CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Trong nhiều thập kỷ qua, trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) đã và đang trở thành mối quan tâm chung của quốc tế, của các quốc gia và của cộng đồng các doanh nghiệp trên thế giới. Vì vậy, nghiên cứu về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) cũng nhận đƣợc sự quan tâm rất lớn của giới học thuật trong hàng chục thập kỉ qua.
Có rất nhiều nghiên cứu về CSR nói chung và mối quan hệ giữa việc thực hiện CSR với kết quả hoạt động của doanh nghiệp, với sự trung thành và gắn bó của ngƣời lao động. Một số nghiên cứu thì tập trung tìm hiểu mối quan hệ giữa việc thực hiện CSR với giá trị thƣơng hiệu và lòng trung thành của khách hàng. Có thể kể đến một số nghiên cứu sau: Cuốn Social Responsibilities of the Businessman của Bowen, H.R (1953), lần đầu tiên đƣợc đề cập tới khái niệm CSR nhằm tuyên truyền và kêu gọi nhà quản lý không làm tổn hại đến các quyền và lợi ích của ngƣời khác, kêu gọi lòng từ thiện nhằm bồi thƣờng những thiệt hại mà các doanh nghiệp đã làm tổn hại cho xã hội. Hay tác phẩm Corporate Social Responsibility: Evolution of a Definitional Construct (1999) của Carroll.B đã đề cập tới các khái niệm về CSR của doanh nghiệp từ khi bắt đầu vào những năm 1950, đánh dấu kỷ nguyên hiện đại CSR của doanh nghiệp, đến giai đoạn những năm 1960 đƣợc mở rộng và nở rộ vào những năm 1970.
Giai đoạn tiếp theo, không có nhiều định nghĩa mới về CSR đƣợc đƣa ra, các nghiên cứu đề cập nhiều hơn đến CSR và việc thực hiện CSR ở các lĩnh vực hoạt động khác nhau. Tầm quan trọng của CSR đƣợc Mathew (2006) đƣa ra gồm: các quy định kinh doanh toàn cầu mới; sự hiểu biết của công ty về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, CSR thực hành đáp ứng lý thuyết - quản trị toàn cầu và mạng lƣới chính sách công cộng toàn cầu. 5 z Tìm hiểu mối quan hệ giữa CSR và sự cam kết của nhân viên, Collier và Esteban (2007) đã tổng hợp và phân tích các kết quả nghiên cứu lý thuyết cũng nhƣ nghiên cứu thực nghiệm trƣớc đây về CSR. Trong đó, nghiên cứu về động lực và sự cam kết của nhân viên để chỉ ra rằng hiệu quả của các hoạt động CSR phụ thuộc vào mức độ tham gia của nhân viên, trong khi mức độ tham gia này thì lại chịu ảnh hƣởng của các yếu tố hoàn cảnh và nhận thức của ngƣời lao động.
Theo Collier và Esteban, tất cả các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp xuyên quốc gia phải chịu trách nhiệm về những quy tắc ứng xử đạo đức của họ mà còn phải chịu trách nhiệm về ảnh hƣởng của nó gây ra cho các bên liên quan hiện tại và các thế hệ tƣơng lai. Vì vậy, CSR muốn đƣợc thực thi có hiệu quả thì doanh nghiệp cần thúc đẩy và tạo đƣợc sự cam kết của nhân viên. Sự cam kết này sẽ rất quan trọng khi doanh nghiệp hoạt động trong các bối cảnh văn hóa khác nhau. Ngoài ra, cũng theo hai tác giả này, nếu doanh nghiệp chỉ có bản tuyên bố sứ mệnh và bộ quy tắc ứng xử thôi thì vẫn chƣa đủ mà cần khiến những quy tắc đạo đức đó đƣợc ngấm sâu vào văn hóa của doanh nghiệp cũng nhƣ ngấm vào tâm trí và trái tim của mọi thành viên trong doanh nghiệp.
Tƣơng tự, nghiên cứu mối quan hệ giữa CSR nội bộ và sự cam kết với tổ chức của Ali và cộng sự (2010) trong khu vực ngân hàng của Jordan đƣợc thực hiện dựa trên khung lý thuyết về giao tiếp xã hội (social exchange theory - SET). CSR nội bộ đƣợc xác định trong nghiên cứu này bao gồm 5 thành tố: sức khỏe và an toàn nghề nghiệp, nhân quyền, đào tạo và huấn luyện, cân bằng công việc - cuộc sống, sự đa dạng tại nơi làm việc. Kết quả khảo sát hơn 300 nhân viên làm việc trong lĩnh vực ngân hàng tại Jordan đã cho thấy tất cả các thành tố của CSR nội bộ đều có tác động lớn và tích cực đến sự cam kết về tình cảm và danh nghĩa. Nhƣ vậy, các hoạt động CSR mà các ngân hàng thực hiện là có ảnh hƣởng đến thái độ và sự cam kết của nhân viên làm việc cho ngân hàng.
Điều này có nghĩa là các nhà quản trị cần chú trọng thực hiện tốt hơn nữa các hoạt động thể hiện CSR nội bộ nhƣ đào tạo và phát triển nghề nghiệp, bảo vệ nhân quyền, v.v… Ngoài ra, nghiên cứu này cũng chỉ ra các thành tố CSR nội bộ không có mối quan hệ lớn với sự cam kết lâu dài của 6 z nhân viên. Năm 2012, Ali và cộng sự tiếp tục nghiên cứu mối quan hệ giữa CSR nội bộ và sự gắn bó của nhân viên. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra sự gắn bó của nhân viên bao gồm hai thành tố là sự gắn bó với công việc (job engagement) và sự gắn bó với tổ chức (organizational engagement). Kết quả nghiên cứu thực nghiệm với hơn 336 nhân viên tại các ngân hàng của Jordan đã cho thấy các thành tố của CSR nội bộ đều có mối quan hệ tích cực với sự gắn bó của nhân viên.
Đáng chú ý là CSR nội bộ có tác động tích cực hơn đến sự gắn bó với tổ chức hơn là sự gắn bó với công việc của nhân viên. Một nghiên cứu khác về mối quan hệ giữa CSR, sự công bằng của tổ chức và sự hài lòng trong công việc đã đƣợc Tziner và cộng sự (2011) thực hiện cho thấy CSR có mối quan hệ tích cực đến sự công bằng của tổ chức và sự hài lòng trong công việc. Tìm hiểu CSR tác động nhƣ thế nào đến động lực làm việc, đặc tính và ý nghĩa của mục đích tồn tại của nhân viên, Mirvis (2012) đã chỉ ra có ba cách tiếp cận mà từ đó doanh nghiệp có thể đạt đƣợc sự gắn bó của nhân viên thông qua các hoạt động CSR: (1) Cách tiếp cận trao đổi, khi đó các chƣơng trình CSR đƣợc thực hiện để đáp ứng nhu cầu của những nhân viên muốn tham gia vào những nỗ lực thực hiện CSR. Đây là cách tiếp cận gắn liền với hoạt động quản trị nhân sự trong doanh nghiệp; (2) Cách tiếp cận quan hệ dựa trên một thỏa thuận tâm lý rằng tổ chức và các nhân viên của nó cùng cam kết thực hiện CSR.
Khi áp dụng cách tiếp cận này, doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa tổ chức có trách nhiệm xã hội tốt; (3) Cách tiếp cận phát triển khi doanh nghiệp hƣớng đến mục tiêu thúc đẩy các nhân viên tham gia đầy đủ hơn vào các hoạt động tạo ra giá trị lớn hơn cho doanh nghiệp và xã hội. Qua cách này các hoạt động CSR cần đƣợc mở rộng để lôi kéo sự tham gia của tất cả các nhân viên trong doanh nghiệp và thậm chí cả những bên liên quan chủ yếu khác của doanh nghiệp. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng ngày càng có nhiều nhân viên cho biết họ muốn tham gia vào các hoạt động CSR. Tình hình nghiên cứu ở trong nước Ở Việt Nam, vấn đề trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) đã đƣợc biết đến từ đầu những năm 90 của thế kỷ XX.
Đến nay, nhiều bài nghiên cứu trong nƣớc về CSR đã đƣợc công bố chính thức trên các tạp chí chuyên ngành hay báo cáo của các tổ chức phi chính phủ, một số bài viết về CSR cũng đƣợc đăng tải trên các tạp chí điện tử, diễn đàn về CSR. Tuy nhiên, những nghiên cứu này vẫn chƣa mang tính hệ thống, và chắt lọc lại thành những bài học cho các doanh nghiệp Việt Nam làm tài liệu tham khảo. Các bài viết chủ yếu hƣớng đến việc làm rõ phạm trù CSR và chỉ ra những lợi ích của CSR đối với doanh nghiệp ở góc độ lý luận. Các công trình nghiên cứu về CSR tại Việt Nam có thể thấy đang theo một số hƣớng nhƣ sau: Một là là các công trình nghiên cứu lý thuyết, bàn luận các vấn đề có tính lý luận về khái niệm, vai trò, sự cần thiết phải thực hiện CSR tại Việt Nam.
Điển hình nhƣ bài viết “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp - CSR: một số vấn đề lý luận và yêu cầu đổi mới quản lý nhà nƣớc đối với CSR ở Việt Nam” của các tác giả Nguyễn Đình Cung và Lƣu Minh Đức cho rằng các doanh nghiệp Việt Nam cần lƣu ý đến một số bất cập đang gặp phải khi thực hiện CSR đó là: (i) đảm bảo tăng trƣởng nhanh đi kèm với tính bền vững của môi trƣờng; (ii) nâng cao ý thức bảo vệ quyền lợi cộng đồng và quyền lợi cá nhân; (iii) cần phải có các thiết chế đại diện, trung gian, đó là các tổ chức phi chính phủ, hiệp hội,… để đứng ra bênh vực quyền lợi nhân dân, quyền lợi ngƣời tiêu dùng; (iv) nâng cao nhận thức về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp để thực hiện tốt hơn nữa CSR tại mỗi đơn vị, công ty. Hay bài “Nghiên cứu chính sách trách nhiệm xã hội doanh nghiệp ở Việt Nam” của tác giả Ngô Vân Hoài (2011) chỉ ra vai trò của nhà nƣớc, của các cơ quan truyền thông là rất quan trọng, có ảnh hƣởng lớn đến chiến lƣợc thực hiện CSR, bên cạnh nỗ lực của doanh nghiệp trong việc thực hiện CSR. Hai là các công trình nghiên cứu chuyên sâu vào một khía cạnh nào đó của CSR nhƣ CSR với quản trị nhân sự, CSR ảnh hƣởng đến kết quả hoạt động của doanh nghiệp, v.v… 8 z CSR và sự gắn kết với hoạt động quản trị nhân sự trong tổ chức đã đƣợc tác giả Nguyễn Ngọc Thắng (2010) tìm hiểu, làm rõ các nhân tố chính của CSR, xu thế CSR và đƣa ra 7 bƣớc nhằm gắn kết công tác quản trị nhân sự (HRM) với CSR. Theo tác giả, thực hiện tốt CSR sẽ đem lại những lợi ích to lớn cho doanh nghiệp nhƣ tăng doanh số và năng suất lao động, giảm tỷ lệ nhân viên thôi việc, thu hút đƣợc đội ngũ lao động có tay nghề cao hay có cơ hội mở rộng thị trƣờng.
Tuy nhiên, ở Việt Nam, chiến lƣợc CSR còn là một vấn đề tƣơng đối mới mẻ nên các hoạt động quản trị doanh nghiệp chƣa thực sự gắn kết đƣợc với CSR.