Luận văn tri thức bản địa trong sử dụng bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc tày tại xã tân an huyện chiêm hóa tỉnh tuyên quang

Luận văn nghiên cứu tri thức bản địa trong bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc Tày tại xã Tân An, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang.

• Tác giả: Mai Thị Thắm
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Tri thức bản địa trong sử dụng, bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc Tày tại xã Tân An, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích và mục tiêu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nuớc
• 2.2.1. Những nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Những nghiên cứu trong nước
• 3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tri thức bản địa

Tri thức bản địa là những hiểu biết, kinh nghiệm của cộng đồng dân cư về môi trường sống xung quanh. Đặc biệt, trong bối cảnh của người Tày tại xã Tân An, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang, tri thức này thể hiện rõ nét qua việc sử dụng và bảo tồn tài nguyên cây thuốc. Người Tày đã tích lũy và truyền lại những kinh nghiệm quý báu về cách khai thác và sử dụng các loài cây thuốc, từ đó góp phần vào việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Theo nghiên cứu, có khoảng 3.948 loài cây thuốc được ghi nhận tại Việt Nam, trong đó nhiều loài được người Tày sử dụng trong các bài thuốc dân gian. Việc bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc không chỉ giúp duy trì sức khỏe cho cộng đồng mà còn bảo vệ văn hóa bản địa.

1.1. Đặc điểm tri thức bản địa của người Tày

Người Tày tại Tân An có một kho tàng tri thức phong phú về cây thuốc. Họ sử dụng các loài cây không chỉ để chữa bệnh mà còn để phòng ngừa bệnh tật. Những bài thuốc dân gian được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, thể hiện sự kết nối giữa con người với thiên nhiên. Các loài cây như đinh lăng, ngải cứu, và nhiều loại thảo dược khác được sử dụng phổ biến. Việc sử dụng cây thuốc không chỉ là một phần trong văn hóa mà còn là một phương thức sinh kế bền vững cho người Tày. Điều này cho thấy sự quan trọng của việc bảo tồn tri thức bản địa trong bối cảnh hiện đại.

II. Bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc

Bảo tồn tài nguyên cây thuốc là một nhiệm vụ quan trọng nhằm duy trì sự đa dạng sinh học và văn hóa của cộng đồng người Tày. Việc này không chỉ giúp bảo vệ các loài cây quý hiếm mà còn giữ gìn các bài thuốc dân gian. Các biện pháp bảo tồn bao gồm việc giáo dục cộng đồng về giá trị của cây thuốc, khuyến khích việc trồng và chăm sóc các loài cây thuốc trong vườn nhà. Hơn nữa, việc phát triển các sản phẩm từ cây thuốc như trà thảo dược, tinh dầu cũng là một hướng đi tiềm năng để nâng cao giá trị kinh tế cho người dân. Điều này không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn góp phần vào việc bảo tồn văn hóa bản địa.

2.1. Các giải pháp bảo tồn

Để bảo tồn tài nguyên cây thuốc, cần có sự tham gia của cả cộng đồng và các cơ quan chức năng. Một số giải pháp có thể được áp dụng bao gồm: tổ chức các lớp tập huấn về cây thuốc cho người dân, xây dựng các mô hình vườn thuốc tại cộng đồng, và khuyến khích việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ cây thuốc. Hơn nữa, việc lập kế hoạch bảo tồn các loài cây thuốc quý hiếm cũng cần được thực hiện một cách nghiêm túc. Sự kết hợp giữa tri thức bản địa và khoa học hiện đại sẽ tạo ra những giải pháp hiệu quả cho việc bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc.

III. Ý nghĩa thực tiễn của tri thức bản địa

Tri thức bản địa không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn tài nguyên cây thuốc mà còn mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng. Việc sử dụng cây thuốc trong chăm sóc sức khỏe giúp giảm thiểu chi phí y tế cho người dân, đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống. Hơn nữa, tri thức này còn góp phần vào việc phát triển kinh tế địa phương thông qua việc sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm từ cây thuốc. Sự kết hợp giữa tri thức bản địa và các phương pháp hiện đại trong y học có thể tạo ra những sản phẩm dược liệu chất lượng cao, phục vụ nhu cầu của thị trường.

3.1. Tác động đến sức khỏe cộng đồng

Việc duy trì và phát huy tri thức bản địa về cây thuốc có tác động tích cực đến sức khỏe cộng đồng. Người dân có thể tự chăm sóc sức khỏe cho bản thân và gia đình bằng các bài thuốc dân gian, từ đó giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc tây. Điều này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe mà còn giữ gìn bản sắc văn hóa của người Tày. Hơn nữa, việc sử dụng cây thuốc còn giúp nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững trong cộng đồng.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Bối cảnh và cơ sở thực tiễn

Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số tại các quốc gia đang phát triển phụ thuộc chủ yếu vào nguồn dược liệu tự nhiên trong công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu. Việt Nam là một trong 16 quốc gia sở hữu độ đa dạng sinh học cao nhất thế giới, với hơn 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó có từ 3.948 đến 4.700 loài có công dụng làm thuốc (theo Viện Dược liệu và Võ Văn Chi). Nguồn tài nguyên này gắn liền với 54 dân tộc anh em sở hữu kho tàng tri thức bản địa phong phú.

Tuy nhiên, tài nguyên cây thuốc tự nhiên đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do áp lực khai thác quá mức, biến đổi sinh cảnh và sự xói mòn tri thức truyền thống khi thế hệ trẻ ít tiếp nối kinh nghiệm dân gian. Tại xã Tân An, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang — nơi dân tộc Tày chiếm trên 84% dân số — hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa phong phú đã nuôi dưỡng nền y học dân gian đặc sắc. Nghiên cứu "Tri thức bản địa trong sử dụng, bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc Tày tại xã Tân An, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang" do tác giả Mai Thị Thắm thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Hồ Ngọc Sơn (Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên) giải quyết bài toán cấp bách về kiểm kê, chuẩn hóa và bảo tồn nguồn gen dược liệu cùng tri thức bản địa.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       KHUNG NGHIÊN CỨU & BẢO TỒN DƯỢC LIỆU                     |
|                                                                               |
|  [Điều tra thực địa PRA]  -->  [Thu mẫu & Định danh]  -->  [Đánh giá đa dạng] |
|   (97 hộ Tày, 3 thôn)           (Chuẩn 41x29cm, Cồn 45°)   (114 loài, 66 họ)  |
|            |                                                       |          |
|            v                                                       v          |
|  [Định lượng Tri thức]    -->  [Ma trận Đánh giá Đe dọa] --> [Giải pháp PTVN] |
|   (Tần số nhắc RFC, Bài)        (4 tiêu chí, thang 0-7)     (Ex-situ & In-situ|
+-------------------------------------------------------------------------------+

Vấn đề nghiên cứu (Problem Statement)

Mặc dù cộng đồng người Tày tại xã Tân An sở hữu kỹ năng khai thác và sử dụng cây thuốc lâu đời, địa phương đang đối mặt với các điểm nghẽn nghiêm trọng:

1. Thiếu hệ thống tư liệu chuẩn hóa: Tri thức bản địa chủ yếu lưu truyền bằng phương thức truyền khẩu, không có tài liệu ghi chép khoa học về danh pháp, phân loại học và bài thuốc phối hợp.
2. Khai thác thiếu bền vững: Việc thu hái rễ, củ và toàn cây không có biện pháp tái sinh làm suy giảm nhanh chóng quần thể các loài quý hiếm ngoài tự nhiên.
3. Nguy cơ thất truyền tri thức: Sự chuyển dịch kinh tế khiến thế hệ trẻ ít quan tâm đến y học cổ truyền, dẫn đến sự đứt gãy mạch tri thức dân tộc.

Mục tiêu dự án

1. Xác định và lập danh mục phân loại học đầy đủ các loài cây thuốc được cộng đồng người Tày khai thác, sử dụng tại xã Tân An.
2. Định lượng tri thức bản địa thông qua phân tích bộ phận sử dụng, phương thức khai thác, kỹ thuật sơ chế và cấu trúc các bài thuốc dân gian.
3. Xây dựng ma trận đánh giá mức độ đe dọa sinh thái và xác định danh sách các loài cây thuốc ưu tiên bảo tồn có sự tham gia của người dân (PRA).
4. So sánh đối chiếu đặc tính sử dụng cây thuốc và bài thuốc giữa dân tộc Tày và dân tộc Dao trên cùng địa bàn.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh, chính sách quản lý rừng cộng đồng và mô hình phát triển sinh kế bền vững.

Phương pháp tiếp cận và kết quả kỳ vọng

• Phương pháp tiếp cận: Ứng dụng lý luận hệ thống sinh thái – nhân văn, kết hợp giữa điều tra dân tộc thực vật học có sự tham gia của người dân (Participatory Rural Appraisal - PRA) và phân loại học hình thái chuẩn quốc tế.
• Chỉ số đo lường kỳ vọng:
  • Thu thập, định danh khoa học >100 loài cây thuốc thuộc 3 ngành thực vật.
  • Phỏng vấn định lượng 97 hộ gia đình tại 3 thôn đại diện (Tân Hoa, Tân Bình, An Thịnh).
  • Xác lập danh mục 24 loài cốt lõi có tần số xuất hiện cao nhất và bộ tiêu chí phân hạng ưu tiên bảo tồn 4 mức.

Phạm vi và giới hạn

• Phạm vi không gian: 3 thôn trọng điểm (Tân Hoa, Tân Bình, An Thịnh) và khảo sát đối chứng tại thôn Tân Cường thuộc xã Tân An, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang.
• Giới hạn kỹ thuật: Đề tài tập trung vào dân tộc thực vật học (Ethnobotany), hình thái học thực vật và phân loại sinh thái; chưa thực hiện chiết xuất hoạt chất chuyên sâu (phytochemical screening) hoặc thử nghiệm lâm sàng dược lý.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tiêu chí	Lưu truyền dân gian truyền khẩu	Ghi chép tài liệu phân tán	Mô hình Dân tộc Thực vật học chuẩn hóa
Tính chính xác danh pháp	Rất thấp (dễ nhầm lẫn tên địa phương)	Trung bình (thiếu đối chiếu tiêu bản)	Rất cao (đối chiếu khóa phân loại và Sách Đỏ)
Bảo tồn tri thức	Nguy cơ mai một cao theo thời gian	Khó tích hợp và tra cứu liên ngành	Bền vững, số hóa và dễ dàng chuyển giao
Đánh giá rủi ro sinh thái	Dựa trên trực giác cá nhân người hái	Không định lượng được mức độ suy thoái	Định lượng qua ma trận điểm đe dọa (0 - 7 điểm)
Khả năng nhân rộng	Hẹp trong phạm vi hộ gia đình	Giới hạn ở tài liệu lưu trữ	Quy mô nông lâm kết hợp, phát triển chuỗi giá trị

Phân tích yêu cầu hệ thống theo mô hình MoSCoW

• Must have (Bắt buộc có): Danh lục thực vật đầy đủ tên khoa học (Latin), tên địa phương tiếng Tày, phân loại họ/ngành; ma trận tính toán mức độ đe dọa sinh thái; hồ sơ các bài thuốc dân gian tiêu biểu.
• Should have (Nên có): Bộ mẫu tiêu bản thực vật chuẩn (41x29 cm); biểu đồ phân bố bộ phận sử dụng và kỹ thuật sơ chế; bảng so sánh tri thức giữa dân tộc Tày và dân tộc Dao.
• Could have (Có thể có): Bản đồ phân bố sinh thái các loài quý hiếm; hướng dẫn kỹ thuật nhân giống nông lâm kết hợp cho các loài cốt lõi.
• Won't have (Chưa thực hiện đợt này): Phân tích phổ khối sắc ký (HPLC-MS) và tinh chế hóa sinh phân tử.

Thiết kế hệ thống dữ liệu nghiên cứu

Hệ thống quản lý dữ liệu thực vật dân tộc học được chuẩn hóa thông qua mô hình cơ sở dữ liệu quan hệ (RDBMS) nhằm phục vụ quản lý, truy xuất và phân tích định lượng:

-- Thiết kế cấu trúc cơ sở dữ liệu lưu trữ tri thức bản địa cây thuốc
CREATE TABLE Botanical_Taxa (
    taxa_id INT PRIMARY KEY AUTO_INCREMENT,
    scientific_name VARCHAR(150) NOT NULL UNIQUE,
    family_name VARCHAR(100) NOT NULL,
    division_name ENUM('Pteridophyta', 'Gymnospermatophyta', 'Spermatophyte') NOT NULL,
    tay_name VARCHAR(100),
    vietnamese_name VARCHAR(100) NOT NULL
);

CREATE TABLE Ethnobotanical_Uses (
    use_id INT PRIMARY KEY AUTO_INCREMENT,
    taxa_id INT,
    used_part ENUM('La', 'Than', 'Re_Cu', 'Vo', 'Hoa', 'Qua_Hat', 'Toan_Cay') NOT NULL,
    harvest_technique VARCHAR(150),
    processing_method VARCHAR(200),
    therapeutic_target TEXT,
    FOREIGN KEY (taxa_id) REFERENCES Botanical_Taxa(taxa_id)
);

CREATE TABLE Conservation_Scoring (
    score_id INT PRIMARY KEY AUTO_INCREMENT,
    taxa_id INT,
    usefulness_score TINYINT CHECK (usefulness_score BETWEEN 0 AND 2),
    accessibility_score TINYINT CHECK (accessibility_score BETWEEN 0 AND 1),
    habitat_specificity TINYINT CHECK (habitat_specificity BETWEEN 0 AND 2),
    human_impact_score TINYINT CHECK (human_impact_score BETWEEN 0 AND 2),
    total_threat_score TINYINT GENERATED ALWAYS AS (
        usefulness_score + accessibility_score + habitat_specificity + human_impact_score
    ) STORED,
    FOREIGN KEY (taxa_id) REFERENCES Botanical_Taxa(taxa_id)
);

Phương pháp luận (Methodology)

1. Phương pháp điều tra cộng đồng (PRA):
   • Phỏng vấn bán cấu trúc (Semi-structured interview) người cung cấp tin then chốt (Key Informants - trưởng thôn, thầy lang, người già làng am hiểu dược liệu).
   • Phỏng vấn phân tầng ngẫu nhiên 97 hộ gia đình trên tổng số 326 hộ thuộc 3 thôn: Tân Hoa (32 hộ/108 hộ), Tân Bình (36 hộ/120 hộ), An Thịnh (29 hộ/98 hộ).
2. Phương pháp nghiên cứu thực vật học:
   • Thu thập mẫu tiêu bản ngoài thực địa theo kích thước tiêu chuẩn 41 x 29 cm; xử lý cố định mẫu bằng dung dịch cồn $40^\circ - 45^\circ$, kẹp ép mắt cáo và sấy khô.
   • Giám định tên khoa học qua bộ "Danh lục các loài thực vật Việt Nam" và đối chiếu với "Từ điển cây thuốc Việt Nam" (Võ Văn Chi).
3. Khung thời gian và mốc tiến độ:
   • Giai đoạn 1 (Tháng 02/2018): Khảo sát sơ thám, thiết kế phiếu điều tra, thu thập số liệu thứ cấp tại UBND xã Tân An.
   • Giai đoạn 2 (Tháng 03 - 04/2018): Phỏng vấn thực địa 97 hộ, đi tuyến thu mẫu thực vật cùng người dẫn đường bản địa.
   • Giai đoạn 3 (Tháng 05/2018): Xử lý dữ liệu định lượng, phân loại tiêu bản phòng thí nghiệm, xây dựng ma trận đe dọa và nghiệm thu đề tài.

---

Implementation và kết quả

Quy trình thu thập và thuật toán xử lý dữ liệu

Quy trình tính toán mức độ đe dọa sinh thái của từng loài cây thuốc dựa trên công thức định lượng đa chỉ số:

$$T = U + A + S + I$$

Trong đó:

• $U$ (Độ hữu ích đối với địa phương): $0$ (không dùng), $1$ (ít dùng), $2$ (rất quan trọng).
• $A$ (Mức độ dễ xâm nhập/vị trí thu hái): $0$ (khó tìm/địa hình hiểm trở), $1$ (rất dễ bị khai thác).
• $S$ (Tính chuyên biệt sinh thái): $0$ (phân bố rộng), $1$ (xuất hiện ở ít sinh cảnh), $2$ (sinh cảnh hẹp/đặc thù).
• $I$ (Tác động của con người đến sinh tồn loài): $0$ (quần thể ổn định), $1$ (bị đe dọa), $2$ (nguy cơ tuyệt chủng cao).
• $T$ (Tổng điểm đe dọa, $T \in [0, 7]$): Phân nhóm ưu tiên: Nhóm I ($T \ge 6$: Ưu tiên bảo tồn cấp bách), Nhóm II ($4 \le T \le 5$: Cần theo dõi, bảo vệ), Nhóm III ($T < 4$: Khai thác có kiểm soát).

# Script xử lý định lượng dữ liệu thực vật dân tộc học
from dataclasses import dataclass
from typing import List, Dict

@dataclass
class MedicinalPlant:
    scientific_name: str
    tay_name: str
    citations: int
    u_score: int  # Usefulness [0-2]
    a_score: int  # Accessibility [0-1]
    s_score: int  # Specificity [0-2]
    i_score: int  # Human Impact [0-2]

    @property
    def total_threat_score(self) -> int:
        return self.u_score + self.a_score + self.s_score + self.i_score

    @property
    def conservation_tier(self) -> str:
        score = self.total_threat_score
        if score >= 6:
            return "Tier 1: Cap bach (Uu tien I)"
        elif score >= 4:
            return "Tier 2: Bao ve (Uu tien II)"
        return "Tier 3: Khai thac ben vung"

def calculate_rfc(plants: List[MedicinalPlant], total_informants: int) -> Dict[str, float]:
    """Tính toán Relative Frequency of Citation (RFC) = FC / N"""
    return {p.scientific_name: round(p.citations / total_informants, 4) for p in plants}

# Ví dụ dữ liệu thực địa kiểm chứng từ khóa luận
sample_plants = [
    MedicinalPlant("Artemisia japonica", "Nhả ngai", 14, 2, 1, 0, 0),
    MedicinalPlant("Stemona pierrei", "Bách bộ", 6, 2, 1, 2, 2),
    MedicinalPlant("Anoectochilus setaceus", "Kim tuyến", 3, 2, 1, 2, 2),
    MedicinalPlant("Gynostemma pentaphyllum", "Giảo cổ lam", 6, 2, 1, 1, 1)
]

rfc_results = calculate_rfc(sample_plants, total_informants=97)

Kết quả nghiên cứu đạt được

Nghiên cứu đã ghi nhận và định danh tổng cộng 114 loài cây thuốc, thuộc 66 họ, phân bố trong 3 ngành thực vật bậc cao có mạch.

Tổng số loài cây thuốc: 114 loài (66 họ)

Danh mục 24 loài cốt lõi có tần suất sử dụng cao nhất

STT	Tên phổ thông	Tên khoa học	Tên tiếng Tày	Số lần nhắc đến	Công dụng chính
1	Ngải cứu	Artemisia japonica	Nhả ngai	14	Đau bụng, cầm máu, sơ cứu vết thương
2	Gừng	Zingiber officinale	Khinh	11	Cảm lạnh, viêm họng, hỗ trợ tiêu hóa
3	Rau diếp cá	Houttuynia cordata	Phắc vay	10	Thanh nhiệt, táo bón, sốt xuất huyết
4	Bông mã đề	Plantago major	Phắc đảm	8	Sỏi niệu, viêm bàng quang, lợi tiểu
5	Đu đủ	Carica papaya	Cốc mác	8	Sỏi thận, sốt rét, tiêu sỏi
6	Khế chua	Averrhoa carambola	Mác phường	7	Dị ứng, mẩn ngứa, nhức đầu
7	Giảo cổ lam	Gynostemma pentaphyllum	-	6	Hạ mỡ máu, giảm đường huyết, bổ gan
8	Bách bộ	Stemona pierrei	-	6	Ho, viêm khí quản, trừ giun sán
9	Vạn tuế	Cycas revoluta	Páng la	6	Viêm gan nhiễm mỡ, đau nhức
10	Cây lưỡi hổ	Sansevieria trifasciata	Lìn thưa	5	Chữa chó cắn, vết thương sưng viêm
11	Cây nhội	Bischofia javanica	Cáp phát	5	Rửa vết thương, sát trùng ngoài da
12	Trầu không	Piper betle	Bâu miều	5	Đau bụng lạnh dạ, nấc cụt, khó tiêu
13	Cúc tần	Pluchea indica	Phoắc phà	5	Thấp khớp, đau lưng mỏi gối
14	Cây sổ	Dillenia heterosepala	Mác túm	5	Ho, phù thũng, giải độc gan
15	Bớp bớp	Chromolaena odorata	Nhả nhật	5	Giã đắp cầm máu tức thì, ỉa chảy
16	Dâu tằm	Morus alba	Mạy mòn	4	Lao hạch, táo bón, thanh nhiệt phổi
17	Tầm bóp	Physalis angulata	Mác phóp	4	Đắp ngoài chữa thủy đậu, mụn nhọt
18	Sả	Cymbopogon caesius	Xạ péc	4	Tiêu hóa, hạ huyết áp, giải cảm
19	Nghệ đen	Curcuma aeruginosa	Nghệ đăm	4	Đau dạ dày, đầy hơi, bế kinh
20	Ý dĩ	Coix lacryma-jobi	Mạy pat	4	Bổ tỳ, trừ phù, phong thấp
21	Nhọ nồi	Eclipta prostrata	Lắc nà	4	Cầm máu, sốt xuất huyết, kiết lỵ
22	Thồm lồm	Polygonum chinense	Cáy thướn	4	Viêm họng, viêm ruột, kiết lỵ
23	Quế	Cinnamomum loureiroi	Que	3	Đau bụng lạnh, đau khớp, trợ dương
24	Gấc	Momordica cochinchinensis	Mác khấy khẩu	3	Bổ mắt, khô da, liền vết lở loét

Phân tích tri thức khai thác và chế biến

• Bộ phận thu hái: Lá và ngọn non chiếm tỷ lệ cao nhất (42.1%), tiếp theo là toàn cây (26.3%), rễ và thân củ (18.4%), vỏ thân/hạt (13.2%).
• Kỹ thuật thu hái: Hái tỉa cành lá (61.4%), thu hái toàn phần cả gốc rễ (28.1%), bóc vỏ chọn lọc (10.5%).
• Biện pháp xử lý và chế biến: Dùng tươi (48.2%), phơi/sấy khô đóng gói (36.8%), sao vàng hạ thổ/ngâm rượu (15.0%).

---

Đổi mới và đóng góp

Điểm mới khoa học của đề tài

1. Thiết lập cơ sở dữ liệu định lượng đầu tiên tại Chiêm Hóa: Cung cấp danh lục 114 loài cây thuốc với đối chiếu danh pháp song ngữ (Kinh - Tày - Latin), lấp đầy khoảng trống dữ liệu thực vật dân tộc học tại vùng đệm miền núi Tuyên Quang.
2. Xây dựng tiêu chí định lượng hóa mức độ đe dọa sinh thái có sự tham gia của người dân: Kết hợp kinh nghiệm thực địa của thầy lang bản địa với các tiêu chí sinh thái học (tính chuyên biệt nơi sống, độ mẫn cảm khai thác).
3. Phân tích so sánh giao thoa tri thức liên tộc người (Tày - Dao): Làm rõ nét đặc thù văn hóa chữa bệnh: người Tày thiên về các bài thuốc sắc uống, xông hơi hạ sốt và thuốc đắp tươi; người Dao tập trung vào bài thuốc tắm lá thuốc phức hợp (thuốc tắm đẻ, trị đau nhức xương khớp) với số vị thuốc trong một thang nhiều hơn.

So sánh với các nghiên cứu liên quan

Chỉ số / Đặc điểm	Đề tài tại Tân An (2018)	Nghiên cứu tại Tam Đảo (Đỗ Hoàng Sơn, 2008)	Nghiên cứu tại Ba Vì (Trần Văn Ơn, 2003)
Đối tượng cộng đồng	Dân tộc Tày (Chiếm >84%)	Dân tộc Sán Dìu	Dân tộc Dao
Số lượng loài ghi nhận	114 loài (66 họ)	459 loài (119 họ)	503 loài (118 họ)
Đặc điểm nghiên cứu	Tập trung cấp xã/thôn bản miền núi	Vùng đệm Vườn Quốc gia	Vườn Quốc gia & khu vực phụ cận
Phương pháp định lượng	Ma trận đe dọa 4 tiêu chí + RFC	Thống kê sản lượng thương mại (700 tấn/năm)	Dân tộc thực vật học chuyên sâu
Độ bao phủ mẫu phỏng vấn	97 hộ dân / 3 thôn	Cán bộ kiểm lâm và thương lái	Thầy lang và hộ hái thuốc chuyên nghiệp

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng thực tế

1. Mô hình Vườn thuốc Nam mẫu gia đình & trạm y tế: Nhân rộng 24 loài cốt lõi dễ trồng (Ngải cứu, Bông mã đề, Gừng, Diếp cá, Cúc tần) tại khuôn viên Trạm Y tế xã Tân An và vườn hộ gia đình, giảm chi phí y tế tự túc cho đồng bào.
2. Bảo tồn nguyên vị (In-situ) gắn với Quản lý rừng cộng đồng: Thiết lập các khu bảo vệ nghiêm ngặt đối với các loài có nguy cơ tuyệt chủng cao như Lan kim tuyến (Anoectochilus setaceus), Bách bộ (Stemona pierrei), Thiên niên kiện (Homalomena occulta).
3. Phát triển chuỗi giá trị dược liệu bản địa (Ex-situ): Gây trồng thương phẩm các loài có nhu cầu thị trường lớn (Giảo cổ lam, Hà thủ ô đỏ, Khôi nhung, Cát sâm) dưới tán rừng tự nhiên và rừng trồng sản xuất.

+--------------------------------------------------------------------------------+
|                   LỘ TRÌNH TRIỂN KHAI BẢO TỒN VÀ THƯƠNG MẠI HÓA                |
|                                                                                |
|  [Q1-Q2: Chuẩn hóa vùng trồng]                                                |
|                                                                                |
|  [Q3-Q4: Thành lập Hợp tác xã Dược liệu Tày]                                   |
|                                                                                |
|  [Năm 2+: Đóng gói & Thương mại hóa sản phẩm]                                  |
+--------------------------------------------------------------------------------+

Phân tích Chi phí - Lợi ích (Cost-Benefit & ROI)

• Chi phí đầu tư ban đầu: ~150 - 200 triệu VNĐ (xây dựng vườn giống 1.000 $m^2$, đào tạo kỹ thuật thu hái, in ấn cẩm nang tri thức bản địa).
• Lợi ích kinh tế: Trồng xen canh dược liệu dưới tán rừng đem lại thu nhập bình quân ước tính 35 - 50 triệu VNĐ/hộ/năm sau 18 - 24 tháng.
• ROI dự kiến: Thời gian hoàn vốn từ 2.0 - 2.5 năm đối với mô hình trồng cây dược liệu ngắn và trung ngày (Giảo cổ lam, Gừng, Nghệ đen, Ý dĩ).

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế còn tồn tại

• Phạm vi khảo sát: Nghiên cứu mới dừng lại ở 3/11 thôn của xã Tân An; một số bài thuốc gia truyền bí truyền chưa được chia sẻ do rào cản tập quán bảo mật của các thầy lang.
• Tính thời vụ của mẫu vật: Một số loài thu mẫu không đúng mùa ra hoa/kết quả gây khó khăn cho việc giám định phân loại vi mô.
• Dữ liệu hoạt chất: Chưa có điều kiện phân tích định tính, định lượng hàm lượng hoạt chất hóa sinh (Alkaloid, Flavonoid, Saponin) của các mẫu thu thập tại địa phương.

Hướng nghiên cứu mở rộng

• Ứng dụng kỹ thuật mã vạch DNA (DNA Barcoding) để định danh chính xác các loài dễ nhầm lẫn hoặc biến thể địa phương.
• Phối hợp với các viện dược liệu thực hiện chiết tách và đánh giá hoạt tính sinh học (kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa) của các bài thuốc kinh nghiệm.
• Xây dựng bản đồ GIS số hóa vùng phân bố các cây thuốc nguy cấp tại huyện Chiêm Hóa để phục vụ công tác kiểm lâm và quy hoạch lâm nghiệp.

---

Đối tượng hưởng lợi

+------------------------------------------------------------------------------+
|                         MA TRẬN ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI                          |
|                                                                              |
|  [Sinh viên & Giảng viên]       --> Tài liệu chuẩn hóa về Ethnobotany        |
|  [Nhà nghiên cứu Dược liệu]     --> Nguồn gen & dữ liệu sàng lọc hoạt chất   |
|  [Cộng đồng Dân tộc Tày]        --> Bảo tồn bản sắc, tạo sinh kế bền vững    |
|  [Doanh nghiệp Dược phẩm]       --> Vùng nguyên liệu đạt chuẩn GACP          |
|  [Chính quyền & Cơ quan QLR]    --> Công cụ quy hoạch lâm sản ngoài gỗ       |
+------------------------------------------------------------------------------+

• Sinh viên & Giảng viên ngành Lâm nghiệp/Dược học: Bộ tư liệu thực địa mẫu mực về phương pháp luận nghiên cứu thực vật dân tộc học và kỹ thuật xử lý tiêu bản thực vật.
• Cộng đồng dân tộc thiểu số tại địa phương: Được bảo tồn tri thức truyền thống của cha ông, tiếp cận kỹ thuật thu hái không tận diệt và nâng cao thu nhập từ lâm sản ngoài gỗ.
• Doanh nghiệp và Hợp tác xã: Nguồn dữ liệu tin cậy để khảo sát, liên kết phát triển vùng nguyên liệu thảo dược sạch đạt tiêu chuẩn GACP-WHO.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Hạt Kiểm lâm, Phòng NN&PTNT): Căn cứ khoa học phục vụ công tác quy hoạch phân khu bảo tồn rừng phòng hộ và phát triển nông thôn mới.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Yêu cầu kỹ thuật quan trọng nhất khi làm mẫu tiêu bản thực vật ngoài thực địa là gì?

Mẫu tiêu bản chuẩn phải có kích thước $41 \times 29\text{ cm}$, bao gồm đầy đủ cành, lá, hoa, quả (đối với cây thân gỗ/bụi) hoặc toàn bộ cây gồm cả rễ (đối với cây thảo). Ngay sau khi cắt, mẫu phải được ép phẳng giữa hai lớp giấy báo, xử lý ngâm dung dịch cồn $40^\circ - 45^\circ$ để chống mốc và giữ màu, sau đó sấy khô hoặc phơi kẹp mắt cáo trước khi khâu định hình vào bìa tiêu bản.

2. Làm thế nào để giải quyết xung đột giữa nhu cầu thu hái rễ/củ và bảo tồn quần thể cây thuốc?

Áp dụng quy tắc khai thác luân phiên và thu hái có kiểm soát: chỉ đào thu hoạch những cây đạt tuổi trưởng thành (tối thiểu 3 - 5 năm đối với Bách bộ, Hà thủ ô); giữ lại tối thiểu 30 - 40% củ giống hoặc mầm nhánh tại chỗ; kết hợp gieo ươm bổ sung cây con từ hạt trở lại sinh cảnh rừng tự nhiên.

3. Phương pháp PRA có đảm bảo độ tin cậy khi người dân chỉ nhớ tên địa phương?

Phương pháp PRA kết hợp phỏng vấn sâu cá nhân (với bảng câu hỏi chuẩn) và thảo luận nhóm tập trung, kết hợp trực tiếp cùng người cung cấp tin đi tuyến rừng (Field Walk) để chỉ tận mắt cây thuốc sống. Sau đó, cán bộ nghiên cứu tiến hành thu mẫu thực tế và giám định khoa học độc lập để loại trừ hoàn toàn việc nhầm lẫn tên gọi dân gian.

4. Chi phí để xây dựng một vườn bảo tồn cây thuốc gia đình quy mô nhỏ là bao nhiêu?

Chi phí trung bình dao động từ 3.000.000 đến 5.000.000 VNĐ cho diện tích $50 - 100\text{ m}^2$, bao gồm tiền cây giống đầu dòng (khoảng 20 - 30 loài cốt lõi), giàn che bán tự nhiên, phân bón hữu cơ và hệ thống tưới thủ công.

5. Khóa luận này có thể tích hợp vào các chương trình mục tiêu quốc gia như thế nào?

Đề tài cung cấp dữ liệu cơ sở trực tiếp cho Tiểu dự án 2 thuộc Dự án 3 của Chương trình Mục tiêu Quốc gia Phát triển Kinh tế - Xã hội vùng Đồng bào Dân tộc Thiểu số và Miền núi (giai đoạn 2021 - 2030) về nội dung "Đầu tư, hỗ trợ phát triển vùng trồng dược liệu quý" tại huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Mai Thị Thắm đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu đề ra, lập danh mục khoa học chuẩn hóa cho 114 loài cây thuốc thuộc 66 họ thực vật được cộng đồng dân tộc Tày tại xã Tân An sử dụng. Nghiên cứu không chỉ hệ thống hóa kho tàng tri thức bản địa vô giá mà còn xây dựng ma trận định lượng rủi ro sinh thái và xác lập danh sách 24 loài cốt lõi ưu tiên phát triển.

Kết quả đề tài là cầu nối quan trọng giữa khoa học lâm nghiệp hiện đại và tri thức y học dân gian, mở ra hướng đi bền vững cho công tác quản lý tài nguyên lâm sản ngoài gỗ, bảo vệ đa dạng sinh học và nâng cao đời sống kinh tế cho đồng bào miền núi tỉnh Tuyên Quang.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho một giai đoạn tìm tòi, nghiên cứu sâu về lĩnh vực này (Vũ Văn Chuyên, 1976) [22]. Thầy thuốc người Hy Lạp Dioscorides năm 60 – 20 (TCN) giới thiệu 600 loài cây cỏ chủ yếu để chữa bệnh. Đồng thời, ông cũng là người đặt nền mống cho nền y dược học (Vũ Văn Chuyên, 1976) [22]. Năm 1952, tác giả người Pháp A.

Pétélot có công trình “Les phantes de médicinales du Cambodye, du Lao et du Việt Nam” gồm 4 tập nghiên cứu về cây thuốc và sản phẩm làm thuốc từ thực vật ở Đông Dương. Như vậy, những công trình nghiên cứu về dược liệu đã có từ lâu đời, hình thành và phát triển cùng với tiến trình lịch sử của nhân loại. Harsha và cs. Kết quả cho thấy có 45 loài cây thuộc 26 họ được cộng đồng người Kunabis sử dụng làm thuốc.

Các loài được sử dụng để chữa trị một số bệnh như sốt, ho, bệnh ngoài da, thấp khớp, rắn cắn, bệnh vàng da, kiết lỵ,… Parinitha và cs. Kết quả h 8 cho thấy có 47 loài thực vật thuộc 46 chi trong 28 họ được sử dụng để điều trị 9 bệnh nhiễm trùng và 16 bệnh không truyền nhiễm. Mười hai tuyên bố mới về kiến thức ethnomedical đã được báo cáo và có công thức mà là tương tự như mô tả đã có trong văn học. Muthu và cs.

Kết quả cho thấy, những thầy lang sử dụng 85 loài thực vật thuộc 76 chi và 41 họ để điều trị các bệnh khác nhau. Các cây thuốc đã được ghi nhận chủ yếu được sử dụng để chữa trị các bệnh về da, độc cắn, đau bụng và rối loạn thần kinh. Uniyal và cs. Kết quả cho thấy, có 35 loài thực vật thường được sử dụng bởi người dân địa phương trong việc chữa các bệnh khác nhau.

Có đến 45% loài cây, người dân đã sử dụng phần dưới đất để làm thuốc. Sajem và Gosai (2006) nghiên cứu tri thức sử dụng các loài cây thuốc của tộc người Jaintia ở Ấn độ [34]. Kết quả cho thấy cộng đồng sử dụng 39 loài thuộc 27 họ và 35 chi. Để trị nhiều loại bệnh, việc sử dụng các bộ phận của cây trên mặt đất chiếm tỷ lệ cao hơn (76,59%) so với các bộ phận dưới mặt đất (23,41%).

Lá đã được sử dụng trong đa số các trường hợp (23 loài), tiếp theo là quả (4 loài). Tổng cộng có 30 loại bệnh đã được báo cáo được chữa khỏi bằng cách sử dụng 39 loài cây thuốc. Koushalya Nandan Singh (2013) nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng cây thuốc ở phía Tây dãy Himalaya, Ấn độ [25]. Kết quả ghi nhận có 86 loài thực vật thuộc 69 chi và 34 họ được sử dụng để chữa trị khoảng 70 bệnh khác nhau.

Các loài thực vật được sử dụng trong các bài thuốc thảo dược chủ yếu thuộc về các họ Asteraceae, Lammiaceae, Gentianaceae, và Polygonaceae. Hầu hết các loại thuốc được sử dụng dưới dạng bột, một số là nước ép trái cây và dịch triết. Trong số các bộ phận của cây, lá đã được ghi nhận được sử dụng phổ biến, tiếp theo là hoa. Kết quả thống kê cho thấy có 101 loài cây thuộc 92 chi và 44 họ.

Bộ phận sử dụng, có 59% số loài dùng lá, 13% số loài dùng quả, 10% số loài dùng thân, 7% số loài dùng rễ, 5% số loài dùng hoa, 4% số loài dùng cả cây và 2% số loài dùng hạt. Kết quả thống kê có 16 loài cây được sử dụng để trị các bệnh cho người. Phần lớn các loài cây (68,75 %) cây hoang dại và gây trồng được sử dụng lá. Mahwasane và cs.

Kết quả điều tra cho thấy có 16 loài cây thuốc, thuộc 7 họ và 14 chi. Họ Đậu (Fabaceae) có số lượng loài nhiều nhất (43,8%), tiếp theo là họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) với 18. Rễ được sử dụng nhiều nhất (44,5%), tiếp theo là lá (25,9%), vỏ (14,8%), cả cây (11%), và hoa (3,7%). Theo ước tính của tổ chức Quỹ thiên nhiên thế giới (WWF) có khoảng 35.000 loài trong số 250.000 loài cây được sử dụng vào mục đích chữa bệnh trên toàn thế giới.

Nguồn tài nguyên cây thuốc này là kho tàng vô cùng quý giá của các dân tộc hiện đang khai thác và sử dụng để chăm sóc sức khỏe, phát triển kinh tế, giữ gìn bản sắc của các nền văn hóa. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày nay có khoảng 80% dân số các nước đang phát triển có nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu phụ thuộc vào nguồn dược liệu hoặc qua các chất chiết suất từ dược liệu (Nguyễn Văn Tập, 2006) [10].Dule – nhà dược lý học người Mỹ đã có nhiều đóng góp cho tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong việc xây dựng danh mục các loài cây thuốc, cách thu hái, sử dụng, chế biến và một số thận trọng khi sử dụng các loại cây thuốc (Trần Thị Lan, 2005) [15]. Những nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, tập quán sử dụng cây thuốc đã có từ lâu. Có thể nói, nó xuất hiện từ buổi đầu sơ khai, khi con người còn sống theo lối nguyên thủy.

Trong quá trình tìm kiếm thức ăn, tổ tiên chúng ta đã ngẫu nhiên phát hiện ra công dụng và tác hại của nhiều loại cây. Suốt một thời gian dài như vậy, tổ tiên chúng ta đã dần dần tích lũy được nhiều kinh nghiệm, biết lợi dụng tính chất của cây rừng để làm thức ăn và làm thuốc chũa bệnh. Từ những buổi đầu dựng nước, dưới thời các vua Hùng, ông cha ta đã biết cử dụng hành, tỏi, gừng, riềng.làm gia vị trong những bữa ăn hàng ngày. Thế kỷ XI (TCN), nhân dân ta có tục ăn trầu cho ấm người, thơm miệng, uống nước chè xanh cho mát, nụ vối cho dễ tiêu.

Điều đó nói lên những hiểu biết về dinh dưỡng và sử dụng thuốc của dân tộc. Thế kỷ II (TCN), hàng trăm loại thuốc đã được phát hiện như: sắn dây, khoai lang, mơ, quýt. và trong thời kỳ Bắc thuộc, nhiều vị thuốc của ta đã được xuất sang Trung Quốc (Vũ Văn Chuyên, 1976) [22]. Dưới triều vua nhà Lý (1010 - 1244) có nhiều lương y nổi tiếng, trong đó có nhà sư Minh Không (Nguyễn Chí Thành) ở chùa Giao Thủy đã có công chữa bệnh cho Lý Thần Tông.

Nhà Lý đặt quan hệ với Tống Huy Tông (Trung Quốc) trao đổi thuốc Nam lấy thuốc Bắc (Vũ Văn Chuyên, 1976) [22]. Dưới triều Trần (1244 - 1399), đã có kế hoạch tự túc thuốc Nam để kháng chiến. Tướng Phạm Ngũ Lão đã trồng cây thuốc ở Vạn An và Dược Sơn (Hải Dương) để cung cấp cho quân y (Lê Trần Đức, 1970) [6]. Thế kỷ XVIII, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1729 - 1791) đã thừa kế dược học của Tuệ Tĩnh chép vào tâp “Lĩnh Nam bản thảo”, nội dung gồm 496 vị thuốc Nam của “Nam dược thần hiệu” và phát hiện thêm hơn 300 vị thuốc nữa.

Tư liệu vĩ đại nhất của ông là bộ sách “Hải thượng y tông tâm lĩnh” gồm 66 quyển viết về lý luận cơ bản, phương pháp chuẩn đoán, trị bệnh (Lê Trần Đức, 1970) [6]. Ngoài bộ sách trên, còn kể đến tập “Vạn phương thập nghiệm” của Nguyễn Nho và Ngô Văn Tình gồm 8 tập, xuất bản năm 1763. Tập “Nam bang thảo h 11 mộc” của Trần Nguyệt Phương mô tả 100 loài cây thuốc Nam, xuất bản năm 1858 [1]. Sau cách mạng tháng 8 – 1945, y dược học cổ truyền đạt được những thành tựu to lớn.

Dưới sự lãnh đạo của Bộ Y tế cùng y học hiện đại, sức khỏe của người dân được quan tâm và chăm lo chu đáo hơn [6]. Sau khi nước nhà thống nhất (năm 1975), việc nghiên cứu cây thuốc ở nước ta được quan tâm nhiều. Có nhiều tác giả đi sâu vào nghiên cứu, tìm tòi và phát hiện thêm nhiều loài cây thuốc mới [6]. Lương y lão thành, thầy thuốc ưu tú Lê Trần Đức với tác phẩm “Cây thuốc Việt Nam” (1995) đã mô tả hơn 830 loài cây thuốc và giới thiệu cách trồng, hái, chế biến, trị bệnh ban đầu (Lê Trần Đức, 1995) [7].

Võ Văn Chi (1996) với bộ sách “Từ điển cây thuốc Việt Nam” đã giới thiệu 3.200 loài cây mọc hoang và trồng ở Việt Nam. Tác giả đã mô tả khá chi tiết từng loài, bộ phận dùng, nơi sống và thu hái, tính vị, công dụng của chúng. Ngoài ra, sách còn có hình vẽ và ảnh chụp một số loài cây nên thuận lợi cho việc tra cứu [21]. Lê Ngọc Công, Nguyễn Văn Hoàn (2006), nghiên cứu đa dạng các loài cây thuốc ở khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử (Bắc Giang) đã thống kê được 152 loài, 133 chi thuộc 72 họ, có tác dụng chữa trị 19 nhóm bệnh khác nhau.

Các tác giả chưa mô tả được đặc điểm hình thái từng loài cũng như nơi sống của chúng [5]. Lê Ngọc Công, Bùi thị Dậu, Đinh Thị Phượng (2007), nghiên cứu sự đa dạng các loài cây có ích ở Phú Lương (Yên Bái ), trong đó nhóm cây làm thuốc có 269 loài, 90 họ thuộc 4 ngành thực vật bậc cao có mạch [4]. h 12 Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về y học cổ truyền bản địa của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam còn ít đề cập đến, có thể nói công trình đầu tiên của Võ Thị Thường (1986) đã nghiên cứu các loài cây ăn được của đồng bào Mường. trong đó tác giả đã giới thiệu 89 loài thuộc 38 họ, đồng thời đưa ra một số nhận xét về mối quan hệ giữa việc sử dụng cây thuốc của đồng bào Mường với điều kiện sống và nơi ở của họ.

Công trình nghiên cứu của Nguyễn Nghĩa Thìn và cs. (2001) về vấn đề Thực vật học dân tộc: Cây thuốc của đồng bào Thái ở Con Cuông – Nghệ An. Trong đó các tác giả đã đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc, vấn đề sử dụng cây thuốc và đặc biệt là đánh giá tính hiệu quả của cây thuốc mà đồng bào dân tộc Thái sử dụng [9] Năm 2003, Trần Văn Ơn trong luận án Tiến sĩ dược học “Góp phần nghiên cứu bảo tồn cây thuốc ở Vườn Quốc gia Ba Vì”, ông đã điều tra được 503 loài cây thuốc được người Dao sử dụng thuộc 321 chi, 118 họ của 5 ngành thực vật [16]. Theo nguồn thông tin Viện Dược liệu (2004) [20] thì Việt Nam có đến 3.948 loài cây làm thuốc, thuộc 1.572 chi và 307 họ thực vật (kể cả rêu và nấm) có công dụng làm thuốc.

Trong số đó có trên 90% tổng số loài cây thuốc mọc tự nhiên.