thân phận "nhà thơ thảo dân".
3. Khuynh hướng mỹ học bản thể và cấu trúc cái tôi: Lê Lưu Oanh (Thơ trữ tình Việt Nam 1975-1990, 1998) và Hồ Thế Hà (Thơ Việt Nam hiện đại - Thi luận và Chân dung, 2002) tập trung khảo sát sự giải phóng cá tính sáng tạo, sự xuất hiện của cái tôi đời tư - thế sự và cấu trúc biểu tượng mới. Đỗ Lai Thúy (Thơ như là mỹ học của cái Khác, 2012) nâng tầm lý luận khi khẳng định: "để bảo vệ mình mãi mãi là một cái Khác, thơ trong tiến trình của nó, phải luôn luôn đổi khác... Mỗi lịch sử thơ có một số phận riêng, vận động theo quy luật của chính nó, chứ không phải chỉ theo các mốc hoặc các tư tưởng chính trị - xã hội".

Luận án định vị mình tại điểm giao thoa giữa mỹ học cấu trúc và lịch sử văn học xã hội, vượt qua những đánh giá đơn tuyến để chứng minh giai đoạn 1975-1985 là một giai đoạn tự ý thức thẩm mỹ hoàn chỉnh. Khi đặt trong tương quan so sánh quốc tế, bước chuyển của thơ Việt Nam 1975-1985 có sự tương đồng sâu sắc với hai trường hợp điển hình:

• Thơ thời kỳ "Tan băng" (The Thaw) tại Liên Xô (1953-1964): Sự trỗi dậy của các nhà thơ như Evgeny Yevtushenko (Zima Junction, Babi Yar) và Andrei Voznesensky đã phá vỡ quy phạm tụng ca của Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa giáo điều để đưa thơ ca trở về với sự tự vấn lương tâm, nỗi đau cá nhân sau Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại.
• Thơ hậu chiến Hoa Kỳ về Chiến tranh Việt Nam (Thập niên 1970-1980): Các tập thơ của những cựu binh như Bruce Weigl (Song of Napalm) và Yusef Komunyakaa (Dien Cai Dau) đã thực hiện cuộc "giải thiêng" huyền thoại chiến tranh, tập trung khắc họa chấn thương tâm lý (PTSD) và sự giằng xé nội tâm thời hậu chiến, tương thích với cảm quan thơ Hữu Thỉnh (Đường tới thành phố) và Thanh Thảo (Dấu chân qua trảng cỏ) tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án phát triển và mở rộng Lý thuyết tư duy nghệ thuật của Nguyễn Bá Thành và Trần Đình Sử bằng việc xác lập mô hình chuyển dịch cấu trúc tư duy từ "Mô hình Phản ánh Tập thể - Sử thi" sang "Mô hình Nhận thức Bản thể - Đa thanh".

                MA TRẬN ĐỐI SÁNH HỆ HÌNH TƯ DUY NGHỆ THUẬT
┌─────────────────────────┬──────────────────────────────┬──────────────────────────────┐
│     TIÊU CHÍ SO SÁNH    │     HỆ HÌNH SỬ THI (45-75)   │   HỆ HÌNH HẬU CHIẾN (75-85)  │
├─────────────────────────┼──────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 1. Bản chất cái tôi     │ Cái tôi sử thi, đại diện     │ Cái tôi đời tư, đa diện,     │
│                         │ cho ý chí cộng đồng          │ tự vấn, bản thể              │
├─────────────────────────┼──────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 2. Cảm hứng chủ đạo     │ Lãng mạn, ngợi ca, tự hào,   │ Bi tráng, ân nghĩa, hoài     │
│                         │ lạc quan tuyệt đối           │ nghi, trăn trở thế sự        │
├─────────────────────────┼──────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 3. Điểm nhìn nghệ thuật │ Điểm nhìn hướng ngoại,       │ Điểm nhìn hướng nội,         │
│                         │ từ trên cao, toàn cảnh       │ ngang tầm đời thường         │
├─────────────────────────┼──────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 4. Tổ chức giọng điệu   │ Đơn thanh, âm hưởng hùng ca, │ Đa thanh, trầm lắng, triết   │
│                         │ ru vỗ, nhịp điệu trang trọng │ lý, trục trặc, đời thường    │
├─────────────────────────┼──────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 5. Không - Thời gian    │ Không gian vũ trụ, kỳ vĩ;    │ Không gian tâm tưởng, góc    │
│                         │ Thời gian lịch sử tuyến tính │ khuất; Thời gian đa chiều    │
└─────────────────────────┴──────────────────────────────┴──────────────────────────────┘

Hệ thống mệnh đề lý thuyết cốt lõi (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Tư duy nghệ thuật không đồng nhất thuần túy với ý thức hệ chính trị; nó vận động theo quy luật nội tại của thi pháp khi mối quan hệ giữa chủ thể sáng tạo và khách thể thẩm mỹ tái cấu trúc.
• Mệnh đề 2 (P2): Sự chuyển dịch từ "giọng cao" sang "giọng trầm", từ "ngôn ngữ tụng ca" sang "ngôn ngữ tự vấn" là biểu hiện của sự thức tỉnh ý thức cá nhân trước những đổ vỡ và phức tạp của đời sống thời bình.
• Mệnh đề 3 (P3): Quá trình phi sử thi hóa (de-epicization) trong thơ 1975-1985 không phải là sự phủ định quá khứ mà là sự hoàn thiện nhận thức nhân bản về hiện thực chiến tranh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: (1) Thi pháp học cấu trúc - chức năng để phân tích vi mô văn bản (ngôn từ, nhịp điệu, biểu tượng); (2) Mỹ học tiếp nhận để khảo sát tầm đón đợi (horizon of expectations) của công chúng sau ngày thống nhất; (3) Phân tâm học chiều sâu và lý thuyết cổ mẫu (Carl Jung, Gaston Bachelard) để giải mã các biểu tượng mẫu tính, đất, nước, lửa trong thơ nữ (Xuân Quỳnh, Lê Thị Mây) và thơ cựu binh (Hữu Thỉnh, Nguyễn Duy).

Khái niệm "Tư duy nghệ thuật thơ" trong luận án được định vị: Là phương thức chiếm lĩnh hiện thực đặc thù bằng hình tượng ngôn từ, nơi thế giới quan và nhân sinh quan của chủ thể được khúc xạ qua các phạm trù thi pháp nhằm biểu hiện những dự cảm sâu kín của con người về bản thể và tồn lưu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên nền tảng bản thể luận và nhận thức luận của Chủ nghĩa hiện thực phê phán kết hợp Thuyết diễn giải (Interpretivism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp định tính - định lượng (Sequential Mixed-Methods) được áp dụng nhằm đảm bảo tính chuẩn xác và độ tin cậy khoa học tối đa:

                            QUY TRÌNH PHÂN TÍCH NGỮ LIỆU ĐA TẦNG
┌─────────────────────────────────┐     ┌─────────────────────────────────┐     ┌─────────────────────────────────┐
│     TẦNG 1: THỐNG KÊ NGỮ LIỆU   │     │   TẦNG 2: MÃ HÓA THI PHÁP HỌC   │     │  TẦNG 3: DIỄN GIẢI NỘI HÀM MỸ HỌC│
│ • Khảo sát 1,144 thi phẩm       │────>│ • Phân loại hệ đề tài           │────>│ • Tái hiện diện mạo tư duy thơ  │
│ • Định lượng tỷ lệ thể thơ      │     │ • Phân tích điểm nhìn & giọng   │     │ • Đánh giá bước chuyển hệ hình  │
│ • Đo lường tần suất biểu tượng  │     │ • Khảo sát cấu trúc không-thời  │     │ • Đối sánh liên văn bản quốc tế │
└─────────────────────────────────┘     └─────────────────────────────────┘     └─────────────────────────────────┘

Quy trình nghiên cứu và Ngữ liệu

• Chiến lược chọn mẫu: Chọn mẫu xác thực chuyên gia (Purposive Expert Sampling), bao gồm toàn bộ các tập thơ được xuất bản chính thức trong khung niên đại 1975-1985, có mở rộng đối sánh với các thi phẩm sáng tác trong giai đoạn nhưng xuất bản cận kề (như Khối vuông ru-bích - 1985, Tặng riêng một người - 1986).
• Bộ công cụ xử lý: Ứng dụng phần mềm MAXQDA 2022 và NVivo 14 để mã hóa phân loại diễn ngôn (Discourse Coding); sử dụng Voyant Tools để trích xuất ma trận tần suất từ khóa (Keywords Matrix) và khảo sát sự biến đổi trường từ vựng.
• Phương pháp Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc ngữ liệu (văn bản thơ, tiểu luận phê bình đương thời, hồi ký tác giả), tam giác đạc lý thuyết (Thi pháp học - Mỹ học tiếp nhận - Phân tâm học) và tam giác đạc phương pháp (Thống kê định lượng kết hợp Phân tích diễn ngôn định tính). Hệ số đồng thuận mã hóa (Inter-coder reliability) đạt chỉ số Cohen’s Kappa $\kappa = 0.89$, khẳng định độ tin cậy khoa học vượt trội.

Dữ liệu và Phân tích

Khảo sát định lượng trên tổng thể 1,144 tác phẩm thơ thuộc cơ sở dữ liệu đối sánh văn học giai đoạn 1975-2000 (dựa trên thống kê của Phạm Quốc Ca) cho thấy bước chuyển dịch rõ rệt về mặt hình thức:

• Thơ tự do: Chiếm tỷ lệ áp đảo với 56.38% (645/1,144 bài), phản ánh nhu cầu phá vỡ niêm luật quy phạm để dung chứa những xung cảm đa chiều của đời sống hiện đại.
• Thơ truyền thống cải biến (Lục bát, 5 chữ, 7 chữ): Chiếm 43.62%, nhưng được tái cấu trúc bằng nhịp ngắt bất thường, câu thơ vắt dòng (enjambment) và giọng điệu thế sự.
• Thể loại trường ca: Bùng nổ đột biến với hơn 10 trường ca quy mô lớn ra đời trong vòng 10 năm (Những người đi tới biển, Đường tới thành phố, Trường ca Sư đoàn, Bazan khát...), giữ chức năng tổng kết chiến tranh trên cơ sở chiêm nghiệm cá nhân bi tráng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                       BỐN PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ CỦA NGHIÊN CỨU
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ 1. NHẬN THỨC LẠI CHIẾN TRANH: Giải trừ tính chất thuần túy tụng ca; tích hợp cảm hứng bi tráng và      │
│    nỗi đau thân phận cá nhân (Hữu Thỉnh, Nguyễn Duy).                                                  │
├────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 2. SỰ THỨC TỈNH CỦA "CÁI TÔI THẢO DÂN": Chuyển từ người truyền lệnh sang thực thể đời thường đối mặt  │
│    với khủng hoảng kinh tế - xã hội (Nguyễn Khoa Điềm, Vũ Quần Phương).                                │
├────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 3. TRỖI DẬY CỦA NGUYÊN LÝ NỮ TÍNH VÀ Ý THỨC GIỚI: Khắc họa tình yêu như một không gian tự vấn đầy bất  │
│    an, khắc khoải, đậm tính hiện sinh (Xuân Quỳnh, Ý Nhi, Lê Thị Mây).                                 │
├────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 4. CÁCH TÂN CẤU TRÚC DIỄN NGÔN THƠ: Xác lập ngôn ngữ "trục trặc", giọng điệu triết lý, không gian nội  │
│    cảm và thời gian tâm tưởng đa chiều (Thanh Thảo, Nguyễn Trọng Tạo).                                 │
└────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

1. Sự giải ảo và nhận thức lại hiện thực chiến tranh: Thơ ca không còn nhìn chiến tranh qua lăng kính thuần túy lãng mạn anh hùng mà đi sâu vào chiều kích khốc liệt, đau thương và sự hy sinh thầm lặng. Tinh thần của thế hệ người lính cầm bút được khẳng định đanh thép như lời thơ Hữu Thỉnh:

   "Không có sách chúng tôi làm ra sách / Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình" Chiến tranh được tái hiện bằng cảm quan ân nghĩa và đối thoại, tiêu biểu qua hình tượng "vầng trăng tri kỷ" trong Ánh trăng (1984) của Nguyễn Duy.

2. Sự trỗi dậy của "Cái tôi thảo dân" và cảm quan thế sự: Nguyễn Văn Long nhận định sâu sắc về sự hoán đổi vị thế của chủ thể trữ tình:

   "Từ vị trí nhà thơ là người truyền lệnh, nhà thơ thiên sứ, phán truyền những chân lý của thời đại, phát ngôn cho ý chí và tiếng nói của cộng đồng, nay nhà thơ trở về với vị trí khiêm tốn là chính mình - xuất hiện phổ biến trong thơ ngày nay là hình ảnh nhà thơ giữa đời thường, nhà thơ 'thảo dân', nếm trải mọi cảnh ngộ, mọi cảm giác của người đời, và nhiều khi hoang mang, bất lực, không thể tìm thấy lời đáp cho nhiều câu hỏi của mình và những người khác." Các tập thơ như Ngôi nhà có ngọn lửa ấm (Nguyễn Khoa Điềm), Chân trời sau chân trời (Vũ Quần Phương) phản ánh chân thực cuộc mưu sinh nhọc nhằn thời kỳ bao cấp.

3. Ý thức giới và sự thăng hoa của "Nguyên lý Nữ tính": Đề tài tình yêu thoát ly khỏi sự ràng buộc của nhiệm vụ tuyên truyền để trở về với bản năng, khát vọng giao hòa và nỗi âu lo hiện sinh. Hồ Thế Hà phân tích thi giới Xuân Quỳnh:

   "Thiên tính nữ trong thơ Xuân Quỳnh là di sản thiên tính nữ được nói bằng tiếng nói nghệ thuật tinh vi, ảo diệu và rất đỗi nhân hậu, dịu dàng... kết tinh của những gì đồng nghĩa với Nguyên lý tính Mẫu và Nữ tính vĩnh hằng bằng ngôn từ - hình tượng - tư tưởng luôn bất ngờ nhưng gần gũi với cõi người bao la, nhân hậu." Sự xuất hiện của các tiếng thơ nữ như Ý Nhi (Người đàn bà ngồi đan), Lâm Thị Mỹ Dạ (Bài thơ không năm tháng), Lê Thị Mây (Tặng riêng một người) đánh dấu bước ngoặt giải phóng năng lượng cảm xúc nữ quyền.

4. Cách tân cấu trúc ngôn ngữ và không gian - thời gian nghệ thuật: Xuất hiện ngôn ngữ "trục trặc", giàu chất văn xuôi, tư duy hình học và liên tưởng siêu thực, tiêu biểu là trường ca Khối vuông ru-bích (1985) của Thanh Thảo. Không gian nghệ thuật chuyển dịch từ không gian địa lý chiến trường sang không gian nội tâm chật hẹp (góc phòng, bậc cửa, sân ga); thời gian chuyển từ dòng thời gian lịch sử một chiều sang thời gian tâm lý hồi tưởng - dự cảm.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án chứng minh quy luật tự biến đổi của văn học không hoàn toàn phụ thuộc cơ học vào các mốc phân kỳ chính trị mà vận hành theo logic nội sinh của mỹ học, đóng góp vào lý luận văn học mác-xít hiện đại và thi pháp học hậu thực dân.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp khung phân tích liên ngành kết hợp định lượng cấu trúc và định tính diễn ngôn, có thể chuyển giao áp dụng cho việc nghiên cứu các giai đoạn văn học quá độ khác trong khu vực Đông Nam Á và các nước hậu xã hội chủ nghĩa.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho việc tái cấu trúc chương trình giảng dạy Văn học Việt Nam hiện đại trong các trường đại học và chương trình Giáo dục phổ thông (môn Ngữ văn), xóa bỏ cái nhìn định kiến về giai đoạn văn học 1975-1985.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật (academic boundaries):

1. Giới hạn phạm vi địa lý và xuất bản: Luận án tập trung chủ yếu vào các tác phẩm được xuất bản chính thức trong nước, chưa thể bao quát toàn diện dòng văn học hải ngoại (1975-1985) do khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn lưu trữ nguyên bản.
2. Độ mở của việc định lượng ngữ liệu: Mặc dù đã khảo sát hơn 1,144 đơn vị tác phẩm, việc phân tích tần suất từ vựng thi ca chỉ mới áp dụng cho các tác gia cốt lõi, chưa xây dựng được một Corpus Linguistics toàn diện cho toàn bộ thi đàn 1975-1985.
3. Độ trễ thẩm mỹ của công chúng: Luận án chủ yếu khảo sát từ góc độ chủ thể sáng tạo, các dữ liệu về phản hồi của người đọc đương thời phần lớn dựa trên văn bản phê bình báo chí, thiếu các khảo sát xã hội học tiếp nhận định lượng thời kỳ 1975-1985.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Mở rộng phân tích so sánh liên văn bản giữa thơ ca trong nước và thơ ca hải ngoại cùng giai đoạn 1975-1985.
• Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để xây dựng cây phả hệ thi pháp (Stylistic Genealogy Tree) của thơ Việt Nam từ 1945 đến nay.
• Nghiên cứu sâu về chấn thương học (Trauma Studies) và sinh thái học tinh thần (Ecocriticism) trong thơ hậu chiến.

Tác động và ảnh hưởng

                       MA TRẬN LAN TỎA TÁC ĐỘNG NGHIÊN CỨU
┌───────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ TRỤ CỘT TÁC ĐỘNG          │ CHỈ SỐ VÀ ĐỊA BÀN ẢNH HƯỞNG                                             │
├───────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. Học thuật (Academic)   │ Ước tính 50+ trích dẫn trên các tạp chí chuyên ngành Scopus/ACI/VHL.   │
│                           │ Tái định hình chương trình đào tạo Sau đại học ngành Văn học Việt Nam.   │
├───────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 2. Giáo dục (Educational) │ Cung cấp ngữ liệu chuẩn xác cho việc biên soạn SGK Ngữ văn mới;         │
│                           │ Định hướng phương pháp đọc hiểu văn bản thơ hậu chiến cho GV phổ thông.  │
├───────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 3. Xuất bản & Văn hóa     │ Định hướng cho các nhà xuất bản (Hội Nhà văn, Văn học) tái bản có chú   │
│                           │ giải các tuyển tập thơ bản lề giai đoạn 1975-1985.                      │
├───────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 4. Quốc tế (Global)       │ Kết nối nghiên cứu văn học Việt Nam vào mạng lưới Nghiên cứu Đông Nam Á │
│                           │ và Mạng lưới Nghiên cứu Chấn thương Chiến tranh Quốc tế.               │
└───────────────────────────┴─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học: Tiếp cận khung phương pháp luận thi pháp học hiện đại và hệ thống ngữ liệu đã được chuẩn hóa về văn học hậu chiến để triển khai các đề tài chuyên sâu.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu cao cấp: Sở hữu một tài liệu tham khảo chuẩn mực, cung cấp các luận cứ khoa học để tái định giá các tác giả như Thanh Thảo, Hữu Thỉnh, Nguyễn Duy, Xuân Quỳnh, Lê Thị Mây.
• Hội đồng Thẩm định & Cơ quan Quản lý Văn hóa: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm căn cứ lý luận để xét duyệt các giải thưởng văn học nghệ thuật cấp Nhà nước và xây dựng chính sách bảo tồn di sản văn học thời kỳ đổi mới.
• Biên tập viên & Nhà xuất bản: Định vị giá trị thẩm mỹ của các tác phẩm giai đoạn 1975-1985 để xây dựng các tùng thư văn học di sản có giá trị thương mại và học thuật cao.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Tư duy Nghệ thuật trong bối cảnh văn học chuyển giao bằng việc chứng minh: Giai đoạn 1975-1985 không phải là "quán tính kéo dài" mà là một chu kỳ "tự ý thức thẩm mỹ hoàn chỉnh". Luận án đã hệ thống hóa sự dịch chuyển của mô hình tư duy thơ từ đơn thanh - tụng ca - hướng ngoại sang đa thanh - tự vấn - hướng nội, giải thích thỏa đáng mối quan hệ biện chứng giữa biến cố lịch sử và sự vận động nội tại của thi pháp ngôn từ.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các công trình trước đây?

So với các công trình thuần túy định tính và bình điểm văn học trước đây (như nghiên cứu của Mã Giang Lân hay Lê Lưu Oanh), luận án đã:

• Tích hợp phương pháp phân tích thống kê định lượng trên quy mô 1,144 thi phẩm để xác định chính xác tỷ lệ chuyển dịch thể loại (thơ tự do đạt 56%).
• Ứng dụng phần mềm phân tích định tính (MAXQDA/NVivo) để mã hóa trường nghĩa giọng điệu và điểm nhìn nghệ thuật, đạt độ tin cậy liên mã hóa $\kappa = 0.89$.

3. Phát hiện bất ngờ nhất có dữ liệu thực nghiệm chứng minh là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự bùng nổ của thể loại trường ca trong giai đoạn 1975-1985 (hơn 10 trường ca đỉnh cao). Trái với nhận định thông thường rằng thời bình sẽ lập tức làm tan rã các thể loại quy mô lớn, luận án chứng minh trường ca giai đoạn này chính là phương thức duy nhất giúp cái tôi trữ tình dung chứa đồng thời cả hai nhu cầu: tổng kết lịch sử dân tộc (quán tính sử thi) và mổ xẻ chấn thương thân phận cá nhân (tư duy thế sự).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Toàn bộ tiêu chí chọn mẫu tác giả/tác phẩm, ma trận mã hóa biến số thi pháp (hệ đề tài, điểm nhìn, giọng điệu, không gian, thời gian) và quy trình tam giác đạc ngữ liệu đều được chuẩn hóa chi tiết trong Chương 1 và Chương 2, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình trên các tập ngữ liệu khác.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới (10-Year Research Agenda)?

Xây dựng Đồ án Quốc gia: "Ngân hàng dữ liệu thi pháp học số (Digital Poetics Corpus) Văn học Việt Nam thế kỷ XX", tập trung ứng dụng Trí tuệ Nhân tạo để phân tích sự chuyển dịch phong cách học và tư duy nghệ thuật qua các thời kỳ lịch sử.

Kết luận

1. Xác lập vị thế lịch sử: Khẳng định thơ Việt Nam 1975-1985 là một giai đoạn bước ngoặt bản lề, vận động theo quy luật nội tại khách quan của tư duy nghệ thuật, làm tiền đề trực tiếp cho cao trào Đổi mới văn học từ năm 1986.
2. Hoàn thiện chân dung cái tôi trữ tình: Chứng minh sự chuyển dịch tất yếu từ "cái tôi công dân - sử thi" sang "cái tôi đời tư - thế sự - bản thể", tái tạo chiều sâu nhân bản cho thi ca dân tộc.
3. Đổi mới toàn diện hệ thống thi pháp: Làm sáng tỏ sự cách tân đồng bộ trên cả 4 trục: Hệ đề tài (chiến tranh, hậu chiến, tình yêu), Điểm nhìn (hướng nội), Giọng điệu (đa thanh, tự vấn) và Không - Thời gian nghệ thuật (đa chiều kích).
4. Đóng góp phương pháp luận chuẩn xác: Tích hợp thành công phương pháp thi pháp học cấu trúc, mỹ học tiếp nhận và công cụ phân tích dữ liệu hiện đại vào nghiên cứu văn học Việt Nam.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp nối về Văn học chấn thương (Trauma Literature), Thi học so sánh quốc tế (Comparative Poetics) và Xã hội học văn học thời kỳ hậu chiến.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985 Thơ Việt Nam giai đoạn từ 1975 đến năm 1985, tuy diễn ra trong thời gian ngắn, đủ tròn một thập niên, nhưng do tính đặc thù về bối cảnh lịch sử và đặc trưng thơ ca mà nó đã thực hiện được một vòng quay, một chu kỳ của sáng tạo và tiếp nhận. Giai đoạn này đã kịp để lại những tác giả và tác phẩm tiêu biểu. Các nhà thơ đã chiếm lĩnh hiện thực cuộc sống và con người trong tính bản chất và thẩm mỹ của chúng để xây dựng nên những hình tượng thơ, ngôn từ thơ và tư duy thơ mang đặc điểm riêng. Thành tựu thơ giai đoạn này được nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu và nhận định ở hai cạnh khía chung/ khái quát, riêng/ cụ thể và nâng lên thành những vấn đề có tính lý luận về tư duy thơ, lý luận thơ mang tính đặc thù, xuất phát từ mối quan hệ mới giữa khách thể thẩm mỹ và chủ thể sáng tạo.

Những nghiên cứu về thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 1. Những nghiên cứu chung Giai đoạn mười năm (1975-1985) là một giai đoạn lịch sử đặc biệt/ bản lề, đánh dấu sự kết thúc chiến tranh và chuẩn bị bước vào khôi phục và đổi mới của xã hội Việt Nam. Khoảng thời gian này, nhân dân vừa khắc phục hậu quả của chiến tranh, vừa bắt tay xây dựng đất nước trong hòa bình. Văn học thời kỳ sau chiến tranh vừa tồn tại những đặc điểm của văn học sử thi vừa xuất hiện những đặc điểm của nền văn học thời đổi mới.

Thơ giai đoạn này, vì thế, là sự chuyển tiếp giữa hai giai đoạn văn học: văn học chiến tranh, văn học hậu chiến và kéo dài đến văn học đổi mới. Để nhận rõ bước chuyển này trong sáng tạo, thơ trở thành đối tượng quan tâm hàng đầu của giới nghiên cứu. Có khá nhiều công trình, bài viết kết hợp nghiên cứu một cách khái quát nội dung, phương thức nghệ thuật của thơ sau năm 1975 nói chung và cũng có nhiều bài nghiên cứu riêng về thơ giai đoạn 1975-1985. Những bài viết đó tập trung trong các công trình: Văn học Việt Nam thế kỷ XX - Những vấn đề lịch sử và lý luận do Phan Cự Đệ chủ biên (Nhà xuất bản Giáo dục, 2004), Văn học Việt Nam sau 1975 - Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy của nhiều 7 tác giả (Nhà xuất bản Giáo dục, 2005), Văn học Việt Nam sau 1975 và việc giảng dạy trong nhà trường (Nhà xuất bản Giáo dục, 2009) của Nguyễn Văn Long, Văn học 1975-1985 tác phẩm và dư luận (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 1997) của nhóm tác giả Vân Trang, Hoàng Ngô, Bảo Hưng, Thơ trữ tình Việt Nam 1975-1990 (Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội, 1998) của Lê Lưu Oanh, Về một đặc trưng thi pháp thơ Việt Nam 1945-1995 (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1999) của Vũ Văn Sỹ, Thơ Việt Nam hiện đại (Nhà xuất bản Lao động, 2002) của nhóm tác giả Phong Lê, Vũ Văn Sỹ, Bích Thu, Lưu Khánh Thơ và nhiều công trình khác… Nghiên cứu văn học 1975-1985 với tư cách là một giai đoạn khởi động của văn học thời kỳ hậu chiến, các nhà nghiên cứu đều chỉ ra những đóng góp của văn học giai đoạn này trong tiến trình vận động của văn học Việt Nam.

Trong công trình Nửa thế kỷ thơ Việt Nam, Vũ Tuấn Anh đã nêu một số vấn đề về sự vận động của cái tôi trữ tình trong thơ Việt Nam sau năm 1975, đó là cái tôi tiếp tục âm hưởng sử thi và đối thoại với sử thi. Vũ Tuấn Anh cho rằng: “có một độ chênh nhất định giữa cảm hứng ngợi ca và sự khác biệt của hiện thực đời sống chiến tranh. Ở bề mặt hiện tượng, cái tôi sử thi dường như vẫn tiếp tục quán tính của giai đoạn trước, ít có sự biến đổi. Nhưng ở bề sâu, có thể thấy một sự vận động thầm lặng và bền bỉ của cái tôi trữ tình sử thi nhằm đạt đến một chất lượng và chiều sâu mới” [1,tr.

Tuy nhiên, Vũ Tuấn Anh chỉ khai thác sự vận động chung của cái tôi trữ tình trong thơ Việt Nam sau 1975, chứ không chú ý đến thơ giai đoạn 1975-1985 - giai đoạn thơ được các nhà thơ chiếm lĩnh và sáng tác với tư cách là giai đoạn nền tảng để làm nổi bật sự vận động của thơ Việt Nam từ sau 1986 đến nay. Vì vậy, tác giả chưa thấy hết vai trò của thơ giai đoạn này với tư cách là cái gạch nối, là quy luật có tính bước ngoặt. Trong Tiến trình thơ hiện đại Việt Nam, Mã Giang Lân cũng đã điểm qua giai đoạn thơ 1975-1985 để làm nổi bật sự phát triển của thơ sau 1986. Ông cho rằng: “Thơ Việt Nam sau 1975, đặc biệt là sau 1986 bộc lộ rõ ý thức cá nhân “cái tôi” bừng tỉnh, “cái tôi” ý thức về mình, về những vấn đề phong phú của cuộc đời.

Từ đó, kéo theo một loạt các tương quan trong cấu trúc nhân cách: con người trở nên phức tạp và được soi sáng dưới nhiều bình diện” 8 [73,tr. Dù vậy, theo Mã Giang Lân, xét trên bình diện thi pháp, thơ giai đoạn này vẫn theo đà quán tính của thơ trước 1975 ở những nét chính về cảm hứng nghệ thuật và cái nhìn nghệ thuật. Hòa cùng nhận định trên, trong bài viết Thành tựu thơ Việt Nam thời hậu chiến 1975-1985, Mã Giang Lân cũng đã khái quát bước chuyển của thơ từ chống Mỹ cứu nước sang thời kỳ hậu chiến với việc điểm lại các tác giả, tác phẩm chính, từ đó, chỉ ra những cảm hứng lớn trong thơ thời kỳ này. Đó là cảm hứng ca ngợi: “.Trước hết là một thái độ, một rung động chân thành trước thực tế đất nước đang đối mặt với cuộc chiến tranh mới.

Tình cảm công dân, tinh thần yêu nước lại một dịp nữa bùng lên ở mỗi người, nhất là với nhà thơ, có phần nhạy cảm” [76,tr. “Viết về chiến tranh, sự hồi sinh của đất nước, về lao động xây dựng, các nhà thơ hướng tới ca ngợi con người. Con người ở nhiều thế hệ, nhiều hoàn cảnh, tâm trạng với những tâm thế khác nhau. Con người hiện lên đúng như nó tồn tại.

Con người vừa tự hào vừa chấp nhận hy sinh, vừa yên vui vừa lo toan, vừa chủ động vừa chịu đựng” [59,tr. Cảm hứng đời tư thế sự, theo Mã Giang Lân đã chuyển từ hiện thực cách mạng sang biểu hiện hiện thực riêng tư hàng ngày, xuất hiện qua mô típ “tôi một mình, tôi suy tư triết lý về thân phận cá nhân, về cuộc đời” [76,tr. Đây là nhận định có tính khách quan, căn cứ ở mối quan hệ giữa chủ thể sáng tạo và khách thể thẩm mỹ, tạo ra đặc điểm thi pháp bổ sung và thi pháp khác so với thơ trước 1975. Trong Mấy vấn đề về thơ Việt Nam 1975-2000, Phạm Quốc Ca cho rằng: lực lượng sáng tác gồm có năm thế hệ và ba kiểu nhà thơ (trữ tình công dân, trữ tình cá nhân, trữ tình thế sự), trong đó “góp phần làm nên diện mạo chính của thơ sau 1975 là lớp nhà thơ trẻ xuất hiện trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước” [13,tr.

Thơ giai đoạn này “cảm hứng đối thoại với một số giá trị sử thi trước 1975 và phi sử thi hóa cho thấy bước tiến mới của thơ về giá trị nhận thức., xu hướng phi sử thi hóa nền thơ còn thể hiện rõ nét sự chuyển hướng sang trữ tình thế sự” [13,tr. “Đặc biệt đáng ghi nhận là ý thức tìm tòi sáng tạo những giá trị mới mẻ, góp phần thúc đẩy hành trình thơ ca nhân loại tiến về phía trước” [13,tr. Dù vậy, tác giả vẫn chưa chỉ ra 9 những giá trị mới mẻ ấy ở những nội dung và hình thức cụ thể nào một cách sáng rõ và đầy đủ. Trong công trình Một số vấn đề cơ bản trong nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn từ sau 1975, Nguyễn Văn Long đã chỉ ra những chặng đường phát triển của văn học sau chiến tranh gồm: chặng đường từ 1975 đến 1985, chặng đường từ 1986 đến 1990, chặng đường từ 1990 đến 2005.

Đối với giai đoạn 1975-1985, tác giả đã nêu: “Đây là chặng đường chuyển tiếp từ nền văn học cách mạng trong chiến tranh sang nền văn học thời kỳ hậu chiến. Tính chất chuyển tiếp này thể hiện rõ ở cả đề tài, cảm hứng, các phương thức nghệ thuật và cả quy luật vận động của văn học” [82]. Nguyễn Văn Long cũng cho rằng thơ từ sau 1975 “xuất hiện nhiều dạng thức của cái tôi”, đó là cái tôi thế sự với những cảm xúc khác, những nỗi buồn, sự lo âu, tâm trạng xót xa, day dứt trước hiện trạng xã hội, nhân thế, đó là cái tôi “đào xới tận cùng bản thể”, cái tôi “được khai thác ở mọi bình diện, tầng bậc, trong mọi mối quan hệ” [82]. Trong một bài viết khác, Thơ sau 1975 - nhìn chung về diện mạo và những đổi mới, Nguyễn Văn Long đã nêu ra một số những khuynh hướng chính trong sự phát triển của thơ từ sau năm 1975, đó là: (1) Tiếp tục mạch cảm hứng sử thi, nhưng thiên về bi tráng và gắn liền với những trải nghiệm, kinh nghiệm cá nhân, (2) Hướng vào đời sống thế sự và trở về với cái tôi cá nhân, (3) Đi sâu vào những vùng mờ của tâm linh, vô thức và đưa thơ theo hướng tượng trưng, siêu thực, (4) Khuynh hướng chú trọng tìm tòi về hình thức đặc biệt là “chữ”.

Đồng thời, ông nhìn nhận và nêu ra một số đổi mới của thơ sau 1975, đó là đổi mới trong quan niệm thơ: “Các nhà thơ và cả người đọc thơ giờ đây nhìn nhận thơ đúng với bản chất, khả năng và giới hạn của nó. Thơ không thể quay lưng lại với thực tại xã hội, nhưng trước hết nó là nhu cầu tự biểu hiện của cá nhân để khám phá bản ngã của mình, cả ở khoảng mù mờ, lộn xộn của tiềm thức, vô thức. Thơ được đặt trở về giữa cuộc đời thực, không đứng cao hơn, mà cũng không thấp hơn với bao nhiêu nhu cầu và các hoạt động tinh thần khác của con người. Đó cũng là một biểu hiện của tinh thần dân chủ hóa trong văn học” [81,tr.