Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái quát về rừng tự nhiên nơi trồng sâm ngọc linh ở tỉnh Kon Tum Sâm ngọc linh là sảm phẩm đặc hữu của vùng núi ngọc linh, nguồn gốc loài sâm này được phát hiện ở vùng núi ngọc linh, hiện nay tỉnh Kon Tum đã qui hoạch 170.000 ha rừng tự nhiên để phụ vụ cho bảo tồn và phát triển loại sâm này. Điều kiê ̣n tự nhiên Vi ̣trí điạ lý: Kon Tum là tỉnh miề n núi vùng cao, biên giới, nằ m ở phía bắ c Tây Nguyên trong toa ̣ đô ̣ điạ lý từ 107020'15" đế n 108032'30" kinh đô ̣ đông và từ 13055'10" đế n 15027'15" vi ̃ đô ̣ bắ c. Kon Tum có diêṇ tích tự nhiên 9.676,5 km2, chiế m 3,1% diêṇ tích toàn quố c, phía bắ c giáp tỉnh Quảng Nam (chiề u dài ranh giới 142 km); phía nam giáp tỉnh Gia Lai (203 km), phía đông giáp Quảng Ngaĩ (74 km), phía tây giáp hai nước Lào và Campuchia (có chung đường biên giới dài 280,7 km).
Điạ hin ̉ h Kon Tum nằ m ở phía tây daỹ Trường Sơn, điạ ̀ h: phầ n lớn tin hiǹ h thấ p dầ n từ bắ c xuố ng nam và từ đông sang tây. Điạ hình của tỉnh Kon Tum khá đa da ̣ng: đồ i núi, cao nguyên và vùng trũng xen kẽ nhau. Trong đó: 1) Điạ hình đồ i, núi: chiế m khoảng 2/5 diê ̣n tích toàn tỉnh, bao gồ m những đồ i núi liề n dải có đô ̣ dố c 150 trở lên. Các núi ở Kon Tum do cấ u ta ̣o bởi đá biế n chấ t cổ nên có da ̣ng khố i như khố i Ngo ̣c Linh (có đỉnh Ngo ̣c Linh cao 2.598 m) - nơi bắ t nguồ n của nhiề u con sông chảy về Quảng Nam, Đà Nẵng như sông Thu Bồ n và sông Vu Gia; chảy về Quảng Ngaĩ như sông Trà Khúc.
Điạ hình núi cao liề n dải phân bố chủ yế u ở phía bắ c - tây bắ c cha ̣y sang phiá đông tỉnh Kon Tum. Ngoài ra, Kon Tum còn có mô ̣t số ngo ̣n núi download by : skknchat@gmail.com 6 như: ngo ̣n Bon San (1.939 m); ngo ̣n Ngo ̣c Kring (2. Mă ̣t điạ hình bi ̣ phân cắ t hiể m trở, ta ̣o thành các thung lũng hep, ̣ khe, suố i. Điạ hình đồ i tâ ̣p trung chủ yế u ở huyê ̣n Sa Thầ y có da ̣ng nghiêng về phía tây và thấ p dầ n về phía tây nam, xen giữa vùng đồ i là daỹ núi Chưmomray.
2) Điạ hình thung lũng: nằ m do ̣c theo sông Pô Kô đi về phía nam của tin̉ h, có da ̣ng lòng máng thấ p dầ n về phía nam, theo thung lũng có những đồ i lươ ̣n sóng như Đăk Uy, Đăk Hà và có nhiề u chỗ bề mă ̣t bằ ng phẳ ng như vùng thành phố Kon Tum. Thung lũng Sa Thầ y đươ ̣c hình thành giữa các daỹ núi kéo dài về phía đông cha ̣y do ̣c biên giới Viê ̣t Nam - Campuchia. 3) Điạ hình cao nguyên: tỉnh Kon Tum có cao nguyên Konplong nằ m giữa daỹ An Khê và daỹ Ngo ̣c Linh có đô ̣ cao 1.300 m, đây là cao nguyên nhỏ, cha ̣y theo hướng tây bắ c - đông nam. Khí hâ ̣u: Kon Tum thuô ̣c vùng khí hâ ̣u nhiêṭ đới gió mùa cao nguyên.
Nhiêṭ đô ̣ trung bình trong năm dao đô ̣ng trong khoảng 22 - 230C, biên đô ̣ nhiêṭ đô ̣ dao đô ̣ng trong ngày 8 - 90C. Kon Tum có 2 mùa rõ rê ̣t: mùa mưa chủ yế u bắ t đầ u từ tháng 4 đế n tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đế n tháng 3 năm sau. Hàng năm, lươ ̣ng mưa trung biǹ h khoảng 2.121 mm, lươ ̣ng mưa năm cao nhấ t 2.260 mm, năm thấ p nhấ t 1.234 mm, tháng có lươ ̣ng mưa cao nhấ t là tháng 8. Mùa khô, gió chủ yế u theo hướng đông bắ c; mùa mưa, gió chủ yế u theo hướng tây nam.
Đô ̣ ẩ m trung bình hàng năm dao đô ̣ng trong khoảng 78 - 87%. Đô ̣ ẩ m không khí tháng cao nhấ t là tháng 8 - 9 (khoảng 90%), tháng thấ p nhấ t là tháng 3 (khoảng 66%). Rừng và tài nguyên rừng 1) Rừng: đế n năm 2008, diêṇ tích đấ t lâm nghiêp̣ của Kon Tum là 660.341 ha, chiế m 68,14% diêṇ tích tự nhiên. Kon Tum có các kiể u rừng chiń h sau: download by : skknchat@gmail.com 7 - Rừng lá kim nhiê ̣t đới hỗn hơ ̣p cây và lá rô ̣ng: đây là kiể u rừng điể n hiǹ h của rừng tỉnh Kon Tum, phân bố chủ yế u trên đô ̣ cao 500 m, có ở hầ u hế t huyê ̣n, thi ̣trong tỉnh.
- Rừng lá rộng nhiêṭ đới: có hầ u hế t trong tỉnh và thường phân bố ở ven sông. - Rừng thưa khô cây ho ̣ dầ u (rừng khô ̣p): phân bố chủ yế u ở huyê ̣n Ngo ̣c Hồ i, huyê ̣n Đăk Glei (do ̣c theo biên giới Viêṭ Nam, Lào, Campuchia). 2) Tài nguyên rừng: - Thực vâ ̣t: theo kế t quả điề u tra bước đầ u, tỉnh Kon Tum có khoảng hơn 300 loài, thuô ̣c hơn 180 chi và 75 ho ̣ thực vâ ̣t có hoa. Cây ha ̣t trầ n có 12 loài, 5 chi, 4 ho ̣; cây ha ̣t kín có 305 loài, 175 chi, 71 ho ̣; cây mô ̣t lá mầ m có 20 loài, 19 chi, 6 ho ̣; cây 2 lá có mầ m 285 loài, 156 chi, 65 ho ̣.
Trong đó, các ho ̣ nhiề u nhấ t là ho ̣ đâ ̣u, ho ̣ dầ u, ho ̣ long naõ , ho ̣ thầ u dầ u, ho ̣ trinh nữ, ho ̣ đào lô ̣n hô ̣t, ho ̣ xoan và ho ̣ trám. Nhìn chung, thảm thực vâ ̣t ở Kon Tum đa da ̣ng, thể hiêṇ nhiề u loa ̣i rừng khác nhau trong nề n cảnh chung của đới rừng nhiệt đới gió mùa, có 3 đai cao, thấ p khác nhau: 600 m trở xuố ng, 600 - 1. Hiê ̣n nay, nổ i trô ̣i nhấ t vẫn là rừng râ ̣m, trong rừng râ ̣m có quầ n hơ ̣p chủ đa ̣o là thông hai lá, dẻ, re, pơmu, đỗ quyên, chua,.800 m chủ yế u là thông ba lá, chua, dẻ, re, kháo, chec,. ̣ Nhắ c đế n nguồ n lơ ̣i rừng ở Kon Tum phải kể đế n vùng núi Ngo ̣c Linh với những cây dươ ̣c liệu quý như sâm Ngo ̣c Linh, đẳ ng sâm, hà thủ ô và quế.
Trong những năm gầ n đây, diê ̣n tić h rừng của Kon Tum bi ̣ thu he ̣p do chiế n tranh, khai thác gỗ lâ ̣u và các sản phẩ m khác của rừng. Nhưng nhìn chung, Kon Tum vẫn là tin ̉ h có ̣ nhiề u rừng gỗ quý và có giá tri kinh tế cao. download by : skknchat@gmail. Tổng quan về tình hình công nghệ trồng sâm Ngọc Linh tại tỉnh Kon Tum Sơ đồ công nghệ nhân giống, trồng và chăm sóc cho sâm ngọc linh được dự án thực hiện như sau: Hạt sâm Xủ lý hạt Thúc Gieo hạt đó Chăm sóc cây sau khi thu giống ( ủ, xát mầm nẩy mầm vào giống trong vườn hoạch vỏ, phân loại) khay hoặc bầu ươm (nhà lưới) Thu hái quả Cây sâm phát Chăm bón cây sâm Mang cây sâm chín để triển ra hoa kết (bón phân, tưới nước giống đi trồng lấy hạt quả phũng trừ sâu bệnh) trong vườn sâm Thảm mục Băm và nghiền Xử lý bằng nhiệt Phân bón cho cành khô lá nhỏ cành cây lá ẩm cho hoai mục sâm Ngọc Linh rụng trong rừng rụng - Thuyết minh sơ đồ công nghệ Hạt giống sâm Ngọc Linh sau khi thu hoạch được ủ cho chín đều, sau đó xát vỏ, rửa sạch và phân loại hạt chắc, hạt lép, sau đó hong phơi trong râm mát để khô nước.
Để cho hạt nẩy mầm tốt cần có biện pháp thúc mầm là ủ hạt vào trong cát có độ ẩm 40-50%, tỷ lệ một phần hạt 2 phần cát, nhiệt độ môi trường ủ hạt 18-200C, sau khi hạt nẩy mầm ta gieo hạt trong khay hoặc túi bầu hoặc gieo trên luống trong vườn ươm. Cây sâm non được chăm bón trong nhà lưới với điều kiện chăm sóc theo đúng quy trình và yêu cầu kỹ thuật nghiêm nghặt), sau khi cây giống đạt yêu cầu thì đem đi trồng trong vường sâm đã được chuẩn bị sẵn. Sau 3 năm trồng, chăm bón theo đúng quy trình, cây Sâm cho ra hoa kết quả ( năm thứ 3 sau khi trồng, bình quân một cây sâm cho 5-7 hạt/cây và cứ như thế năm sau cây sâm lại cho ra nhiều hạt hơn, chất lượng tốt hơn năm trước). Sau 6 tháng ra hoa kết quả ta thu hái quả, mang đi xử lý, download by : skknchat@gmail.com 9 sau đó mang đi thúc mầm để cho hạt Sâm cho nảy mầm, sau đó lại gieo hạt sâm đã nẩy mầm trong vườn ươm để tạo ra cây giống, khi cây giống đạt tiêu chuẩn mang đi trồng.
Như vậy, quy trình tạo giống, trồng chăm sóc, thu hái hạt giống là vòng tuần hoàn khép kín. Sau mỗi chu kỳ số lượng hạt giống tăng lên, diện tích trồng được tăng lên, như vậy sau một năm/1 chu kỳ thì diện tích vườn Sâm tăng lên theo cấp số nhân và đáp ứng được yêu cầu mở rộng vườn Sâm. - Khâu cho hạt nảy mầm (ươm mầm) Để cho hạt sâm nẩy mầm tốt nhất, tỷ lệ cao nhất thì hạt phải được xử lý bằng nhiệt độ và độ ẩm ở trong mội trường đặc biệt và với thời gian thích hợp nhất để tạo ra điều kiện cho hạt nảy mầm thích hợp và tốt nhất - Khâu gieo ươm tạo cây con Hạt sau khi nảy mầm được gieo vào trong khay hoặc trong túi bầu dinh dưỡng, khay hoặc túi bầu này được xếp thành luống trong nhà lưới ( nhà lưới được thiết kế có hệ thống điều khiển nhiệt độ, ánh sáng và độ ẩm không khí). - Khâu chăm sóc cây giống Cây giống trước khi mang đi trồng phải đạt yêu cầu nhất định, do vậy cần phải chăm sóc ở trong nhà lưới để cây giống phát triển đạt yêu cầu kỹ thuật, việc chăm sóc chủ yếu là tưới nước, bón phân và che sáng hợp lý, sau khi cây giống đạt yêu cầu nhất định thì mang đi trồng.
- Khâu trồng Sâm Vườn Sâm được xử lý tối ưu về ánh sáng, đào và dọn sạch rể cây, cây bụi, đá sỏi, tạo luống và hướng luống, lớp thảm mục trước khi trồng phải được xử lý, cải tạo để tạo điều kiện tốt nhất cho cây Sâm phát triển.