Khóa luận: Tri thức bản địa về cây thuốc của người Tày tại Hà Lang, Chiêm Hóa, Tuyên Quang

Luận văn khám phá tri thức bản địa trong bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc Tày tại Hà Lang, Chiêm Hóa, Tuyên Quang.

• Tác giả: Bùi Thị Ngân
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Tri Thức Bản Địa Trong Bảo Tồn Và Phát Triển Tài Nguyên Cây Thuốc Của Người Tày Tại Hà Lang, Chiêm Hóa, Tuyên Quang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích và mục tiêu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.2.1. Những nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Những nghiên cứu trong nước
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Các loài cây được dân tộc Tày khai thác sử dụng và phát triển để làm thuốc tại xã Hà Lang
• 3.1.1. Danh mục các loài thực vật được người dân khai thác và sử dụng
• 3.1.2. Một số loài cây thuốc cần được ưu tiên bảo tồn và nhân rộng ở cộng đồng Dân tộc Tày
• 3.2. Tri thức bản địa trong khai thác sử dụng các loài cây thuốc
• 3.2.1. Tri thức bản địa trong việc thu hái các loài cây thuốc
• 3.2.2. Tri thức bản địa trong việc sử dụng các loài cây thuốc
• 3.2.3. Phương pháp khai thác các loài cây thuốc
• 3.2.4. Tri thức bản địa trong việc sử dụng các bài thuốc dân gian
• 3.3. Các loài cây thuốc cần được ưu tiên bảo tồn
• 3.4. So sánh cây thuốc và bài thuốc của dân tộc Tày và dân tộc Dao tại xã Hà Lang
• 3.4.1. So sánh các bài thuốc của dân tộc Tày và dân tộc Dao tại xã Hà Lang
• 3.4.2. So sánh các cây thuốc của dân tộc Tày và dân tộc Dao tại xã Hà Lang
• 3.5. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc, bài thuốc của cộng đồng dân tộc Tày
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tri thức bản địa và bảo tồn tài nguyên cây thuốc

Tri thức bản địa của người Tày tại Hà Lang, Chiêm Hóa, Tuyên Quang đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn tài nguyên cây thuốc. Nghiên cứu này tập trung vào việc hệ thống hóa các kiến thức truyền thống về sử dụng và bảo tồn cây thuốc. Người Tày đã tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ, sử dụng các loài thực vật địa phương để chữa bệnh và duy trì sức khỏe. Bảo tồn đa dạng sinh học được thực hiện thông qua các phương pháp thu hái bền vững và nhân rộng các loài cây thuốc quý hiếm. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc ghi chép và lưu giữ các bài thuốc dân gian để tránh nguy cơ mai một.

1.1. Phương pháp thu hái và sử dụng cây thuốc

Người Tày tại Hà Lang sử dụng tri thức bản địa để xác định các bộ phận của cây thuốc như lá, rễ, thân, và hoa. Họ áp dụng các phương pháp thu hái bền vững, đảm bảo không làm suy giảm nguồn tài nguyên. Ví dụ, chỉ thu hái một phần của cây để cây có thể tiếp tục phát triển. Các bài thuốc được chế biến từ các loài cây như cây xạ đen, cây mật gấu, và cây đinh lăng, được sử dụng để điều trị các bệnh thông thường như cảm cúm, đau nhức, và tiêu hóa.

1.2. Bảo tồn và nhân rộng cây thuốc

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học thông qua việc nhân rộng các loài cây thuốc quý hiếm. Người Tày đã áp dụng các kỹ thuật trồng trọt truyền thống để duy trì nguồn tài nguyên. Các loài cây như cây ba kích và cây đẳng sâm được ưu tiên bảo tồn do giá trị dược liệu cao. Nghiên cứu cũng khuyến nghị việc thành lập các khu vực bảo tồn địa phương để bảo vệ các loài cây thuốc khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

II. Phát triển tài nguyên cây thuốc và y học cổ truyền

Phát triển tài nguyên cây thuốc của người Tày không chỉ góp phần vào y học cổ truyền mà còn thúc đẩy kinh tế địa phương. Nghiên cứu chỉ ra rằng các bài thuốc dân gian của người Tày có hiệu quả cao trong điều trị bệnh, đặc biệt là các bệnh mãn tính. Việc kết hợp tri thức bản địa với khoa học hiện đại có thể mở ra hướng phát triển mới cho ngành dược liệu. Nghiên cứu cũng đề xuất việc quảng bá và thương mại hóa các sản phẩm từ cây thuốc để tăng thu nhập cho cộng đồng.

2.1. Giá trị y học của cây thuốc

Các loài cây thuốc được người Tày sử dụng có giá trị y học cao, đặc biệt trong điều trị các bệnh như viêm khớp, tiểu đường, và bệnh gan. Nghiên cứu đã ghi nhận các bài thuốc từ cây xạ đen và cây mật gấu có tác dụng chống viêm và tăng cường miễn dịch. Y học cổ truyền của người Tày là một kho tàng kiến thức quý giá cần được bảo tồn và phát huy.

2.2. Phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc thông qua việc kết hợp giữa tri thức bản địa và khoa học hiện đại. Việc trồng và nhân rộng các loài cây thuốc có thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng. Nghiên cứu cũng khuyến nghị việc đào tạo và nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của cây thuốc và tầm quan trọng của việc bảo tồn.

III. Văn hóa dân tộc và bảo tồn tri thức bản địa

Văn hóa dân tộc của người Tày tại Hà Lang gắn liền với việc sử dụng và bảo tồn cây thuốc. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn tri thức bản địa như một phần của di sản văn hóa. Các bài thuốc dân gian không chỉ có giá trị y học mà còn phản ánh lối sống và tín ngưỡng của cộng đồng. Nghiên cứu đề xuất việc tích hợp tri thức bản địa vào các chương trình giáo dục và bảo tồn văn hóa.

3.1. Tri thức bản địa trong văn hóa dân tộc

Tri thức bản địa về cây thuốc của người Tày là một phần không thể thiếu trong văn hóa dân tộc. Các bài thuốc dân gian được truyền từ đời này sang đời khác, phản ánh sự gắn kết giữa con người và thiên nhiên. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc bảo tồn các bài thuốc này không chỉ giúp duy trì sức khỏe mà còn bảo vệ bản sắc văn hóa của cộng đồng.

3.2. Giáo dục và bảo tồn tri thức bản địa

Nghiên cứu đề xuất việc tích hợp tri thức bản địa vào các chương trình giáo dục địa phương. Việc này giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng giá trị của các bài thuốc dân gian. Nghiên cứu cũng khuyến nghị việc tổ chức các hội thảo và chương trình truyền thông để nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn tri thức bản địa.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu về tri thức bản địa trong khai thác, sử dụng và bảo tồn tài nguyên thực vật làm thuốc được thực hiện trong bối cảnh Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên sinh vật phong phú nhờ vị trí nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa. Theo các số liệu kiểm kê lâm nghiệp và thực vật học được tác giả trích dẫn, hệ thực vật Việt Nam ước tính có khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch, cùng hàng trăm loài nấm, rêu và tảo. Riêng nhóm cây thuốc, các cuộc điều tra của Viện Dược liệu ghi nhận số lượng loài liên tục gia tăng qua các thời kỳ: từ 1.863 loài (năm 1985) lên hơn 2.000 loài, và đạt 3.948 loài thuộc 1.572 chi và 307 họ vào năm 2004. Cùng với xu hướng của thế giới về việc tăng cường sử dụng dược liệu thiên nhiên trong chăm sóc sức khỏe ban đầu (chiếm khoảng 80% dân số các nước đang phát triển theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới - WHO), nhu cầu sử dụng thảo dược trong nước gia tăng nhanh chóng.

Tuy nhiên, áp lực khai thác quá mức cùng sự suy giảm diện tích và chất lượng rừng tự nhiên đã dẫn đến nguy cơ cạn kiệt nhiều loài cây thuốc quý. Tại các vùng miền núi, các cộng đồng dân tộc thiểu số tích lũy được hệ thống tri thức bản địa phong phú về cây thuốc qua nhiều thế hệ nhưng chưa được ghi nhận, tư liệu hóa và đánh giá đầy đủ. Tại xã Hà Lang, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang — nơi đồng bào dân tộc Tày chiếm đa số (2.697/3.847 nhân khẩu) — việc lưu giữ tri thức sử dụng cây thuốc chủ yếu dựa trên truyền miệng và kinh nghiệm cá nhân, đứng trước nguy cơ mai một do biến đổi kinh tế - xã hội.

Khóa luận xác định mục đích tổng quát là tìm hiểu, đánh giá và hệ thống hóa tri thức bản địa của người Tày trong việc khai thác, sử dụng và bảo tồn cây thuốc, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý bền vững tài nguyên lâm sản ngoài gỗ. Các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Xác định danh mục các loài cây thuốc được cộng đồng dân tộc Tày khai thác và sử dụng tại địa bàn nghiên cứu.
2. Xác định phương thức khai thác và bộ phận sử dụng làm thuốc của từng loài cây.
3. Xác định các loài cây thuốc tiêu biểu, có tần suất sử dụng cao trong cộng đồng.
4. Tổng hợp các bài thuốc dân gian tiêu biểu được dân tộc Tày áp dụng trong điều trị bệnh.
5. So sánh sự khác biệt về tri thức bản địa trong việc sử dụng cây thuốc và bài thuốc giữa dân tộc Tày và dân tộc Dao tại địa phương.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn, phát triển tài nguyên cây thuốc và phát huy tri thức bản địa một cách bền vững.

Đối tượng nghiên cứu là tri thức bản địa về sử dụng, bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc của cộng đồng người Tày. Phạm vi không gian được thực hiện tại xã Hà Lang, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang (tổng diện tích tự nhiên 7.750,96 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 7.016,95 ha). Phạm vi thời gian nghiên cứu thực địa diễn ra từ tháng 01/2018 đến tháng 05/2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng các khái niệm và cơ sở khoa học về tri thức bản địa và lâm sản ngoài gỗ:

• Tri thức bản địa: Được định nghĩa theo Nguyễn Thanh Thự và Hồ Đắc Thái Hoàng (2000) là hệ thống nhận thức, hiểu biết về môi trường sống được hình thành từ cộng đồng dân cư tại một nơi cư trú nhất định trong tiến trình lịch sử.
• Lâm sản ngoài gỗ (NTFPs): Khái niệm theo Trần Ngọc Hải (2000), bao gồm toàn bộ các vật liệu sinh học khác gỗ được khai thác từ rừng tự nhiên hoặc rừng trồng phục vụ nhu cầu con người (dược liệu, tinh dầu, nhựa, thực phẩm...).
• Cơ sở pháp lý: Các quy định của Nhà nước về quản lý và bảo tồn tài nguyên gồm Luật Bảo vệ và Phát triển rừng (2004), Luật Đa dạng sinh học (2008), Nghị định số 99/2010/NĐ-CP về chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và Luật Đất đai.

Nghiên cứu kết hợp các phương pháp điều tra thực vật dân tộc học (Ethnobotany) và lâm nghiệp xã hội:

Phương pháp	Quy mô / Cách thức thực hiện	Nguồn dữ liệu & Mục đích
Kế thừa tài liệu	Tổng quan các công trình nghiên cứu, báo cáo kiểm kê dược liệu trong nước và quốc tế.	Báo cáo kinh tế - xã hội xã Hà Lang (2017), tài liệu của Viện Dược liệu, CREDEP, WWF, WHO.
Phỏng vấn hộ gia đình	Chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên $n = 124$ hộ tại 4 thôn bản: Nà Khán (29 hộ), Cuôn (33 hộ), Tho (28 hộ), Chuông (34 hộ).	Thu thập danh mục cây thuốc, tên địa phương, bộ phận dùng, công dụng, cách khai thác và chế biến.
Phỏng vấn bán cấu trúc	Phỏng vấn sâu các nhân chứng then chốt (thầy lang, già làng, trưởng thôn).	Thu thập công thức 21 bài thuốc dân gian và kinh nghiệm phối ngũ vị thuốc.
Thảo luận nhóm tập trung	02 cuộc thảo luận nhóm (mỗi nhóm $\ge 5$ người) với các thành phần kinh tế, độ tuổi, giới tính.	Thẩm tra, khẳng định lại tính chính xác của thông tin; xác định mức độ quý hiếm và khó khăn trong bảo tồn.
Điều tra thực vật học	Thu thập mẫu tiêu bản thực địa (3–5 mẫu/loài đối với cây lớn hoặc cây thảo).	Ép tiêu bản, xử lý cồn $40^\circ\text{--}45^\circ$, định danh tên khoa học dựa trên Danh lục các loài thực vật Việt Nam.
Phân tích tần suất & Phân hạng bảo tồn	Thống kê tần số xuất hiện ($n$), phân hạng đe dọa dựa trên 4 tiêu chí định lượng (thang điểm 0–2).	Đánh giá mức độ hữu ích, tính dễ xâm nhập, tính chuyên biệt nơi sống và mức độ tác động sinh tồn.
So sánh tri thức liên dân tộc	Phỏng vấn độc lập 04 người cung cấp tin then chốt là người Dao (thầy thuốc, già làng).	Đối chiếu cách dùng, loài cây và bài thuốc tương ứng giữa dân tộc Tày và Dao.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ giá trị đa dạng sinh học của hệ thực vật Việt Nam và vai trò của cây thuốc trong y học cổ truyền. Phần này làm rõ việc bảo tồn tài nguyên cây thuốc không thể tách rời việc lưu giữ tri thức bản địa của các dân tộc thiểu số tại chỗ. Nội dung xác lập hệ thống 6 mục tiêu nghiên cứu cụ thể, chỉ rõ ý nghĩa học thuật trong việc rèn luyện phương pháp điều tra thực vật dân tộc học và ý nghĩa thực tiễn trong công tác quản lý tài nguyên rừng bền vững tại huyện Chiêm Hóa.

Phần 2: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này tổng thuật lịch sử nghiên cứu dược liệu và tri thức bản địa trên thế giới và tại Việt Nam:

• Trên thế giới: Lược sử từ thời cổ đại (Aristote, Theophraste, Dioscorides), các công trình dược học phương Đông (Lý Thời Trân với Bản thảo cương mục), các nghiên cứu của Liên Xô (Kovalena), Pháp (A. Pétélot) và các nghiên cứu định lượng thực vật dân tộc học tại Ấn Độ (Harsha và cs., Sajem & Gosai 2006, Koushalya Nandan Singh 2013).
• Trong nước: Điểm lại các cột mốc y học cổ truyền (Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác), các công trình của Lê Trần Đức, Võ Văn Chi, Trần Văn Ơn (2003), Nguyễn Nghĩa Thìn (2001), Đỗ Hoàng Sơn (2008). Tác giả nhận định các nghiên cứu về tri thức cây thuốc của người Tày tại Tuyên Quang còn khoảng trống lớn.
• Điều kiện khu vực nghiên cứu: Tổng hợp điều kiện tự nhiên, địa hình chia cắt, khí hậu nhiệt đới gió mùa (nhiệt độ trung bình $22\text{--}24^\circ\text{C}$, lượng mưa $1.800\text{ mm}$, độ ẩm 85%), phân bố 12 loại đất chính và đặc điểm dân sinh xã Hà Lang (3.847 nhân khẩu, 9 thôn bản, 88,7% là đồng bào thiểu số).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chi tiết hóa đối tượng, phạm vi và tiến trình nghiên cứu từ tháng 01 đến tháng 05/2018. Tác giả mô tả chi tiết phương pháp lập mẫu điều tra phân tầng tại 4 thôn (Nà Khán, Cuôn, Tho, Chuông) với tổng số 124 phiếu phỏng vấn hộ gia đình; phương pháp thu mẫu, xử lý mẫu thực vật bằng dung dịch cồn và kẹp mắt cáo; phương pháp xử lý số liệu tần suất và ma trận phân hạng ưu tiên bảo tồn 4 tiêu chí.

Thông tin điều tra theo thôn	Tổng số hộ	Số hộ phỏng vấn ($n$)	Dưới 35 tuổi	Trên 35 tuổi	Nam giới
Thôn Nà Khán	96	29	19	8	21
Thôn Cuôn	109	33	24	14	19
Thôn Tho	93	28	16	6	22
Thôn Chuông	114	34	17	11	23
Tổng cộng	412	124	76	39	85

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này công bố toàn bộ dữ liệu thực địa thu được tại xã Hà Lang:

• Đa dạng thành phần loài: Thống kê được 108 loài cây thuốc thuộc 56 họ, nằm trong 3 ngành thực vật: Dương xỉ (Pteridophyta - 2 họ, 2 loài), Hạt trần (Gymnospermatophyta - 1 họ, 1 loài Dây gắm Gnetum montanum), và Hạt kín (Angiospermae - chiếm tuyệt đối). Họ Cúc (Asteraceae) có số loài nhiều nhất với 11 loài (chiếm 8,87%), tiếp đến là họ Đậu (Fabaceae), họ Cam (Rutaceae), họ Gừng (Zingiberaceae). Có 29 họ chỉ ghi nhận 1 loài duy nhất.
• Loài tiêu biểu: Bảng thống kê tần số xuất hiện xác định các loài có số lần nhắc đến cao nhất: Nhọ nồi, Gấc, Bông mã đề, Sả (13 lần); Tía tô rừng (12 lần); Chuối rừng, Ngải cứu (11 lần); Bò khai, Muồng, Quế, Lá dong, Đơn trắng, Cà độc dược, Gừng (10 lần).
• Bộ phận sử dụng và phương thức thu hái:
  • Bộ phận dùng: Thu hái cả cây chiếm tỷ lệ cao nhất (28 loài), lá (16 loài), củ (9 loài), rễ (5 loài), vỏ (4 loài), quả (3 loài), hoa (2 loài), thân và rễ (3 loài), lá và rễ (3 loài), các bộ phận khác (35 loài).
  • Cách khai thác: Hái (48 loài, 44,44%), Đào (16 loài, 14,82%), Cắt (13 loài, 12,04%), Chặt/tách/bóc vỏ (12 loài, 11,11%), Đào kết hợp hái (10 loài, 9,26%), Nhổ (9 loài, 8,33%).
• Kinh nghiệm chế biến và sử dụng: Dạng đun nước uống chiếm đa số (79 loài, tương đương 85,32%), tiếp theo là giã đắp ngoài da (18 loài), và các hình thức khác như tắm, bôi xoa, ngâm rượu, nấu ăn (11 loài).
• Hệ thống bài thuốc dân gian: Ghi nhận 21 bài thuốc hoàn chỉnh sử dụng phối hợp 72 loài thực vật, điều trị các nhóm bệnh: chăm sóc sản phụ sau sinh (bài thuốc tắm gồm Bình vôi đỏ, Sa nhân, Nghệ đen, Đu đủ gai, Sả, Xoan ta, Khúc khắc, Lan kim tuyến, Tầm gửi nghiến, Tam thất, Găng gai), mụn đinh, nhiệt miệng, hạ huyết áp, xương khớp, sỏi thận, rắn cắn.
• Đánh giá mức độ ưu tiên bảo tồn và so sánh dân tộc: Phân hạng các loài chịu áp lực khai thác (đào củ/rễ, thu hái toàn phần) có nguy cơ suy giảm sinh khối tự nhiên; phân tích điểm tương đồng và dị biệt giữa người Tày và người Dao về việc khai thác cùng loài cây nhưng áp dụng bài thuốc và chỉ định điều trị khác nhau.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tóm tắt các phát hiện cốt lõi về tính đa dạng loài, đặc điểm tri thức bản địa của người Tày tại xã Hà Lang. Tác giả kiến nghị chính quyền địa phương và ngành lâm nghiệp cần có chính sách bảo tồn nguyên vị (in-situ) các khu rừng tự nhiên có cây thuốc quý, quy hoạch vườn bảo tồn chuyển vị (ex-situ) tại cộng đồng, và hỗ trợ kỹ thuật nhân giống để người dân phát triển mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng nhằm tạo sinh kế bền vững.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu cung cấp hệ thống số liệu định lượng về tài nguyên cây thuốc và tri thức bản địa của người Tày tại địa bàn điều tra:

Tổng số loài cây thuốc ghi nhận: 108 loài

Chỉ số điều tra	Số lượng	Tỷ lệ (%)	Ghi chú đặc trưng
Tổng số loài cây thuốc	108 loài	100%	Thuộc 56 họ thực vật
Hình thức sử dụng: Đun uống	79 loài	85,32%	Phương thức chế biến phổ biến nhất
Hình thức sử dụng: Giã đắp	18 loài	16,67%	Trị mụn nhọt, vết thương, rắn cắn
Hình thức sử dụng: Khác (tắm, bôi...)	11 loài	10,19%	Bài thuốc ngâm rượu, tắm sản phụ
Phương pháp khai thác: Hái	48 loài	44,44%	Thu hái lá, búp non, cành nhỏ
Phương pháp khai thác: Đào	16 loài	14,82%	Tác động mạnh đến khả năng tái sinh
Phương pháp khai thác: Cắt	13 loài	12,04%	Thu thân leo, cành lớn
Phương pháp khai thác: Chặt/bóc/tách	12 loài	11,11%	Khai thác vỏ cây, thân gỗ
Phương pháp khai thác: Đào & hái	10 loài	9,26%	Khai thác đa bộ phận
Phương pháp khai thác: Nhổ	9 loài	8,33%	Nhổ toàn bộ cây thân thảo
Hệ thống bài thuốc dân gian	21 bài	-	Phối hợp từ 72 loài thực vật

Tác giả đề xuất nhóm giải pháp thực thi bao gồm:

1. Bảo tồn tại chỗ (In-situ): Tăng cường quản lý 7.016,95 ha đất lâm nghiệp tại xã Hà Lang, bảo vệ nghiêm ngặt các sinh cảnh tự nhiên nơi phân bố các loài quý hiếm như Lan kim tuyến (Anoectochilus setaceus), Bình vôi đỏ (Stephania rotunda), Tam thất, Găng gai.
2. Bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ) và phát triển kinh tế: Hỗ trợ kỹ thuật nhân giống cây thuốc bản địa, xây dựng vườn thuốc gia đình và mô hình kinh tế nông lâm kết hợp, giảm thiểu áp lực khai thác tận diệt từ rừng tự nhiên.
3. Bảo tồn tri thức văn hóa: Tư liệu hóa các công thức bài thuốc dân gian của các ông lang, bà mế; phổ biến kiến thức thu hái bền vững (tránh đào cả rễ cây non, hạn chế nhổ toàn phần khi không cần thiết).

Về mặt học thuật, công trình đóng góp bộ tư liệu thực địa có cấu trúc về danh mục tên địa phương (tiếng Tày), tên khoa học, công dụng chữa bệnh và phương thức bào chế đặc thù tại Chiêm Hóa, góp phần bổ sung vào cơ sở dữ liệu thực vật dân tộc học của vùng Đông Bắc Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ ra một số hạn chế gắn liền với điều kiện và phạm vi khảo sát:

• Phạm vi thời gian và địa bàn: Nghiên cứu thực hiện trong thời gian 5 tháng (01/2018 – 05/2018) tại 4 thôn của một xã, chưa thể bao quát toàn bộ chu kỳ sinh trưởng theo mùa của tất cả các loài cây thuốc trong năm.
• Định danh thực vật học: Do đặc thù thu thập mẫu trong điều tra thực vật dân tộc học phụ thuộc vào thời điểm chỉ dẫn của người dân, một số mẫu tiêu bản không thu thập được đầy đủ các cơ quan sinh sản (hoa, quả) tại thời điểm khảo sát, gây khó khăn cho công tác giám định hình thái chi tiết.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Cần mở rộng điều tra sang các xã lân cận của huyện Chiêm Hóa; triển khai các phân tích định lượng hoạt chất sinh học, dược lý học thực nghiệm đối với các bài thuốc phối ngũ phức tạp (như bài thuốc tắm sau sinh) và thử nghiệm mô hình nhân giống, thuần hóa các loài cây thuốc có giá trị kinh tế cao.

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên ngành Lâm nghiệp, Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng, Dược liệu học: Cung cấp quy trình phương pháp luận chuẩn xác về điều tra thực vật dân tộc học, kỹ thuật phỏng vấn bán cấu trúc bảng hỏi, kỹ thuật thu và xử lý mẫu tiêu bản thực địa.
• Cán bộ nghiên cứu thực vật và bảo tồn đa dạng sinh học: Tham khảo trực tiếp danh lục 108 loài cây thuốc (kèm tên khoa học, tên tiếng Tày, họ thực vật) và bảng ma trận 4 tiêu chí phân hạng mức độ đe dọa của cây thuốc phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn lâm sản ngoài gỗ.
• Chính quyền địa phương và cán bộ khuyến lâm: Cung cấp căn cứ khoa học để xây dựng kế hoạch quản lý tài nguyên rừng cộng đồng, định hướng phát triển cây dược liệu dưới tán rừng nhằm nâng cao thu nhập cho đồng bào dân tộc thiểu số tại tỉnh Tuyên Quang.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận được bao nhiêu loài cây thuốc và họ thực vật nào chiếm ưu thế nhất?
Nghiên cứu đã ghi nhận 108 loài cây thuốc thuộc 56 họ, phân bố trong 3 ngành thực vật (Dương xỉ, Hạt trần, Hạt kín). Họ Cúc (Asteraceae) chiếm ưu thế lớn nhất với 11 loài (chiếm tỷ lệ 8,87% tổng số loài), trong khi có tới 29 họ chỉ xuất hiện 1 loài duy nhất.

2. Phương thức sử dụng và khai thác cây thuốc phổ biến nhất của người Tày tại xã Hà Lang là gì?
Phương thức sử dụng phổ biến nhất là đun nước uống với 79 loài (chiếm 85,32%), tiếp theo là giã đắp ngoài da (18 loài). Phương pháp khai thác chủ yếu là hái (48 loài, chiếm 44,44%), đào củ/rễ (16 loài, chiếm 14,82%), cắt thân cành (13 loài, chiếm 12,04%) và nhổ cả cây (9 loài, chiếm 8,33%).

3. Những loài cây thuốc nào có tần số được người dân nhắc đến nhiều nhất?
Các loài có tần số ghi nhận cao nhất trong khảo sát gồm: Nhọ nồi (Eclipta prostrata), Gấc (Momordica cochinchinensis), Bông mã đề (Plantago major), Sả (Cymbopogon caesius) cùng được nhắc đến 13 lần; Tía tô rừng (Hyptis suaveolens) được nhắc đến 12 lần; Chuối rừng (Musa coccinea) và Ngải cứu (Artemisia japonica) được nhắc đến 11 lần.

4. Bài thuốc dân gian tiêu biểu của người Tày tại địa phương gồm những thành phần gì và chữa trị bệnh gì?
Một trong những bài thuốc tiêu biểu là bài thuốc tắm cho phụ nữ sau sinh, phối hợp 11 loài thực vật gồm Bình vôi đỏ, Sa nhân, Nghệ đen, Đu đủ gai, Sả, Xoan ta, Khúc khắc, Lan kim tuyến, Tầm gửi nghiến, Tam thất, Găng gai. Nước sắc dùng để uống 1 bát, phần còn lại dùng xông và tắm theo quy trình kiêng cữ truyền thống.

5. Cơ cấu mẫu khảo sát hộ gia đình tại xã Hà Lang được phân bổ như thế nào?
Tác giả đã phỏng vấn ngẫu nhiên phân tầng 124 hộ am hiểu cây dược liệu tại 4 thôn: Thôn Chuông (34 hộ), Thôn Cuôn (33 hộ), Thôn Nà Khán (29 hộ) và Thôn Tho (28 hộ). Mẫu khảo sát gồm 85 người cung cấp tin là nam, 76 người dưới 35 tuổi và 39 người trên 35 tuổi.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của Bùi Thị Ngân đã hệ thống hóa toàn diện tri thức bản địa của đồng bào dân tộc Tày tại xã Hà Lang, huyện Chiêm Hóa trong việc nhận biết, khai thác và sử dụng 108 loài thực vật làm thuốc cùng 21 bài thuốc dân gian. Công trình chỉ rõ các nguy cơ suy giảm tài nguyên do phương thức thu hái đào rễ, nhổ toàn cây và áp lực gia tăng dân số. Các phân tích định lượng về tần suất, bộ phận sử dụng và ma trận phân hạng bảo tồn cung cấp cơ sở khoa học xác thực cho các giải pháp bảo tồn nguyên vị, bảo tồn chuyển vị và phát triển kinh tế lâm sản ngoài gỗ bền vững tại vùng Đông Bắc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho một giai đoạn tìm tòi, nghiên cứu sâu về lĩnh vực này (Vũ Văn Chuyên, 1976) [7]. Thầy thuốc người Hy Lạp Dioscorides năm 60 – 20 (TCN) giới thiệu 600 loài cây cỏ chủ yếu để chữa bệnh. Đồng thời, ông cũng là người đặt nền mống cho nền y dược học (Vũ Văn Chuyên, 1976) [7]. Năm 1952, tác giả người Pháp A.

Pétélot có công trình “Les phantes de médicinales du Cambodye, du Lao et du Việt Nam” gồm 4 tập nghiên cứu về cây thuốc và sản phẩm làm thuốc từ thực vật ở Đông Dương. Như vậy, những công trình nghiên cứu về dược liệu đã có từ lâu đời, hình thành và phát triển cùng với tiến trình lịch sử của nhân loại. Harsha và cs. Kết quả cho thấy có 45 loài cây thuộc 26 họ được cộng đồng người Kunabis sử dụng làm thuốc.

Các loài được sử dụng để chữa trị một số bệnh như sốt, ho, bệnh ngoài da, thấp khớp, rắn cắn, bệnh vàng da, kiết lỵ,… Parinitha và cs. Kết quả cho thấy có 47 loài thực vật thuộc 46 chi trong 28 họ được sử dụng để điều trị 9 bệnh nhiễm trùng và 16 bệnh không truyền nhiễm. Mười hai tuyên bố mới h 7 về kiến thức ethnomedical đã được báo cáo và có công thức mà là tương tự như mô tả đã có trong văn học. Muthu và cs.

Kết quả cho thấy, những thầy lang sử dụng 85 loài thực vật thuộc 76 chi và 41 họ để điều trị các bệnh khác nhau. Các cây thuốc đã được ghi nhận chủ yếu được sử dụng để chữa trị các bệnh về da, độc cắn, đau bụng và rối loạn thần kinh. Uniyal và cs. Kết quả cho thấy, có 35 loài thực vật thường được sử dụng bởi người dân địa phương trong việc chữa các bệnh khác nhau.

Có đến 45% loài cây, người dân đã sử dụng phần dưới đất để làm thuốc. Sajem và Gosai (2006) nghiên cứu tri thức sử dụng các loài cây thuốc của tộc người Jaintia ở Ấn độ [34]. Kết quả cho thấy cộng đồng sử dụng 39 loài thuộc 27 họ và 35 chi. Để trị nhiều loại bệnh, việc sử dụng các bộ phận của cây trên mặt đất chiếm tỷ lệ cao hơn (76,59%) so với các bộ phận dưới mặt đất (23,41%).

Lá đã được sử dụng trong đa số các trường hợp (23 loài), tiếp theo là quả (4 loài). Tổng cộng có 30 loại bệnh đã được báo cáo được chữa khỏi bằng cách sử dụng 39 loài cây thuốc. Koushalya Nandan Singh (2013) nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng cây thuốc ở phía Tây dãy Himalaya, Ấn độ [25]. Kết quả ghi nhận có 86 loài thực vật thuộc 69 chi và 34 họ được sử dụng để chữa trị khoảng 70 bệnh khác nhau.

Các loài thực vật được sử dụng trong các bài thuốc thảo dược chủ yếu thuộc về các họ Asteraceae, Lammiaceae, Gentianaceae, và Polygonaceae. Hầu hết các loại thuốc được sử dụng dưới dạng bột, một số là nước ép trái cây và dịch triết. Trong số các bộ phận của cây, lá đã được ghi nhận được sử dụng phổ biến, tiếp theo là hoa. Kết quả thống kê cho thấy có 101 loài cây thuộc 92 chi và 44 họ.

Bộ phận sử dụng, có 59% số loài dùng lá, 13% số loài dùng quả, 10% số loài dùng thân, 7% số loài dùng rễ, 5% số loài dùng hoa, 4% số loài dùng cả cây và 2% số loài dùng hạt. Kết quả thống kê có 16 loài cây được sử dụng để trị các bệnh cho người. Phần lớn các loài cây (68,75 %) cây hoang dại và gây trồng được sử dụng lá. Mahwasane và cs.

Kết quả điều tra cho thấy có 16 loài cây thuốc, thuộc 7 họ và 14 chi. Họ Đậu (Fabaceae) có số lượng loài nhiều nhất (43,8%), tiếp theo là họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) với 18. Rễ được sử dụng nhiều nhất (44,5%), tiếp theo là lá (25,9%), vỏ (14,8%), cả cây (11%), và hoa (3,7%). Theo ước tính của tổ chức Quỹ thiên nhiên thế giới (WWF) có khoảng 35.000 loài trong số 250.000 loài cây được sử dụng vào mục đích chữa bệnh trên toàn thế giới.

Nguồn tài nguyên cây thuốc này là kho tàng vô cùng quý giá của các dân tộc hiện đang khai thác và sử dụng để chăm sóc sức khỏe, phát triển kinh tế, giữ gìn bản sắc của các nền văn hóa. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày nay có khoảng 80% dân số các nước đang phát triển có nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu phụ thuộc vào nguồn dược liệu hoặc qua các chất chiết suất từ dược liệu (Nguyễn Văn Tập, 2006) [16].Dule – nhà dược lý học người Mỹ đã có nhiều đóng góp cho tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong việc xây dựng danh mục các loài cây thuốc, cách thu hái, sử dụng, chế biến và một số thận trọng khi sử dụng các loại cây thuốc (Trần Thị Lan, 2005) [13]. Những nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, tập quán sử dụng cây thuốc đã có từ lâu. Có thể nói, nó xuất hiện từ buổi đầu sơ khai, khi con người còn sống theo lối nguyên thủy.

Trong quá trình tìm kiếm thức ăn, tổ tiên chúng ta đã ngẫu nhiên phát hiện ra công dụng và tác hại của nhiều loại cây. Suốt một thời gian dài như vậy, tổ tiên chúng ta đã dần dần tích lũy được nhiều kinh nghiệm, biết lợi dụng tính chất của cây rừng để làm thức ăn và làm thuốc chũa bệnh. Từ những buổi đầu dựng nước, dưới thời các vua Hùng, ông cha ta đã biết cử dụng hành, tỏi, gừng, riềng.làm gia vị trong những bữa ăn hàng ngày. Thế kỷ XI (TCN), nhân dân ta có tục ăn trầu cho ấm người, thơm miệng, uống nước chè xanh cho mát, nụ vối cho dễ tiêu.Điều đó nói lên những hiểu biết về dinh dưỡng và sử dụng thuốc của dân tộc.

Thế kỷ II (TCN), hàng trăm loại thuốc đã được phát hiện như: sắn dây, khoai lang, mơ, quýt.và trong thời kỳ Bắc thuộc, nhiều vị thuốc của ta đã được xuất sang Trung Quốc (Vũ Văn Chuyên, 1976) [7]. Dưới triều vua nhà Lý (1010 - 1244) có nhiều lương y nổi tiếng, trong đó có nhà sư Minh Không (Nguyễn Chí Thành) ở chùa Giao Thủy đã có công chữa bệnh cho Lý Thần Tông. Nhà Lý đặt quan hệ với Tống Huy Tông (Trung Quốc) trao đổi thuốc Nam lấy thuốc Bắc (Vũ Văn Chuyên, 1976) [7]. Dưới triều Trần (1244 - 1399), đã có kế hoạch tự túc thuốc Nam để kháng chiến.

Tướng Phạm Ngũ Lão đã trồng cây thuốc ở Vạn An và Dược Sơn (Hải Dương) để cung cấp cho quân y (Lê Trần Đức, 1970) [8]. Thế kỷ XVIII, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1729 - 1791) đã thừa kế dược học của Tuệ Tĩnh chép vào tâp “Lĩnh Nam bản thảo”, nội dung gồm 496 vị thuốc Nam của “Nam dược thần hiệu” và phát hiện thêm hơn 300 vị thuốc nữa. Tư liệu vĩ đại nhất của ông là bộ sách “Hải thượng y tông tâm lĩnh” gồm 66 quyển viết về lý luận cơ bản, phương pháp chuẩn đoán, trị bệnh (Lê Trần Đức, 1970) [8]. Ngoài bộ sách trên, còn kể đến tập “Vạn phương thập nghiệm” của Nguyễn Nho và Ngô Văn Tình gồm 8 tập, xuất bản năm 1763.

Tập “Nam bang thảo h 10 mộc” của Trần Nguyệt Phương mô tả 100 loài cây thuốc Nam, xuất bản năm 1858 [1]. Sau cách mạng tháng 8 – 1945, y dược học cổ truyền đạt được những thành tựu to lớn. Dưới sự lãnh đạo của Bộ Y tế cùng y học hiện đại, sức khỏe của người dân được quan tâm và chăm lo chu đáo hơn [6]. Sau khi nước nhà thống nhất (năm 1975), việc nghiên cứu cây thuốc ở nước ta được quan tâm nhiều.

Có nhiều tác giả đi sâu vào nghiên cứu, tìm tòi và phát hiện thêm nhiều loài cây thuốc mới [6]. Lương y lão thành, thầy thuốc ưu tú Lê Trần Đức với tác phẩm “Cây thuốc Việt Nam, (1995)” đã mô tả hơn 830 loài cây thuốc và giới thiệu cách trồng, hái, chế biến, trị bệnh ban đầu (Lê Trần Đức, 1995) [9]. Võ Văn Chi (1996) với bộ sách “Từ điển cây thuốc Việt Nam” đã giới thiệu 3.200 loài cây mọc hoang và trồng ở Việt Nam. Tác giả đã mô tả khá chi tiết từng loài, bộ phận dùng, nơi sống và thu hái, tính vị, công dụng của chúng.

Ngoài ra, sách còn có hình vẽ và ảnh chụp một số loài cây nên thuận lợi cho việc tra cứu [6]. Lê Ngọc Công, Nguyễn Văn Hoàn (2006), nghiên cứu đa dạng các loài cây thuốc ở khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử (Bắc Giang) đã thống kê được 152 loài, 133 chi thuộc 72 họ, có tác dụng chữa trị 19 nhóm bệnh khác nhau. Các tác giả chưa mô tả được đặc điểm hình thái từng loài cũng như nơi sống của chúng [2]. Lê Ngọc Công, Bùi Thị Dậu, Đinh Thị Phượng (2007), nghiên cứu sự đa dạng các loài cây có ích ở Phú Lương (Yên Bái), trong đó nhóm cây làm thuốc có 269 loài, 90 họ thuộc 4 ngành thực vật bậc cao có mạch [3].

h 11 Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về y học cổ truyền bản địa của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam còn ít đề cập đến, có thể nói công trình đầu tiên của Võ Thị Thường (1986) đã nghiên cứu các loài cây ăn được của đồng bào Mường. Trong đó tác giả đã giới thiệu 89 loài thuộc 38 họ, đồng thời đưa ra một số nhận xét về mối quan hệ giữa việc sử dụng cây thuốc của đồng bào Mường với điều kiện sống và nơi ở của họ. Công trình nghiên cứu của Nguyễn Nghĩa Thìn và cs. (2001) về vấn đề Thực vật học dân tộc: Cây thuốc của đồng bào Thái ở Con Cuông – Nghệ An.

Trong đó các tác giả đã đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc, vấn đề sử dụng cây thuốc và đặc biệt là đánh giá tính hiệu quả của cây thuốc mà đồng bào dân tộc Thái sử dụng [17]. Năm 2003, Trần Văn Ơn trong luận án Tiến sĩ dược học “Góp phần nghiên cứu bảo tồn cây thuốc ở Vườn Quốc gia Ba Vì”, ông đã điều tra được 503 loài cây thuốc được người Dao sử dụng thuộc 321 chi, 118 họ của 5 ngành thực vật [14]. Theo nguồn thông tin “Viện Dược liệu (2004)” [22] thì Việt Nam có đến 3.948 loài cây làm thuốc, thuộc 1.572 chi và 307 họ thực vật (kể cả rêu và nấm) có công dụng làm thuốc. Trong số đó có trên 90% tổng số loài cây thuốc mọc tự nhiên.