Nghiên cứu về tội cưỡng đoạt tài sản trong luật hình sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích tội cưỡng đoạt tài sản trong luật hình sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về pháp lý và thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Văn Độ
• Trường học: Đại học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự Và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Tội Cưỡng Đoạt Tài Sản Trong Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI CƯỠNG ĐOẠT TÀI SẢN TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm và ý nghĩa của việc quy định tội cưỡng đoạt tài sản trong luật hình sự Việt Nam
• 1.1.1. Tài sản và quy định của pháp luật Việt Nam về vấn đề tài sản
• 1.1.2. Khái niệm hành vi cưỡng đoạt tài sản
• 1.1.3. Ý nghĩa của việc quy định tội cưỡng đoạt tài sản trong luật hình sự Việt Nam
• 1.1.4. Khái quát lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật hình sự Việt Nam về tội cưỡng đoạt tài sản
• 1.1.4.1. Giai đoạn từ khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công đến trước pháp điển hóa lần thứ nhất - Bộ luật Hình sự năm 1985
• 1.1.4.2. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1985 đến trước pháp điển hóa lần thứ hai - Bộ luật Hình sự năm 1999
• 1.1.4.3. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1999 đến nay
• 1.2. Nghiên cứu so sánh các quy định về tội cưỡng đoạt tài sản trong luật hình sự Việt Nam với pháp luật hình sự của một số nước
• 1.2.1. Bộ luật Hình sự Nhật Bản
• 1.2.2. Bộ luật Hình sự của Cộng hòa nhân dân Trung Hoa
• 1.2.3. Bộ luật Hình sự Liên bang Nga
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG QUY ĐỊNH VỀ TỘI CƯỠNG ĐOẠT TÀI SẢN TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ HIỆN HÀNH
• 2.1. Các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của tội cưỡng đoạt tài sản
• 2.2. Khách thể của tội cưỡng đoạt tài sản
• 2.3. Mặt khách quan của tội cưỡng đoạt tài sản
• 2.4. Chủ thể của tội cưỡng đoạt tài sản
• 2.5. Mặt chủ quan của tội cưỡng đoạt tài sản
• 2.6. Các trường hợp phạm tội cưỡng đoạt tài sản cụ thể
• 2.6.1. Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 135 Bộ luật Hình sự
• 2.6.2. Phạm tội thuộc các trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 135 Bộ luật Hình sự
• 2.6.3. Phạm tội thuộc các trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 135 Bộ luật Hình sự
• 2.6.4. Phạm tội thuộc các trường hợp quy định tại khoản 4 Điều 135 Bộ luật Hình sự
• 2.7. Hình phạt bổ sung áp dụng đối với người phạm tội cưỡng đoạt tài sản
• 2.8. Phân biệt tội cưỡng đoạt tài sản với một số tội phạm khác trong luật hình sự Việt Nam
• 2.8.1. Phân biệt tội cưỡng đoạt tài sản với tội cướp tài sản tại Điều 133 Bộ luật Hình sự
• 2.8.2. Phân biệt tội cưỡng đoạt tài sản với tội Bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản tại Điều 134 Bộ luật Hình sự
• 2.8.3. Phân biệt tội cưỡng đoạt tài sản với tội cướp giật tài sản tại Điều 136 Bộ luật Hình sự
• 2.8.4. Phân biệt tội cưỡng đoạt tài sản với tội công nhiên chiếm đoạt tài sản tại Điều 137 Bộ luật Hình sự
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN XÉT XỬ, MỘT SỐ GIẢI PHÁP TIẾP TỤC HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ HIỆN HÀNH VỀ TỘI CƯỠNG ĐOẠT TÀI SẢN
• 3.1. Thực tiễn xét xử tội cưỡng đoạt tài sản ở nước ta
• 3.2. Đánh giá, phân tích tình hình xét xử tội cưỡng đoạt tài sản trong thời gian từ năm 2008 đến năm 2013
• 3.3. Thực tiễn xét xử các vụ án cưỡng đoạt tài sản
• 3.4. Một số tồn tại, bất cập trong thực tiễn xét xử và những nguyên nhân cơ bản
• 3.5. Hoàn thiện pháp luật hình sự về tội cưỡng đoạt tài sản
• 3.5.1. Sự cần thiết và ý nghĩa của việc hoàn thiện các quy định của Bộ luật Hình sự về tội cưỡng đoạt tài sản
• 3.5.2. Những giải pháp tiếp tục hoàn thiện các quy định của Bộ luật Hình sự về tội cưỡng đoạt tài sản
• 3.6. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự về tội cưỡng đoạt tài sản
• 3.6.1. Tăng cường công tác hướng dẫn, giải thích các quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành trong tương quan với các văn bản pháp luật khác về tội cưỡng đoạt tài sản
• 3.6.2. Tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật trong nhân dân
• 3.6.3. Phối hợp các cơ quan, tổ chức với các cơ quan bảo vệ pháp luật và Tòa án để phòng ngừa, ngăn chặn và xét xử nghiêm minh tội cưỡng đoạt tài sản
• 3.6.4. Tăng cường quan hệ phối hợp của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) trên cơ sở thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ của mỗi cơ quan
• 3.6.5. Tăng cường, hoàn thiện cơ chế lãnh đạo của Đảng đối với công tác tư pháp
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tội cưỡng đoạt tài sản trong luật hình sự Việt Nam

Tội cưỡng đoạt tài sản là một trong những tội phạm xâm phạm sở hữu nghiêm trọng trong luật hình sự Việt Nam. Hành vi này không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng đến tâm lý và an ninh xã hội. Việc quy định rõ ràng về tội cưỡng đoạt tài sản trong Bộ luật Hình sự là cần thiết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và tổ chức. Từ đó, tạo ra một môi trường pháp lý vững chắc, góp phần vào việc phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm.

1.1. Khái niệm tội cưỡng đoạt tài sản và ý nghĩa pháp lý

Tội cưỡng đoạt tài sản được định nghĩa là hành vi dùng vũ lực, đe dọa hoặc thủ đoạn khác để chiếm đoạt tài sản của người khác. Ý nghĩa pháp lý của việc quy định tội này là nhằm bảo vệ quyền sở hữu tài sản, đảm bảo trật tự an toàn xã hội và tạo ra rào cản pháp lý đối với các hành vi phạm tội.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển quy định về tội cưỡng đoạt tài sản

Quy định về tội cưỡng đoạt tài sản đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển trong lịch sử pháp luật Việt Nam. Từ những quy định sơ khai trong Bộ luật Hình sự năm 1985 đến các điều chỉnh trong Bộ luật Hình sự năm 1999 và các sửa đổi, bổ sung sau này, quy định này ngày càng hoàn thiện hơn, phù hợp với thực tiễn xã hội.

II. Các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của tội cưỡng đoạt tài sản

Để xác định một hành vi có phải là tội cưỡng đoạt tài sản hay không, cần phải xem xét các dấu hiệu pháp lý đặc trưng. Những dấu hiệu này bao gồm khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan của tội phạm. Việc phân tích rõ ràng các dấu hiệu này sẽ giúp cho việc áp dụng pháp luật được chính xác và công bằng.

2.1. Khách thể của tội cưỡng đoạt tài sản

Khách thể của tội cưỡng đoạt tài sản là quyền sở hữu tài sản của cá nhân hoặc tổ chức. Hành vi xâm phạm đến quyền sở hữu này không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của người bị hại.

2.2. Mặt khách quan của tội cưỡng đoạt tài sản

Mặt khách quan của tội cưỡng đoạt tài sản thể hiện qua hành vi cụ thể như dùng vũ lực, đe dọa hoặc các thủ đoạn khác để chiếm đoạt tài sản. Những hành vi này thường diễn ra công khai, gây ra tâm lý hoang mang trong xã hội.

2.3. Chủ thể và mặt chủ quan của tội cưỡng đoạt tài sản

Chủ thể của tội cưỡng đoạt tài sản có thể là bất kỳ cá nhân nào đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Mặt chủ quan của tội phạm này thường thể hiện qua ý thức phạm tội, tức là người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là sai trái nhưng vẫn cố tình thực hiện.

III. Phân biệt tội cưỡng đoạt tài sản với các tội phạm khác

Việc phân biệt tội cưỡng đoạt tài sản với các tội phạm khác là rất quan trọng để áp dụng đúng quy định của pháp luật. Tội cưỡng đoạt tài sản có những đặc điểm riêng biệt, khác với các tội như cướp tài sản hay bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản.

3.1. So sánh tội cưỡng đoạt tài sản và tội cướp tài sản

Tội cướp tài sản thường sử dụng vũ lực ngay từ đầu để chiếm đoạt tài sản, trong khi tội cưỡng đoạt tài sản có thể bắt đầu bằng các hành vi đe dọa hoặc lừa đảo. Sự khác biệt này ảnh hưởng đến mức độ xử lý hình sự.

3.2. Phân biệt tội cưỡng đoạt tài sản và tội bắt cóc

Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản thường liên quan đến việc giữ người trái pháp luật, trong khi tội cưỡng đoạt tài sản không nhất thiết phải có hành vi giữ người. Điều này tạo ra sự khác biệt trong cách thức thực hiện và hậu quả pháp lý.

IV. Thực tiễn xét xử tội cưỡng đoạt tài sản tại Việt Nam

Thực tiễn xét xử tội cưỡng đoạt tài sản cho thấy nhiều vấn đề phức tạp trong việc áp dụng pháp luật. Các vụ án thường gặp khó khăn trong việc xác định dấu hiệu pháp lý và mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội. Việc phân tích các vụ án điển hình sẽ giúp rút ra bài học kinh nghiệm cho công tác xét xử.

4.1. Đánh giá tình hình xét xử tội cưỡng đoạt tài sản

Tình hình xét xử tội cưỡng đoạt tài sản trong những năm gần đây cho thấy sự gia tăng về số lượng vụ án. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập trong việc áp dụng hình phạt và xử lý các tình huống cụ thể.

4.2. Một số vụ án điển hình về tội cưỡng đoạt tài sản

Phân tích một số vụ án điển hình sẽ giúp làm rõ hơn về cách thức thực hiện tội cưỡng đoạt tài sản, cũng như những khó khăn trong việc điều tra và xét xử. Những vụ án này thường có tính chất phức tạp và cần sự chú ý đặc biệt từ các cơ quan chức năng.

V. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về tội cưỡng đoạt tài sản

Để nâng cao hiệu quả trong việc phòng ngừa và xử lý tội cưỡng đoạt tài sản, cần có những giải pháp hoàn thiện pháp luật. Việc sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành sẽ giúp tạo ra một khung pháp lý rõ ràng hơn, đồng thời nâng cao nhận thức của người dân về tội phạm này.

5.1. Cần thiết phải sửa đổi bổ sung quy định pháp luật

Việc sửa đổi, bổ sung các quy định về tội cưỡng đoạt tài sản là cần thiết để đảm bảo tính đồng bộ và hệ thống trong pháp luật hình sự. Điều này sẽ giúp các cơ quan chức năng dễ dàng hơn trong việc áp dụng và thực thi pháp luật.

5.2. Tăng cường công tác tuyên truyền giáo dục pháp luật

Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về tội cưỡng đoạt tài sản sẽ giúp nâng cao nhận thức của người dân, từ đó góp phần phòng ngừa tội phạm hiệu quả hơn. Các chương trình giáo dục pháp luật cần được triển khai rộng rãi và thường xuyên.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai về tội cưỡng đoạt tài sản

Tội cưỡng đoạt tài sản là một vấn đề nghiêm trọng trong xã hội hiện nay. Việc nghiên cứu và hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến tội này là cần thiết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Tương lai, cần có những biện pháp mạnh mẽ hơn để phòng ngừa và xử lý hiệu quả tội phạm này.

6.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật

Việc hoàn thiện pháp luật về tội cưỡng đoạt tài sản không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người dân mà còn góp phần vào việc xây dựng một xã hội công bằng, văn minh. Cần có sự đồng bộ giữa các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng.

6.2. Triển vọng tương lai trong công tác phòng ngừa tội phạm

Triển vọng tương lai trong công tác phòng ngừa tội cưỡng đoạt tài sản phụ thuộc vào sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và sự tham gia tích cực của cộng đồng. Cần xây dựng một môi trường pháp lý vững chắc để ngăn chặn các hành vi phạm tội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm tại Việt Nam giai đoạn 2008 - 2013 ghi nhận hơn 1.850 vụ án xâm phạm quyền sở hữu với tính chất ngày càng phức tạp, trong đó tội cưỡng đoạt tài sản nổi lên như một điểm nóng gây bức xúc dư luận. Tội cưỡng đoạt tài sản là hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm đồng thời hai khách thể được pháp luật bảo vệ là quyền sở hữu tài sản và quyền nhân thân của công dân. Mặc dù Điều 135 Bộ luật Hình sự năm 1999 đã thiết lập hệ thống chế tài nghiêm khắc với 4 khung hình phạt chính từ 1 năm đến 20 năm tù cùng mức phạt tiền bổ sung từ 10 triệu đến 100 triệu đồng, thực tiễn áp dụng pháp luật vẫn gặp nhiều vướng mắc nghiêm trọng.

Mục tiêu nghiên cứu cốt lõi của công trình là làm sáng tỏ toàn diện cơ sở lý luận, hệ thống hóa lịch sử lập pháp từ năm 1945, so sánh quy định quốc tế và khảo sát thực tiễn xét xử sơ thẩm trên phạm vi toàn quốc trong 6 năm (2008 - 2013). Thông qua việc chỉ ra các bất cập trong phân định ranh giới giữa Điều 135 với tội cướp tài sản (Điều 133), tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản (Điều 134) và tội cướp giật tài sản (Điều 136), luận văn đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện lập pháp và nâng cao hiệu quả tư pháp. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học giúp tháo gỡ hơn 15% các vụ việc có sự xung đột về quan điểm định tội giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, đồng thời chuẩn hóa quy trình định khung hình phạt đối với các loại tài sản có giá trị từ 50 triệu đồng đến trên 500 triệu đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý luận cấu thành tội phạm truyền thống của khoa học luật hình sự Việt Nam, bao gồm 4 yếu tố cấu thành: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Đồng thời, tác giả vận dụng lý thuyết bảo vệ quyền sở hữu tài sản kết hợp bảo vệ quyền nhân thân trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa để giải thích bản chất xâm hại kép của hành vi phạm tội.

Bốn khái niệm pháp lý cốt lõi được chuẩn hóa trong công trình gồm:

• Khái niệm cưỡng đoạt tài sản: Hành vi đe dọa sẽ dùng vũ lực hoặc có thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần người khác nhằm chiếm đoạt tài sản.
• Khái niệm đe dọa sẽ dùng vũ lực: Hành vi dùng lời nói, cử chỉ làm cho nạn nhân lo sợ rằng vũ lực sẽ xảy ra trong tương lai nếu không giao nộp tài sản, phân biệt với việc dùng vũ lực ngay tức khắc.
• Khái niệm thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần: Các biện pháp phi vũ lực như đe dọa tiết lộ bí mật đời tư, dọa hủy hoại tài sản hoặc tố giác vi phạm nhằm khống chế ý chí của chủ sở hữu.
• Cấu thành tội phạm hình thức: Tội phạm được coi là hoàn thành ngay từ thời điểm người phạm tội thực hiện hành vi đe dọa nhằm mục đích chiếm đoạt, không phụ thuộc vào việc đã chiếm đoạt được tài sản trên thực tế hay chưa.

Bên cạnh đó, khung phân tích so sánh đối chiếu quy định tại Điều 130 và Điều 153 Bộ luật Hình sự năm 1985 với Điều 135 Bộ luật Hình sự năm 1999, kết hợp kinh nghiệm lập pháp tại Điều 249 Bộ luật Hình sự Nhật Bản gồm 40 chương 264 điều và Điều 163 Bộ luật Hình sự Liên bang Nga nhằm làm nổi bật xu hướng hội nhập pháp luật quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu gồm 1.850 vụ án sơ thẩm với 2.415 bị cáo bị xét xử về tội cưỡng đoạt tài sản trên địa bàn cả nước trong timeline 6 năm từ năm 2008 đến năm 2013, kết hợp phân tích chuyên sâu 45 bản án hình sự sơ thẩm điển hình tại các đô thị lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Thanh Hóa.

Phương pháp chọn mẫu là sự kết hợp giữa chọn mẫu thống kê toàn diện dữ liệu xét xử quốc gia của Tòa án nhân dân tối cao và chọn mẫu có chủ đích đối với các bản án có tình tiết phức tạp, tranh chấp tội danh hoặc có nhiều khung hình phạt khác nhau. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp thống kê xã hội học và luật học so sánh là nhằm bảo đảm tính khách quan, đa chiều, vừa kiểm chứng được sự tương thích của các điều luật trên văn bản, vừa đánh giá chính xác các sai lệch trong thực tiễn áp dụng của điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực nghiệm giai đoạn 2008 - 2013 đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tình trạng phạm tội có tổ chức và đồng phạm có sự gia tăng rõ rệt, chiếm 28,5% tổng số 1.850 vụ án được thụ lý, với tốc độ tăng trưởng trung bình khoảng 4,2% mỗi năm. Các nhóm tội phạm có sự phân công vai trò chặt chẽ giữa người tổ chức, người thực hành và người giúp sức trong việc cung cấp thông tin hoặc tiêu thụ tài sản.

Thứ hai, cơ cấu nhân thân người phạm tội cho thấy tỷ lệ đối tượng trong độ tuổi thanh niên dưới 30 tuổi chiếm tới 65,8% tổng số 2.415 bị cáo. Đặc biệt, nhóm người phạm tội không có việc làm ổn định hoặc có tiền án, tiền sự chiếm tỷ lệ cao với 58,4%, phản ánh mối liên hệ mật thiết giữa điều kiện kinh tế - xã hội và hành vi phạm pháp.

Thứ ba, về phương thức và thủ đoạn, các vụ án sử dụng thủ đoạn uy hiếp tinh thần phi vũ lực (đe dọa phát tán clip riêng tư, tống tiền qua thư từ, điện thoại, tố cáo sai phạm kinh tế) chiếm 54,2%, vượt qua hình thức đe dọa dùng vũ lực truyền thống chiếm 45,8%. Thủ đoạn phạm tội chuyển dịch mạnh mẽ sang môi trường kỹ thuật số và viễn thông.

Thứ tư, về cơ cấu áp dụng chế tài hình phạt, Tòa án các cấp đã áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với 74,2% bị cáo, án treo chiếm 18,6%, cải tạo không giam giữ chiếm 5,1% và các biện pháp khác chiếm 2,1%. Tỷ lệ áp dụng hình phạt bổ sung bằng tiền theo khoản 5 Điều 135 chỉ đạt khoảng 8,5% tổng số vụ án, cho thấy chế tài kinh tế chưa được khai thác triệt để.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng của tội cưỡng đoạt tài sản xuất phát từ mặt trái của kinh tế thị trường, sự phân hóa giàu nghèo và việc quản lý thông tin cá nhân còn lỏng lẻo. Nhiều người bị hại vì lo sợ ảnh hưởng danh dự, uy tín gia đình hoặc hoạt động kinh doanh đã chấp nhận giao tài sản mà không tố giác kịp thời, tạo cơ hội cho tội phạm lặp lại hành vi nhiều lần.

Khi thảo luận về thực tiễn xét xử, toàn bộ dữ liệu có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua Bảng thống kê tình hình thụ lý và Biểu đồ cột thể hiện biến động số lượng vụ án từ năm 2008 đến năm 2013 (với đỉnh điểm ghi nhận vào năm 2011 với 348 vụ án). Đồng thời, Bảng phân tích cơ cấu giá trị tài sản chiếm đoạt cho thấy các vụ án có giá trị dưới 50 triệu đồng chiếm 62,4%, từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng chiếm 24,1%, từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng chiếm 6,7% và trên 500 triệu đồng chiếm 6,8%.

So sánh với các nghiên cứu trước đây về tội cướp tài sản và bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, luận văn làm rõ rằng điểm khác biệt mấu chốt nằm ở yếu tố thời gian của sự đe dọa. Ở tội cướp tài sản, sự đe dọa đi liền với khả năng tấn công tức khắc làm tê liệt ý chí nạn nhân; trong khi ở tội cưỡng đoạt tài sản, người bị hại vẫn còn thời gian, không gian để cân nhắc, lựa chọn hành vi và tìm kiếm sự trợ giúp từ cơ quan chức năng.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao:

Một là, hoàn thiện quy định pháp luật hình sự. Quốc hội và Ban soạn thảo Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự cần pháp điển hóa một định nghĩa chuẩn xác về hành vi cưỡng đoạt tài sản, bổ sung quy định cụ thể về các thủ đoạn uy hiếp tinh thần trên môi trường mạng internet, lượng hóa cụ thể giá trị tài sản phi vật chất. Mục tiêu giảm 30% các trường hợp trả hồ sơ điều tra bổ sung do nhầm lẫn tội danh trong lộ trình 3 năm (2015 - 2018).

Hai là, ban hành văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần sớm ban hành Nghị quyết chuyên đề thay thế Thông tư liên tịch số 02/2001/TTLT để giải thích rõ các tình tiết định khung như gây hậu quả nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng và có tính chất chuyên nghiệp. Chỉ tiêu đặt ra là chuẩn hóa 100% việc áp dụng án lệ và hướng dẫn xét xử trên toàn hệ thống Tòa án trong thời hạn 12 tháng.

Ba là, tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành tư pháp. Cơ quan Cảnh sát điều tra, Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân các cấp cần thiết lập quy chế trao đổi chứng cứ điện tử, phối hợp phân loại tội danh ngay từ giai đoạn thụ lý tin báo tố giác tội phạm. Mục tiêu nâng tỷ lệ giải quyết đúng hạn các vụ án đạt trên 98% và nâng tỷ lệ thu hồi tài sản bị cưỡng đoạt lên trên 75% trong giai đoạn 2015 - 2020.

Bốn là, đẩy mạnh tuyên truyền và giáo dục pháp luật cộng đồng. Bộ Tư pháp chủ trì phối hợp với Bộ Công an và cơ quan truyền thông tổ chức phổ biến kỹ năng ứng phó khi bị tống tiền, đe dọa tống tiền cho người dân. Mục tiêu tiếp cận trên 80% đối tượng học sinh, sinh viên và người lao động trẻ tại 63 tỉnh thành trong thời hạn 24 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự. Luận văn cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh, nguồn số liệu sơ cấp xác thực từ 1.850 vụ án và phương pháp so sánh luật học phục vụ trực tiếp cho việc giảng dạy và viết chuyên đề nghiên cứu.

Thứ hai, thẩm phán, hội thẩm nhân dân và kiểm sát viên tại các cấp Tòa án, Viện kiểm sát. Luận văn hỗ trợ use case phân tích ranh giới tội danh phức tạp giữa Điều 135 với các tội xâm phạm sở hữu khác, hạn chế sai sót trong định khung hình phạt từ 1 năm đến 20 năm tù.

Thứ ba, điều tra viên và cán bộ trinh sát thuộc cơ quan công an. Tài liệu giúp nhận diện chính xác các thủ đoạn đe dọa tinh thần phi vũ lực và cưỡng đoạt qua mạng xã hội, nâng cao hiệu quả thu thập chứng cứ và kỹ năng lấy lời khai bị hại.

Thứ tư, luật sư và chuyên viên tư vấn pháp lý. Công trình mang lại hệ thống lập luận vững chắc để xây dựng chiến lược bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho thân chủ trong các vụ án tranh chấp tài sản có dấu hiệu hình sự hóa quan hệ dân sự.

Câu hỏi thường gặp

Tội cưỡng đoạt tài sản khác tội cướp tài sản ở điểm cốt lõi nào?

Sự khác biệt căn bản nằm ở tính chất tức khắc của hành vi đe dọa dùng vũ lực. Ở tội cướp tài sản (Điều 133), kẻ phạm tội đe dọa sử dụng vũ lực ngay lập tức nếu nạn nhân kháng cự; còn ở tội cưỡng đoạt tài sản (Điều 135), sự đe dọa dùng vũ lực sẽ diễn ra trong tương lai, người bị hại vẫn còn thời gian và khả năng lựa chọn cách xử sự.

Việc người phạm tội chưa lấy được tài sản thì có cấu thành tội cưỡng đoạt tài sản không?

Có. Tội cưỡng đoạt tài sản có cấu thành tội phạm hình thức. Chỉ cần người phạm tội thực hiện hành vi đe dọa sẽ dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần nhằm mục đích chiếm đoạt là tội phạm đã hoàn thành về mặt pháp lý, không bắt buộc phải nhận được tài sản trên thực tế.

Đe dọa tố cáo sai phạm của người khác để đòi tiền có bị coi là cưỡng đoạt tài sản không?

Hành vi này cấu thành tội cưỡng đoạt tài sản theo Điều 135. Dù sai phạm của nạn nhân là có thật, việc sử dụng thông tin đó để đe dọa, uy hiếp tinh thần nhằm ép buộc họ chuyển giao quyền sở hữu tài sản trái pháp luật hoàn toàn thỏa mãn dấu hiệu mặt khách quan của tội danh.

Khung hình phạt cao nhất đối với tội cưỡng đoạt tài sản theo pháp luật Việt Nam là bao nhiêu năm tù?

Theo quy định tại khoản 4 Điều 135 Bộ luật Hình sự năm 1999, mức hình phạt cao nhất là phạt tù từ 10 năm đến 20 năm. Khung hình phạt này áp dụng đối với trường hợp chiếm đoạt tài sản có giá trị từ 500 triệu đồng trở lên hoặc gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi có phải chịu trách nhiệm hình sự về tội cưỡng đoạt tài sản không?

Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi phạm tội thuộc trường hợp rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng theo quy định tại khoản 3 (phạt tù từ 7 đến 15 năm) và khoản 4 (phạt tù từ 10 đến 20 năm) của Điều 135 Bộ luật Hình sự.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về cấu thành tội cưỡng đoạt tài sản và phân định ranh giới pháp lý với 4 tội danh xâm phạm sở hữu liên quan.
• Đánh giá thực tiễn 1.850 vụ án sơ thẩm và 2.415 bị cáo toàn quốc giai đoạn 2008 - 2013, làm rõ xu hướng dịch chuyển sang thủ đoạn uy hiếp tinh thần phi vũ lực chiếm 54,2%.
• Chỉ ra các khoảng trống lập pháp trong hướng dẫn thi hành Điều 135 Bộ luật Hình sự năm 1999 và Thông tư liên tịch số 02/2001/TTLT.
• Đề xuất 4 giải pháp đồng bộ kết hợp sửa đổi lập pháp, chuẩn hóa hướng dẫn xét xử của Tòa án nhân dân tối cao và tăng cường phối hợp liên ngành tư pháp.
• Thiết lập lộ trình hoàn thiện cơ chế phòng ngừa tội phạm trên không gian mạng và nâng cao nhận thức pháp luật cộng đồng giai đoạn 2015 - 2020.

Công trình đóng góp luận cứ khoa học sắc bén phục vụ công cuộc cải cách tư pháp và hoàn thiện Bộ luật Hình sự Việt Nam. Độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ thực tiễn hãy khai thác ngay nguồn tư liệu chuyên sâu này để nâng cao chất lượng nghiên cứu học thuật và hoạt động áp dụng pháp luật hình sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI CƯỠNG ĐOẠT TÀI SẢN TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC QUY ĐỊNH TỘI CƯỠNG ĐOẠT TÀI SẢN TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Tài sản và quy định của pháp luật Việt Nam về vấn đề tài sản Theo quy định tại Bộ luật dân sự năm 2005 thì tài sản được hiểu bao gồm "vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản" [30, Điều 163], trong đó quyền tài sản là các "quyền trị giá được bằng tiền và có thể chuyển giao trong giao dịch dân sự, kể cả quyền sở hữu trí tuệ" [30, Điều 181]. Tuy nhiên, dưới góc độ luật hình sự, đối với các tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt, trong đó có tội cưỡng đoạt tài sản thì không phải lúc nào tài sản theo quan niệm của Bộ luật dân sự cũng được coi là đối tượng của tội phạm này; bởi vì, không phải tài sản nào người phạm tội cũng có thể chiếm đoạt được từ chủ tài sản.

Tài sản là đối tượng tác động của các tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt nói chung cũng như tội cưỡng đoạt tài sản nói riêng, phải thỏa mãn những đặc điểm sau đây: Thứ nhất, tài sản phải được thể hiện dưới dạng vật chất, có giá trị và giá trị sử dụng, tài sản này là thước đo giá trị lao động của con người được kết tinh, đồng thời phải thỏa mãn được các nhu cầu về vật chất hoặc tinh thần của con người hay nói cách khác, giá trị tài sản được tạo ra từ sức lao động của con người. Thứ hai, tài sản phải có chủ sở hữu cụ thể với các quy định có tính chất pháp lý thể hiện quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản. Hành vi phạm tội khi xâm phạm sở hữu phải tác động tới những tài sản đã được xác lập quyền sở hữu bằng những quy định pháp lý đối với một chủ sở hữu nhất 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] định (có thể là tổ chức, pháp nhân hoặc cá nhân) nên chỉ tài sản nào có chủ sở hữu cụ thể mới là đối tượng tác động của các tội xâm phạm sở hữu, còn tài sản vô chủ không phải là đối tượng tác động của các tội xâm phạm sở hữu. Thứ ba, tài sản phải có khả năng chuyển hóa được giữa các chủ sở hữu với nhau.

Nếu không có khả năng này thì tài sản không thuộc đối tượng tác động của các tội xâm phạm sở hữu nói chung và tội cưỡng đoạt tài sản nói riêng. Ví dụ: Tác giả của tác phẩm âm nhạc, văn học nghệ thuật là chủ của các tác phẩm đó nhưng không thể chuyển đổi được, nên khi có hành vi xâm hại đến quyền tác giả thì không cấu thành tội xâm phạm sở hữu mà cấu thành tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 170a BLHS. Thứ tư, tài sản là đối tượng tác động của các tội xâm phạm sở hữu là tài sản thông thường, có thể mua bán trao đổi được một cách hợp pháp những tài sản có tính chất đặc biệt hoặc Nhà nước cấm tư nhân mua bán trao đổi sẽ là đối tượng của các tội phạm khác quy định trong BLHS. Ví dụ: hành chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự thì không cấu thành tội xâm phạm sở hữu mà cấu thành tội chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự theo Điều 230 BLHS.

Khái niệm hành vi cưỡng đoạt tài sản Để có thể hiểu rõ hơn về hành vi cưỡng đoạt tài sản, cũng cần nghiên cứu, phân tích và làm rõ một số khái niệm có liên quan như khái niệm "tài sản"; khái niệm "chiếm đoạt"; khái niệm "đe dọa dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác"; khái niệm "uy hiếp tinh thần"; trên cơ sở đó, đưa ra những đặc trưng thuộc về nội hàm khái niệm tội cưỡng đoạt tài sản. "Tài sản", theo nghĩa Hán Việt là khái niệm dùng để "chỉ chung tiền bạc, của cải" 17, tr. 622; hoặc "tiền của, của cải nói chung" 9, tr. 602; và là "của cải vật chất dùng để sản xuất hoặc tiêu dùng" 49, tr.

"Chiếm đoạt", theo nghĩa Hán Việt, chiếm là "lấy làm của mình"; "chiếm đoạt" là "dùng sức mạnh, thế lực mà lấy làm của mình" 9, tr. 140; 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chiếm là: "giữ lấy làm của mình", đoạt là cướp lấy, chiếm đoạt là "cướp lấy bằng võ lực hay quyền thế" 9, tr. 108; chiếm đoạt còn được hiểu là "chiếm của người khác bằng cách dựa vào quyền hành, sức mạnh vũ lực" 49, tr. Dưới góc độ pháp luật hình sự "chiếm đoạt tài sản" là hành vi cố ý chuyển dịch trái pháp luật tài sản đang thuộc sự quản lý của chủ tài sản thành tài sản của mình 40, tr.

366 hoặc "hành vi cố ý chuyển biến một cách trái pháp luật tài sản của người khác thành tài sản của mình hoặc của một nhóm người hoặc cho người khác mà mình quan tâm" 1, tr. Ở đây, khái niệm "quản lý" có thể hiểu là "trông coi, giữ gìn và theo dõi việc gì" 49, tr. 1363, "chủ tài sản" được hiểu bao gồm chủ sở hữu tài sản hoặc người được giao quản lý tài sản đó (thông qua giao dịch dân sự hoặc theo quy định của pháp luật được giao nhiệm vụ quản lý tài sản). Hành vi chiếm đoạt tài sản có đặc điểm sau đây: Thứ nhất, xét về mặt khách quan, hành vi chiếm đoạt là hành vi làm cho chủ tài sản (người là chủ sở hữu tài sản hoặc người có quyền quản lý tài sản) mất hẳn khả năng thực hiện quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản của mình và tạo cho người chiếm đoạt có thể thực hiện được việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt trái pháp luật tài sản đó.

Như vậy, chiếm đoạt xét về mặt thực tế là quá trình vừa làm cho chủ tài sản mất tài sản vừa tạo cho người chiếm đoạt có tài sản đó, quá trình này xét về mặt pháp lý không làm cho chủ sở hữu mất quyền sở hữu của mình mà chỉ làm mất khả năng thực tế thực hiện các quyền cụ thể của quyền sở hữu. Hành vi chiếm đoạt được thể hiện dưới những dạng hành vi cụ thể khác nhau tùy thuộc vào mối quan hệ cụ thể giữa người chiếm đoạt với tài sản chiếm đoạt cũng như vào hình thức chiếm đoạt cụ thể. Thứ hai, tài sản là đối tượng tác động của hành vi chiếm đoạt đòi hỏi phải có đặc điểm là còn nằm trong sự chiếm hữu, sự quản lý, kiểm soát của chủ tài sản. Nếu tài sản đã thoát ly khỏi sự chiếm hữu, sự quản lý, kiểm soát của 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chủ tài sản (bị thất lạc) thì không còn là đối tượng của hành vi chiếm đoạt.

Chỉ khi tài sản còn đang do chủ tài sản chiếm hữu thì mới có thể nói đến hành vi chiếm đoạt, mới nói đến hành vi làm mất khả năng chiếm hữu của chủ tài sản. Thứ ba, xét về mặt chủ quan, chiếm đoạt là hành vi được người phạm tội thực hiện có chủ đích nên lỗi của người có hành vi chiếm đoạt là lỗi cố ý trực tiếp. Người thực hiện hành vi chiếm đoạt biết tài sản chiếm đoạt là tài sản đang có người quản lý nhưng vẫn mong muốn biến tài sản đó thành tài sản của mình. Những trường hợp lầm tưởng là tài sản của mình hoặc tài sản không có người quản lý đều không phải là trường hợp có hành vi chiếm đoạt.

Như vậy, hành vi chiếm đoạt tài sản được coi là bắt đầu khi người phạm tội bắt đầu thực hiện việc làm mất khả năng chiếm hữu của chủ tài sản, để tạo khả năng đó cho mình. Khi người phạm tội đã làm chủ được tài sản chiếm đoạt thì lúc đó hành vi chiếm đoạt được coi là đã hoàn thành, người phạm tội coi là đã chiếm đoạt được tài sản. Dấu hiệu chiếm đoạt có thể là mục đích chiếm đoạt, là hành vi chiếm đoạt hoặc là chiếm đoạt được. "Cưỡng đoạt", theo từ điển Tiếng Việt thì "cưỡng" là "bắt ép người khác làm điều người ta không muốn làm"; "cưỡng đoạt" là "chiếm đoạt bằng lối cưỡng bức"; "cưỡng bức" là "dùng vũ lực hoặc thủ đoạn dồn người khác vào thế bắt buộc phải làm, dù không muốn cũng không được" 9, tr.

Đe dọa sẽ dùng vũ lực là hành vi (bằng lời nói hoặc hành động) làm cho người bị đe dọa lo sợ nếu không giao tài sản cho người phạm tội thì sẽ bị dùng sức mạnh thể chất tấn công. Thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần là những thủ đoạn mà người phạm tội sử dụng ngoài việc đe dọa sẽ dùng vũ lực và thủ đoạn này sẽ uy hiếp tinh thần của người có tài sản hoặc của người có trách nhiệm về tài sản, như dọa sẽ nói cho vợ hoặc chồng của người bị hại về việc vợ hoặc chồng họ ngoại tình, dọa sẽ tố cáo việc phạm tội hoặc vi phạm đạo đức của người có tài sản hoặc người có trách nhiệm về tài sản. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong khoa học luật hình sự Việt Nam, tuy có nhiều cách thể hiện khác nhau, song về cơ bản các quan điểm đều thống nhất về xác định nội hàm của hành vi cưỡng đoạt tài sản. Trong Giáo trình Luật hình sự Việt Nam - Phần các tội phạm, Nhà xuất bản Cần Thơ xuất bản năm 2008, TS.

Phạm Văn Beo cho rằng:"Cưỡng đoạt tài sản là hành vi đe dọa dùng vũ lực hoặc có thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần người khác nhằm chiếm đoạt tài sản" [1, tr. Trong giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Trường Đại học luật Hà Nội do Nhà xuất bản Công an nhân dân xuất bản năm 2002 thì tội Cưỡng đoạt tài sản được định nghĩa như sau:"Tội cưỡng đoạt tài sản là hành vi đe dọa sẽ dùng vũ lực hoặc có thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần người khác nhằm chiếm đoạt tài sản" [40, tr. Tuy nhiên, có quan điểm cho rằng: Cưỡng đoạt tài sản là tìm mọi cách làm cho người có tài sản hoặc người có trách nhiệm về tài sản sợ hãi phải giao tài sản cho người phạm tội. Như vậy, hành vi đe dọa sẽ dùng vũ lực hoặc có thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần người khác mà người phạm tội thực hiện là nhằm chiếm đoạt tài sản.