Luận văn tri thức bản địa trong sử dụng bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc tày tại xã hà lang huyện chiêm hóa tỉnh tuyên quang

Luận văn khám phá tri thức bản địa trong bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc Tày tại Hà Lang, Chiêm Hóa, Tuyên Quang.

• Tác giả: Bùi Thị Ngân
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Tri Thức Bản Địa Trong Bảo Tồn Và Phát Triển Tài Nguyên Cây Thuốc Của Người Tày Tại Hà Lang, Chiêm Hóa, Tuyên Quang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích và mục tiêu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.2.1. Những nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Những nghiên cứu trong nước
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Các loài cây được dân tộc Tày khai thác sử dụng và phát triển để làm thuốc tại xã Hà Lang
• 3.1.1. Danh mục các loài thực vật được người dân khai thác và sử dụng
• 3.1.2. Một số loài cây thuốc cần được ưu tiên bảo tồn và nhân rộng ở cộng đồng Dân tộc Tày
• 3.2. Tri thức bản địa trong khai thác sử dụng các loài cây thuốc
• 3.2.1. Tri thức bản địa trong việc thu hái các loài cây thuốc
• 3.2.2. Tri thức bản địa trong việc sử dụng các loài cây thuốc
• 3.2.3. Phương pháp khai thác các loài cây thuốc
• 3.2.4. Tri thức bản địa trong việc sử dụng các bài thuốc dân gian
• 3.3. Các loài cây thuốc cần được ưu tiên bảo tồn
• 3.4. So sánh cây thuốc và bài thuốc của dân tộc Tày và dân tộc Dao tại xã Hà Lang
• 3.4.1. So sánh các bài thuốc của dân tộc Tày và dân tộc Dao tại xã Hà Lang
• 3.4.2. So sánh các cây thuốc của dân tộc Tày và dân tộc Dao tại xã Hà Lang
• 3.5. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc, bài thuốc của cộng đồng dân tộc Tày
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tri thức bản địa và bảo tồn tài nguyên cây thuốc

Tri thức bản địa của người Tày tại Hà Lang, Chiêm Hóa, Tuyên Quang đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn tài nguyên cây thuốc. Nghiên cứu này tập trung vào việc hệ thống hóa các kiến thức truyền thống về sử dụng và bảo tồn cây thuốc. Người Tày đã tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ, sử dụng các loài thực vật địa phương để chữa bệnh và duy trì sức khỏe. Bảo tồn đa dạng sinh học được thực hiện thông qua các phương pháp thu hái bền vững và nhân rộng các loài cây thuốc quý hiếm. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc ghi chép và lưu giữ các bài thuốc dân gian để tránh nguy cơ mai một.

1.1. Phương pháp thu hái và sử dụng cây thuốc

Người Tày tại Hà Lang sử dụng tri thức bản địa để xác định các bộ phận của cây thuốc như lá, rễ, thân, và hoa. Họ áp dụng các phương pháp thu hái bền vững, đảm bảo không làm suy giảm nguồn tài nguyên. Ví dụ, chỉ thu hái một phần của cây để cây có thể tiếp tục phát triển. Các bài thuốc được chế biến từ các loài cây như cây xạ đen, cây mật gấu, và cây đinh lăng, được sử dụng để điều trị các bệnh thông thường như cảm cúm, đau nhức, và tiêu hóa.

1.2. Bảo tồn và nhân rộng cây thuốc

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học thông qua việc nhân rộng các loài cây thuốc quý hiếm. Người Tày đã áp dụng các kỹ thuật trồng trọt truyền thống để duy trì nguồn tài nguyên. Các loài cây như cây ba kích và cây đẳng sâm được ưu tiên bảo tồn do giá trị dược liệu cao. Nghiên cứu cũng khuyến nghị việc thành lập các khu vực bảo tồn địa phương để bảo vệ các loài cây thuốc khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

II. Phát triển tài nguyên cây thuốc và y học cổ truyền

Phát triển tài nguyên cây thuốc của người Tày không chỉ góp phần vào y học cổ truyền mà còn thúc đẩy kinh tế địa phương. Nghiên cứu chỉ ra rằng các bài thuốc dân gian của người Tày có hiệu quả cao trong điều trị bệnh, đặc biệt là các bệnh mãn tính. Việc kết hợp tri thức bản địa với khoa học hiện đại có thể mở ra hướng phát triển mới cho ngành dược liệu. Nghiên cứu cũng đề xuất việc quảng bá và thương mại hóa các sản phẩm từ cây thuốc để tăng thu nhập cho cộng đồng.

2.1. Giá trị y học của cây thuốc

Các loài cây thuốc được người Tày sử dụng có giá trị y học cao, đặc biệt trong điều trị các bệnh như viêm khớp, tiểu đường, và bệnh gan. Nghiên cứu đã ghi nhận các bài thuốc từ cây xạ đen và cây mật gấu có tác dụng chống viêm và tăng cường miễn dịch. Y học cổ truyền của người Tày là một kho tàng kiến thức quý giá cần được bảo tồn và phát huy.

2.2. Phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc thông qua việc kết hợp giữa tri thức bản địa và khoa học hiện đại. Việc trồng và nhân rộng các loài cây thuốc có thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng. Nghiên cứu cũng khuyến nghị việc đào tạo và nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của cây thuốc và tầm quan trọng của việc bảo tồn.

III. Văn hóa dân tộc và bảo tồn tri thức bản địa

Văn hóa dân tộc của người Tày tại Hà Lang gắn liền với việc sử dụng và bảo tồn cây thuốc. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn tri thức bản địa như một phần của di sản văn hóa. Các bài thuốc dân gian không chỉ có giá trị y học mà còn phản ánh lối sống và tín ngưỡng của cộng đồng. Nghiên cứu đề xuất việc tích hợp tri thức bản địa vào các chương trình giáo dục và bảo tồn văn hóa.

3.1. Tri thức bản địa trong văn hóa dân tộc

Tri thức bản địa về cây thuốc của người Tày là một phần không thể thiếu trong văn hóa dân tộc. Các bài thuốc dân gian được truyền từ đời này sang đời khác, phản ánh sự gắn kết giữa con người và thiên nhiên. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc bảo tồn các bài thuốc này không chỉ giúp duy trì sức khỏe mà còn bảo vệ bản sắc văn hóa của cộng đồng.

3.2. Giáo dục và bảo tồn tri thức bản địa

Nghiên cứu đề xuất việc tích hợp tri thức bản địa vào các chương trình giáo dục địa phương. Việc này giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng giá trị của các bài thuốc dân gian. Nghiên cứu cũng khuyến nghị việc tổ chức các hội thảo và chương trình truyền thông để nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn tri thức bản địa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho một giai đoạn tìm tòi, nghiên cứu sâu về lĩnh vực này (Vũ Văn Chuyên, 1976) [7]. Thầy thuốc người Hy Lạp Dioscorides năm 60 – 20 (TCN) giới thiệu 600 loài cây cỏ chủ yếu để chữa bệnh. Đồng thời, ông cũng là người đặt nền mống cho nền y dược học (Vũ Văn Chuyên, 1976) [7]. Năm 1952, tác giả người Pháp A.

Pétélot có công trình “Les phantes de médicinales du Cambodye, du Lao et du Việt Nam” gồm 4 tập nghiên cứu về cây thuốc và sản phẩm làm thuốc từ thực vật ở Đông Dương. Như vậy, những công trình nghiên cứu về dược liệu đã có từ lâu đời, hình thành và phát triển cùng với tiến trình lịch sử của nhân loại. Harsha và cs. Kết quả cho thấy có 45 loài cây thuộc 26 họ được cộng đồng người Kunabis sử dụng làm thuốc.

Các loài được sử dụng để chữa trị một số bệnh như sốt, ho, bệnh ngoài da, thấp khớp, rắn cắn, bệnh vàng da, kiết lỵ,… Parinitha và cs. Kết quả cho thấy có 47 loài thực vật thuộc 46 chi trong 28 họ được sử dụng để điều trị 9 bệnh nhiễm trùng và 16 bệnh không truyền nhiễm. Mười hai tuyên bố mới h 7 về kiến thức ethnomedical đã được báo cáo và có công thức mà là tương tự như mô tả đã có trong văn học. Muthu và cs.

Kết quả cho thấy, những thầy lang sử dụng 85 loài thực vật thuộc 76 chi và 41 họ để điều trị các bệnh khác nhau. Các cây thuốc đã được ghi nhận chủ yếu được sử dụng để chữa trị các bệnh về da, độc cắn, đau bụng và rối loạn thần kinh. Uniyal và cs. Kết quả cho thấy, có 35 loài thực vật thường được sử dụng bởi người dân địa phương trong việc chữa các bệnh khác nhau.

Có đến 45% loài cây, người dân đã sử dụng phần dưới đất để làm thuốc. Sajem và Gosai (2006) nghiên cứu tri thức sử dụng các loài cây thuốc của tộc người Jaintia ở Ấn độ [34]. Kết quả cho thấy cộng đồng sử dụng 39 loài thuộc 27 họ và 35 chi. Để trị nhiều loại bệnh, việc sử dụng các bộ phận của cây trên mặt đất chiếm tỷ lệ cao hơn (76,59%) so với các bộ phận dưới mặt đất (23,41%).

Lá đã được sử dụng trong đa số các trường hợp (23 loài), tiếp theo là quả (4 loài). Tổng cộng có 30 loại bệnh đã được báo cáo được chữa khỏi bằng cách sử dụng 39 loài cây thuốc. Koushalya Nandan Singh (2013) nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng cây thuốc ở phía Tây dãy Himalaya, Ấn độ [25]. Kết quả ghi nhận có 86 loài thực vật thuộc 69 chi và 34 họ được sử dụng để chữa trị khoảng 70 bệnh khác nhau.

Các loài thực vật được sử dụng trong các bài thuốc thảo dược chủ yếu thuộc về các họ Asteraceae, Lammiaceae, Gentianaceae, và Polygonaceae. Hầu hết các loại thuốc được sử dụng dưới dạng bột, một số là nước ép trái cây và dịch triết. Trong số các bộ phận của cây, lá đã được ghi nhận được sử dụng phổ biến, tiếp theo là hoa. Kết quả thống kê cho thấy có 101 loài cây thuộc 92 chi và 44 họ.

Bộ phận sử dụng, có 59% số loài dùng lá, 13% số loài dùng quả, 10% số loài dùng thân, 7% số loài dùng rễ, 5% số loài dùng hoa, 4% số loài dùng cả cây và 2% số loài dùng hạt. Kết quả thống kê có 16 loài cây được sử dụng để trị các bệnh cho người. Phần lớn các loài cây (68,75 %) cây hoang dại và gây trồng được sử dụng lá. Mahwasane và cs.

Kết quả điều tra cho thấy có 16 loài cây thuốc, thuộc 7 họ và 14 chi. Họ Đậu (Fabaceae) có số lượng loài nhiều nhất (43,8%), tiếp theo là họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) với 18. Rễ được sử dụng nhiều nhất (44,5%), tiếp theo là lá (25,9%), vỏ (14,8%), cả cây (11%), và hoa (3,7%). Theo ước tính của tổ chức Quỹ thiên nhiên thế giới (WWF) có khoảng 35.000 loài trong số 250.000 loài cây được sử dụng vào mục đích chữa bệnh trên toàn thế giới.

Nguồn tài nguyên cây thuốc này là kho tàng vô cùng quý giá của các dân tộc hiện đang khai thác và sử dụng để chăm sóc sức khỏe, phát triển kinh tế, giữ gìn bản sắc của các nền văn hóa. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày nay có khoảng 80% dân số các nước đang phát triển có nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu phụ thuộc vào nguồn dược liệu hoặc qua các chất chiết suất từ dược liệu (Nguyễn Văn Tập, 2006) [16].Dule – nhà dược lý học người Mỹ đã có nhiều đóng góp cho tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong việc xây dựng danh mục các loài cây thuốc, cách thu hái, sử dụng, chế biến và một số thận trọng khi sử dụng các loại cây thuốc (Trần Thị Lan, 2005) [13]. Những nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, tập quán sử dụng cây thuốc đã có từ lâu. Có thể nói, nó xuất hiện từ buổi đầu sơ khai, khi con người còn sống theo lối nguyên thủy.

Trong quá trình tìm kiếm thức ăn, tổ tiên chúng ta đã ngẫu nhiên phát hiện ra công dụng và tác hại của nhiều loại cây. Suốt một thời gian dài như vậy, tổ tiên chúng ta đã dần dần tích lũy được nhiều kinh nghiệm, biết lợi dụng tính chất của cây rừng để làm thức ăn và làm thuốc chũa bệnh. Từ những buổi đầu dựng nước, dưới thời các vua Hùng, ông cha ta đã biết cử dụng hành, tỏi, gừng, riềng.làm gia vị trong những bữa ăn hàng ngày. Thế kỷ XI (TCN), nhân dân ta có tục ăn trầu cho ấm người, thơm miệng, uống nước chè xanh cho mát, nụ vối cho dễ tiêu.Điều đó nói lên những hiểu biết về dinh dưỡng và sử dụng thuốc của dân tộc.

Thế kỷ II (TCN), hàng trăm loại thuốc đã được phát hiện như: sắn dây, khoai lang, mơ, quýt.và trong thời kỳ Bắc thuộc, nhiều vị thuốc của ta đã được xuất sang Trung Quốc (Vũ Văn Chuyên, 1976) [7]. Dưới triều vua nhà Lý (1010 - 1244) có nhiều lương y nổi tiếng, trong đó có nhà sư Minh Không (Nguyễn Chí Thành) ở chùa Giao Thủy đã có công chữa bệnh cho Lý Thần Tông. Nhà Lý đặt quan hệ với Tống Huy Tông (Trung Quốc) trao đổi thuốc Nam lấy thuốc Bắc (Vũ Văn Chuyên, 1976) [7]. Dưới triều Trần (1244 - 1399), đã có kế hoạch tự túc thuốc Nam để kháng chiến.

Tướng Phạm Ngũ Lão đã trồng cây thuốc ở Vạn An và Dược Sơn (Hải Dương) để cung cấp cho quân y (Lê Trần Đức, 1970) [8]. Thế kỷ XVIII, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1729 - 1791) đã thừa kế dược học của Tuệ Tĩnh chép vào tâp “Lĩnh Nam bản thảo”, nội dung gồm 496 vị thuốc Nam của “Nam dược thần hiệu” và phát hiện thêm hơn 300 vị thuốc nữa. Tư liệu vĩ đại nhất của ông là bộ sách “Hải thượng y tông tâm lĩnh” gồm 66 quyển viết về lý luận cơ bản, phương pháp chuẩn đoán, trị bệnh (Lê Trần Đức, 1970) [8]. Ngoài bộ sách trên, còn kể đến tập “Vạn phương thập nghiệm” của Nguyễn Nho và Ngô Văn Tình gồm 8 tập, xuất bản năm 1763.

Tập “Nam bang thảo h 10 mộc” của Trần Nguyệt Phương mô tả 100 loài cây thuốc Nam, xuất bản năm 1858 [1]. Sau cách mạng tháng 8 – 1945, y dược học cổ truyền đạt được những thành tựu to lớn. Dưới sự lãnh đạo của Bộ Y tế cùng y học hiện đại, sức khỏe của người dân được quan tâm và chăm lo chu đáo hơn [6]. Sau khi nước nhà thống nhất (năm 1975), việc nghiên cứu cây thuốc ở nước ta được quan tâm nhiều.

Có nhiều tác giả đi sâu vào nghiên cứu, tìm tòi và phát hiện thêm nhiều loài cây thuốc mới [6]. Lương y lão thành, thầy thuốc ưu tú Lê Trần Đức với tác phẩm “Cây thuốc Việt Nam, (1995)” đã mô tả hơn 830 loài cây thuốc và giới thiệu cách trồng, hái, chế biến, trị bệnh ban đầu (Lê Trần Đức, 1995) [9]. Võ Văn Chi (1996) với bộ sách “Từ điển cây thuốc Việt Nam” đã giới thiệu 3.200 loài cây mọc hoang và trồng ở Việt Nam. Tác giả đã mô tả khá chi tiết từng loài, bộ phận dùng, nơi sống và thu hái, tính vị, công dụng của chúng.

Ngoài ra, sách còn có hình vẽ và ảnh chụp một số loài cây nên thuận lợi cho việc tra cứu [6]. Lê Ngọc Công, Nguyễn Văn Hoàn (2006), nghiên cứu đa dạng các loài cây thuốc ở khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử (Bắc Giang) đã thống kê được 152 loài, 133 chi thuộc 72 họ, có tác dụng chữa trị 19 nhóm bệnh khác nhau. Các tác giả chưa mô tả được đặc điểm hình thái từng loài cũng như nơi sống của chúng [2]. Lê Ngọc Công, Bùi Thị Dậu, Đinh Thị Phượng (2007), nghiên cứu sự đa dạng các loài cây có ích ở Phú Lương (Yên Bái), trong đó nhóm cây làm thuốc có 269 loài, 90 họ thuộc 4 ngành thực vật bậc cao có mạch [3].

h 11 Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về y học cổ truyền bản địa của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam còn ít đề cập đến, có thể nói công trình đầu tiên của Võ Thị Thường (1986) đã nghiên cứu các loài cây ăn được của đồng bào Mường. Trong đó tác giả đã giới thiệu 89 loài thuộc 38 họ, đồng thời đưa ra một số nhận xét về mối quan hệ giữa việc sử dụng cây thuốc của đồng bào Mường với điều kiện sống và nơi ở của họ. Công trình nghiên cứu của Nguyễn Nghĩa Thìn và cs. (2001) về vấn đề Thực vật học dân tộc: Cây thuốc của đồng bào Thái ở Con Cuông – Nghệ An.

Trong đó các tác giả đã đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc, vấn đề sử dụng cây thuốc và đặc biệt là đánh giá tính hiệu quả của cây thuốc mà đồng bào dân tộc Thái sử dụng [17]. Năm 2003, Trần Văn Ơn trong luận án Tiến sĩ dược học “Góp phần nghiên cứu bảo tồn cây thuốc ở Vườn Quốc gia Ba Vì”, ông đã điều tra được 503 loài cây thuốc được người Dao sử dụng thuộc 321 chi, 118 họ của 5 ngành thực vật [14]. Theo nguồn thông tin “Viện Dược liệu (2004)” [22] thì Việt Nam có đến 3.948 loài cây làm thuốc, thuộc 1.572 chi và 307 họ thực vật (kể cả rêu và nấm) có công dụng làm thuốc. Trong số đó có trên 90% tổng số loài cây thuốc mọc tự nhiên.