ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay, việc sử dụng thực phẩm bảo vệ sức khỏe mỗi ngày đã trở thành thói quen không thể thiếu được của người dân nhiều nơi trên Thế Giới, trong đó có Việt Nam. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe là sản phẩm giao thoa giữa thực phẩm và thuốc. Nguồn dưỡng chất mà thực phẩm bảo vệ sức khỏe cung cấp cho cơ thể có khả năng hỗ trợ khắc phục và ngăn ngừa các bệnh mãn tính nguy hiểm như: Tim mạch, cao huyết áp, loãng xương, đái tháo đường, suy giảm trí nhớ, ung thư, bệnh Alzheimer ở người già….(Đỗ Trung Quân, 2001; Sung et al., 2012; Kazuo et al. Nguyên nhân gây ra bệnh đái tháo đường type 2 là do sự kháng insulin ở cơ quan đích (gan, cơ vân, mô mỡ) kèm theo suy giảm chức năng tế bào β tụy.
Bệnh đái tháo đường type 2 chiếm khoảng từ 90 - 95% trong tổng số bệnh nhân bệnh đái tháo đường và thường gặp ở lứa tuổi trên 40. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, do chất lượng đời sống được nâng cao nên bệnh đái tháo đường type 2 xuất hiện ở nhiều lứa tuổi. Năm 2010, trên toàn cầu, số người mắc bệnh đái tháo đường khoảng 258 triệu người và theo dự đoán số lượng này sẽ tăng thêm 1,5 lần (khoảng 439 triệu người) vào năm 2030 (Đỗ Trung Quân, 2001; Sung et al., 2012; Kazuo et al. Thông qua các điều tra khác nhau đã phát hiện ra rằng nhiều sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe giúp chống lại các bên trên thường được làm từ các nguyên liệu thực vật tự nhiên chẳn hạn như trái cây, rau, đậu, ngủ cốc, lá.
Trong số đó phải kể đến lá xoài ( lá xoài Ba Màu). Xoài có nguồn gốc ở Nam Á và Đông Nam Á, từ đó nó đã được phân phối trên toàn thế giới để trở thành một trong những loại trái cây được trồng hầu hết ở vùng nhiệt đới. Mật độ cao nhất của chi Xoài (Magifera) ở phía tây của Malesia (Sumatra et al. Trên thế giới, lá xoài (Mangifera indica L.) thường được sử dụng để chữa các bệnh như: ho, sốt và trị lành các vết thương (Bbosa, 2007b).
Thành phần hóa học của lá xoài được xác định gồm: saponin, glucoside, sterol không bão hòa, pholyphenol, acid euxanthin, mangiferin, mangin, galic và tanin. Trong đó, mangiferin là một xanthonoid có nhiều tác dụng sinh học đang được quan tâm như: hoạt tính kháng viêm, chống dị ứng, kháng oxy hóa (Ngọc Ánh, 2017). Hoạt chất 3beta – taraxerol trong lá xoài có khả năng làm giảm đường huyết gần tương đương Met-formin (Glu-cophage) – Thuốc điều trị tiểu đường tuýp 2 phổ biến hiện nay. Mangiferin là một chất có khả năng chống oxy hóa hiệu 1 quả, từ đó mang đến “tác động kép” đối với người tiểu đường, đó là: bảo vệ tế bào tuyến tụy, giúp duy trì khả năng tiết insulin của cơ quan này, từ đó kiểm soát đường huyết hiệu quả.
Hạn chế quá trình stress oxy hóa, làm giảm quá trình viêm mạn tính ở người tiểu đường, ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm (Ngọc Ánh, 2017). Ở Đồng bằng sông Cửu Long, cây xoài được trồng phổ biến và là nguồn thu nhập chính của nhiều hộ gia đình. Tuy nhiên, nguồn thu nhập chính mang lại là từ trái xoài, một lượng lớn lá xoài không được sử dụng. Từ những vấn đề trên, nếu có thể khai thác nguồn lá xoài một cách hợp lý để “Tối ưu hóa các yếu tố công nghệ ảnh hưởng đến quá trình trích ly hợp chất sinh học trong lá xoài Ba Màu (Mangifera indica L.)” được thực hiện để tìm ra các hoạt chất sinh học có lợi cho con người.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Nghiên cứu này nhằm thu nhận được các hợp chất sinh học được chiết xuất từ lá xoài Ba Màu và đồng thời nâng cao giá trị phụ phẩm từ cây xoài Ba Màu.3 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Khảo sát ảnh hưởng tỷ lệ nguyên liệu/nước trong quá trình trích ly đến hàm lượng của các hợp chất sinh học có trong lá xoài Ba Màu Khảo sát ảnh hưởng nhiệt độ trích ly đến hàm lượng của các hợp chất sinh học có trong trong lá xoài Ba Màu Khảo sát ảnh hưởng thời gian trích ly đến hàm lượng của các hợp chất sinh học có trong trong lá xoài Ba Màu Tối ưu hóa quá trình trích ly bằng phương pháp đáp ứng bề mặt với mô hình nhiều nhân tố Thử nghiệm chế biến nước uống từ lá xoài Ba Màu 1.4 TÍNH MỚI CỦA SẢN PHẨM Tận dụng được nguồn phụ phẩm thiên nhiên đảm bảo được yêu cầu an toàn, rẻ tiền.
Giúp lá xoài trở thành một nguồn dược liệu có giá trị. Đánh giá đặc tính điều trị bệnh tiểu đường type 2 của lá xoài (lá xoài Ba Màu). Góp phần bảo vệ môi trường do quá trình xử lý lá xoài gây ra. 2 CHƢƠNG 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.1 TỔNG QUAN VỀ NGUYÊN LIỆU 2.1 Tổng quan về lá xoài (xoài Ba Màu) 2.1 Giới thiệu về xoài (xoài Ba Màu) và phân bố Tên gọi khác: Cây sài.
Tên tiếng Anh: Mango, Common mango, Indian mango. Tên khoa học: Mangifera indica L. Phân loại khoa học: Bộ (ordo): Bồ hòn (Sapindales) Họ (familia): Đào lộn hột (Anacardiaceae) Chi (genus): Xoài (Mangifera) Loài (species): Mangifera indica Chi Xoài (Mangifera) thuộc họ Đào lộn hột (Anacardiaceae) còn có tên gọi là quả sài, là những loài cây ăn quả vùng nhiệt đới. Người ta không biết chính xác nguồn gốc của xoài, nhưng nhiều người tin là chúng có nguồn gốc ở Nam và Đông Nam Á, bao gồm miền đông Ấn Độ, Myanma, Bangladesh theo các mẫu hóa thạch được tìm thấy ở khu vực này có niên đại khoảng 25 tới 30 triệu năm trước.
Trong kinh Vệ Đà có chỉ dẫn tới xoài như là "thức ăn của các vị thần". Ở Việt Nam cây Xoài được trồng nhiều ở khắp các tỉnh thành trong cả nước. Có khoảng 10 loài xoài với hơn 30 tên gọi khác nhau, phân bố từ Nam ra Bắc. Trong đó các tỉnh có sản lượng lớn như: Tiền Giang, Vĩnh Long, Đồng Nai, Khánh Hòa, Trà Vinh, Hậu Giang, Bến Tre, Tây Ninh, Kiên Giang, Bình Thuận, Thành phố Hồ Chí Minh, Sơn La (Hồ Đình Hải, 2014).2 Mô tả thực vật Xoài là cây thân gỗ đại mộc, có thể sống lâu tới 300 năm.
Thân: thân cao 10-20 mét (có thể đến 30-40 mét), đường kính tán lá 5-10 mét. Rể: rể ăn sâu trong đất, rễ cái có thể sâu đến 6m khi trồng trên đất đồi tơi xốp, ở vùng đồng bằng rể ăn cạn do giới hạn của mực thủy cấp. Lá: lá nguyên, mọc so le, đơn, thuôn dài, nhẵn, bóng, dài 15-30cm, rộng 5- 7cm, gân lá hình lông chim. Lá non có màu tím và chuyển dần thành màu xanh nhạt, lá phát triển có màu xanh.
3 Hình 1: Lá xoài Ba Màu (Nguồn: Thảo Viên) Hoa: cụm hoa dài 10-40 cm, hoa nhỏ có 5 cánh, màu trắng, cánh hoa dài 5-10 mm. Hoa có mùi thơm đặc trưng, hoa trổ vào đầu mùa mưa. Hiện nay bằng kỹ thuật canh tác trái vụ, hoa xoài có thể nở theo thời gian sắp đặt của nhà vườn. Quả: có hình dạng và kích thước khác nhau tùy theo giống, đa số có dạng hình thận, một số có dạng hình thuôn, bầu dục, gần tròn.Trồng bình thường mùa quả thu hoạch vào cuối mùa mưa, đầu mùa khô.
Quả là loại trái cây nhiệt đới có hương vị ngọt thanh, dùng để ăn tươi, chế biến nước giải khát, đóng hộp. Hạt: quả có 1 hạt duy nhất, hạt có lớp vỏ mỏng, màu nâu, không phối nhũ, lá mầm không đều (Hồ Đình Hải, 2014).3 Thành phần hóa học Lá xoài (Mangifera indica) chứa rất nhiều hợp chất thực vật có lợi để chữa các bệnh khác nhau thông qua các hoạt chất sinh học dinh dưỡng của nó. Lá Mangifera indica đã được thu hái thành công từ cây xoài khỏe mạnh. Phân tích định tính phytochemical thu được cho thấy sự hiện diện của nhiều chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng về mặt y học hiện nay là alkaloid, tannin, saponin, flavonoid và phenol toàn phần mà không có dấu vết của glycoside tim.
Điều này chỉ ra rằng (Mangifera indica) có giá trị cao và có thể được sử dụng để điều trị các loại bệnh. Phân tích định lượng phytochemical của dịch chiết lá xoài thu được cho thấy, hàm lượng phenol tổng số cao (1,342±0,001mg / g) và nồng độ ít nhất được quan sát thấy trong glycosid tim (0,136±0,001mg/g). Nó cũng chứa 1,054±0,001mg/g flavonoid. Dịch chiết được phát hiện có chứa 0,977±0,001mg/g tannin.
Nồng độ alkaloid quan sát được là 0,300±0,141mg/g. Saponin là 0,244±0,001mg/g nồng độ. Thành phần gần đúng của lợi ích dinh dưỡng của lá xoài. Nó có giá trị protein thô là 18,59%, đối với carbohydrate cao hơn nó có giá trị là 30,60%.
Hàm lượng tro 4 phần trăm là một chỉ số về chất lượng của các chất dinh dưỡng khoáng có giá trị là 11,49%. Ước tính lượng vitamin trong lá xoài, trong đó vitamin A, B, C, E (121, 189, 30, 10mg%). Thành phần khoáng trong lá xoài là Na, K, Ca, Mg, Fe, Zn, P, N, Mn (28, 589, 368, 98, 343, 14, 480, 2, 3mg). Các hợp chất trên đóng một vai trò quan trọng trong sinh lý sức khỏe con người (Ali et al.4 Công dụng của lá xoài với con người Lá xoài, theo Nguyễn Văn Nghĩa (Trung tâm phát triển tinh dầu và dược liệu viện Khoa học công nghệ Việt Nam), dịch triết xuất từ lá xoài có rất nhiều chất quý hiếm và các nguyên tố vi lượng.
Trong đó chủ yếu là chất Mangiferin, chất này dễ tan trong nước nóng, có tác dụng tăng cường tiêu hóa, chống viêm, lợi tiểu, bảo vệ răng miệng, chống bựa răng và các mảng phủ quanh chân răng, chống được các vi rút. Nếu được bào chế thành các dạng thuốc thì có tác dụng chữa bệnh Ecgema, Zona, chữa hen, long đờm, hạ huyết áp, chống lão hóa tăng tuổi thọ. Đặc biệt, còn có khả năng chống lão hóa các tế bào thần kinh, tế bào gan, bệnh suy giảm trí nhớ, tăng cường khả năng miễn dịch của tế bào, chống bệnh trầm cảm nhất là ở phụ nữ ở tuổi tiền mãn kinh. Ngoài ra nó còn có thể chữa mỡ máu, chống sơ vữa động mạch.
Nó giảm Insilin làm hạ đường huyết, ức chế glocogen thành gluco giảm nguy cơ tiểu đường, tăng cường kháng thể để chống đỡ các bệnh tật và stress từ bên ngoài.5 Các hợp chất có hoạt tính sinh học trong lá xoài Tanin: thuật ngữ "tannin" theo nghĩa rộng còn dùng để chỉ bất kỳ các hợp chất polyphenol lớn chứa các hydroxyl cần thiết và các nhóm thích hợp khác (như carboxyl) để hình thành các chất phức mạnh gồm nhiều chất cao phân tử.